О́lgender qaıtyp kelmeı me?

Osynaý fánı álem esigin áý basta shyr-shyr etip shyryldap jylap ashyp, sonan soń alshań basyp ómir keship jat­qan barsha jumyr basty pendelerdiń bá­ri de aqyr aıaǵynda baqılyq bolatyny – buljymas qaǵıda! Qaıran Bekeńdi aıtam-aý, Berdibek Soq­paqbaev aǵa she! Ol kisiniń eń sońǵy shyǵarmasy «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» dep atalmaýshy ma edi. Iá, Bekeńniń sózi ashy da bolsa shyńǵyrǵan shyndyq, o dúnıege attanǵandar sol kúıi basqa álem­ge aýysady. Bizden irgesin aýlaq salady. Alaıda... 1974 jyldyń kúz aıynda Alma­ty­daǵy Jazýshylar odaǵynyń úshinshi qa­batyndaǵy foıede (óte kishkentaı oryn, nege sonda ótkenine osy kúnge deıin tań qalam) B. Soqpaqbaevtyń jaqynda ǵana baspa júzin kórgen «О́lgender qaıtyp kel­meıdi» romanyn talqylaý boldy. Ony júrgizip otyrǵan – akademık-ǵa­lym Z.Qabdolov. Biz sol jyly jýrnalıstıka fakýltetiniń birinshi kýrsyna oqýǵa qabyldanǵanbyz. Habarlandyrý­dy estı sala, Odaqqa tezirek barýǵa asyq­tyq. О́ıtkeni, Berdibek aǵany kórý bir arman, al daýysyn estý – ol ózinshe bir baqyt! Zeınolla aǵamyz ádemilep, bıpazdap sóılep, roman týraly azdy-kópti oı-pikirin bildirip boldy da, bizge qarap: «Endi kim sóıleıdi?» dedi. «Senderdiń oılaryń qandaı?» degendeı bárimizge barlaı qarap otyr. О́zim jas kezimnen súıip oqyp ósken jazýshym bolǵan soń ba, delebem qozyp: – Men sóıleıin, – dedim. Akademık aǵamyz sol sátte óz shá­kirti ekenimdi sezbese de, «al sóıle, stýdent» dep, jyly qabaqpen sóz tizginin berdi. Men ózimdi tanystyryp, sosyn sózdi jalǵaı bergenimde maǵan jalt qarady. «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» roma­ny­nyń alǵashqy bólimi 1970 jyly ja­zýshynyń «Bastan keshken» kitabynda jarııalanǵan bolatyn. Biz sony súısine oqyǵanbyz. Kitaptyń sońynda armııaǵa ketip bara jatqan bas keıipkerdiń «otqa salsa kúımeıtin, sýǵa salsa batpaıtyn Erkinderiń áli-aq oralady» dep aıtatyn monology bar edi. Men sony aıtyp, alǵashqy bólimniń óte shymyr jazyl­ǵanyn táptishtep kep, «al endi myna romannyń qalǵan eki bólimi sál-pál álsizdeý sııaqty kórinedi» dedim. – Maǵan sondaı áser qaldyrdy, bul shyn oıym, – dep taǵy da shegelep qoıdym. Sol-aq eken, Zekeń qol shapalaqtap jiberedi. – Mine, biz osyndaı batyl shákirtter tárbıelep jatyrmyz, – dedi kóńildi únmen. Muny jazyp otyrǵan sebebimiz – sol kúngi kezdesýden soń Berdibek aǵamen jaqyn aralasyp, óte syılas bolyp kettim. Qalamger sol kezde Jazýshylar odaǵynda keńesshi bolyp istep júr eken. «Meni saryaýyz bala synady-aý» dep namystanyp, bir jaǵyna qısaıa qalǵan joq, qaıta arqamnan qaǵyp: «О́ziń kitap­ty muqııat oqıdy ekensiń», dep edi. – Jazǵandaryń bar ma? – dep surady bir kúni. – Balalarǵa arnalǵan bir hıkaıat ja­zyp júr em. – Onda erteń osynda alyp kel, birge otyryp oqıyq, – dedi aǵam. Erteńine qaıta kezdestik. Jazýshy aǵam hıkaıatty bastaı berdi de: – Oı, munyń ne? – dep toqtap qaldy. – Neni aıtasyz? – Myna hıkaıatta meniń atymdy atap­syń. Men áli tirimin ǵoı. Tiriler keıipker bola almaıdy. Alyp tasta. – Sonda-a... – Áýeli ólgender jaıly jetistirip ja­zyp alaıyq, bala! Árýaqtardyń al­dyndaǵy paryz degen bolady... Ol kisiniń osy sózi kúni búginge deıin esimnen ketpeıdi. Ras-aý, tirilerdi tiriler maqtap, áde­bı keıipker etip jazyp jatsa, bul tym ábes kórinbeı me! Al mundaı jaǵ­daılar osy kúni kóbeıip bara jatyr ǵoı. Tipti qymsynýdy da qoıyp baramyz. «Áı, osy qalaı bolady, a?» dep oılanǵymyz da kelmeıdi. * * * Iá, ólgender qaıtyp oralmaıdy. Olardyń jany kókte qalqyp júrgen bolýy da yqtımal. Jaqynda B. Soqpaqbaevtyń «О́lgen­der qaıtyp kelmeıdi» romanyn qaıta paraqtap otyryp, esime ózimmen qatar­las shyqqan, osy kúni ana dúnıelik bolyp ketken qurby-dostar eriksiz esime tústi. Kóbiniń aty kómeski tartyp, shyǵarmalaryn da shatastyra bastaǵan ekem. Tirshilik degen sol... B.Soqpaqbaev shyǵarmasy bárin de qaıta esime salǵandaı boldy. Biz ádebıet esigin jetpisinshi jyl­dardyń orta sheninde ashtyq. Ol kezde qazaq ádebıetiniń abyz-aqsaqaldary kóp edi. Jazýshylar odaǵynyń aldy yǵy-jyǵy bolyp jatatyn. Ana tustan Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafın kele jatsa, myna tustan Á.Tájibaev, Á.Sársenbaev, olarǵa ilese T.Ahtanov, Q.Muhamed­ja­nov, S.Sháımerdenov, T.Álimqulov sekildi qalamgerler kózge kórine qalar edi. Bir tustan qabaǵynan qar jaýardaı bop batyr kókem – Baýyrjan Momysh­uly shyǵa keletin. Myna ómirdiń jalǵyz erkesi bir ózindeı bop, erkin basyp Muqaǵalı Ma­qa­taev aǵataıym da boı kórsetetin. Ony kórgen kezde: Mahańdar joq! Mahańdardyń sarqyty, Muqaǵalı Maqataev bar munda! – degen jyr joldary eriksiz kómeıi­mizge tyǵylyp tura qalatyn. Biz olardyń sózine ǵana emes, júris-turysyna deıin qyzyqtap, alystan qa­rap turatynbyz. Bizdiń býyn ol kezde óte jas edi, balaýsa, balǵyn edi. Ishimizden endi-endi kózge túse bastaǵandary – U.Esdáýlet, Á. As­qa­­rov, S.Abdrahmanov, S. Baıhonov, Q. Er­­­­­góbek, E.Baǵaev, A.Álimov, Sh.Áb­di­ká­rimov, Q.Túmenbaı, J.Ábiluly, t.b. bol­dy. Kóbisi birte-birte ashyldy. Kele-kele shyńdaldy. Álgi tizim jetpisinshi jyl­dyń aıaǵy men sekseninshi jyldyń ba­synda uzara tústi. Q.Jıenbaı, J.Shash­taıuly, A.Ybyraev, S.Aqsuń­qar­uly, T.Álim­bekuly, Á.Meńdeke, E.Ashyq­baev, Q.Begmanov, E.Asqarov, Q.Danabaev, E.Kish­­keneev, B.Úsenov, O.Maqsutuly, T.Sha­­­paı, T.Ásemqulov, S.Ospanov, E.Raý­shanov, M.Qaıyńbaev, N.Ramanqulov, M.Syzdyqov, S.Tomanov, Ǵ.Jumatov, Sh.Oryn­baı, I.Tastanov, G.Ábildaeva, S.Satanov, t.b. bolyp jalǵasty. Birinen biri oza shaýyp, birte-birte áde­bıetke olja sala bastaǵan-dy. Rasyn aıtý kerek, bizdiń býynnyń basyna qıyn kezeń tap keldi. Kitap shy­ǵarmaq turmaq, kún kórýdiń ózi qıyndaý bolǵan tus edi. Sonda da olar qalamyn tastaǵan joq. Zamana qıyndyǵyna qalam qaıratymen qarsy tura bildi. Osy kúni gazet-jýrnaldarda «kita­bym eki-aq myń danamen shyǵady» dep zar sózin aıtýshylar óte kóp. Al meniń býynym tipti eki júz danamen kitap shy­ǵarsa da razy bolmaqshy edi. Qalamaqy týraly sóz tipti aıtylmaıtyn da. * * * Búgin qarap otyrsam, menimen tustas qalamgerlerdiń kóbisi-aq o dúnıelik bo­lyp ketipti. Birimen qoshtasyp úlgersek, al qaısybirimen «qosh» deýge de shama jetpeı qalypty. Bul – ómir! Biraq, bar­lyǵy da kóz aldymda. Báriniń de beınesi jadymda jańǵyryp tur. Murat Syzdyqov meniń kýrstasym bolatyn, oqý bitirgen soń ómiriniń sońy­na deıin Tarazda turdy. Shyǵarmalaryn sonda jazdy, sol jerden tanyldy. Áli esimde, onyń «Kúmis saqal arystan» degen povesi «Jalynnyń» jabyq báı­gesinde ekinshi oryn aldy. Kózi tirisinde eki-úsh kitap shyǵardy. Ádemi, áserli, názik etip jazýshy edi. Ol, ásirese, bala psıhologııasynyń baıqampazy bola bildi. Sońǵy ret 1996 jyly jazǵa taıaý habarlastyq. – Men «Jetisi berilmegen ólim» degen pesa jazdym, Taraz drama teatry sah­nalap jatyr, – dedi. Atynan kisi kó­ńili sho­shyǵandaı eken. – Oıpyrmaı, myna pesańnyń aty... – deı berip em, ol sózimdi bólip: – Kelip qaıtsańshy, – dedi. Kórip ketpeısiń be? Biraq men bara almadym. Al arada eki-úsh aı ótkende jol apa­tynan qaıtys boldy. Seıitqul Ospanov ekeýmiz birge oqy­masaq ta bir jerde birshama ýaqyt qyz­mettes boldyq. О́te taza, sypaıy, aqkó­ńil jan edi. О́zi qalaı bolsa, jaz­ǵandary da solaı móldirep turatyn. Maǵan ásirese onyń balalarǵa arnap jaz­ǵan «Aǵash at» degen kitaby qatty unady. О́zi «Jalynnyń» jabyq báıge­sin álde­neshe ret jeńip al­dy. Sońǵy shyǵar­masynyń biri – «Quldar kóteri­lisi» 1986 jylǵy oqıǵany sóz etetin-di. Jalpy, Seıitqul taqyryp tańdap jat­paıtyn. Ol úshin ómirdiń kez kelgen kórinisi – taqyryp! Neni jaz­sa da jerine jetkize áńgimeleı biletin. Átteń, elý jasqa tolmaı, júrek aý­rýynan kóz jumdy. Artyǵalı Ybyraev degen aqyn jigit áli esimde. Onyń da shabysy bólek, siltesi ózgeshe bolyp keletin. Qamyqpa, dosym, qamyqpa, Keler kún baqyt syılaıdy. Adamdar syıar tabytqa, Aqyndar biraq syımaıdy!  – dep ja­zypty-aý jap-jas balań jigit. Ne degen batyrlyq! Ne degen ómirge qushtarlyq! Baýyrjan Úsenov degen keremet ta­lantty jigit bol­dy. Ol da jastaı kóz jum­dy. О́leńderi ǵajap edi. Kúndiz-túni qorańda aba­laǵan, Kúzetshi bop kún keshtim saǵan, adam! Til bermegen tabıǵat myl­qaý qylyp, Baqyt tipten burylyp qa­ra­maǵan, – dep jyr tógý­shi edi ol. Bálkim, bul aqynnyń ar­tynda qalǵan óleń-jyrlary sonshalyq kóp te emes bolar. Alaıda, myqtylyq belgisi kólemde me? Serik Satanov – birge oqyǵan dosym edi. Ol da eki óleń jınaǵyn shyǵardy da, máńgige kóz jumdy. Qyryq­tyń ústinde ǵana edi. – Aıyptama aqyndy araq ishken, Shaıqatylyp júrgeni dara kúshpen! ... Ishsin-jesin, aqynǵa jarasady. Árýaqtar ottaryn jaǵady ishten!.. – dep jazýshy edi ol da. Seriktiń jazý máneri ózinshe boldy. О́zin­she óleń órnektedi. Sonysymen ǵajap edi. Aqyndar arasynda E. Asqarov pen E. Kish­keneev bólekshe bitimdi boldy. Ekeýi eki túrli minezdiń aqyny. Biri ásirese aıtysta keńirek tanylsa, ekinshisi «Qy­zylqum sıkly» degen toptama óleń­derimen eldi eleń etkizdi. Ekeýi de endi tanylyp, endi qanat jaıyp kele jat­qanda kóz jumdy. Men Qyzylordada turyp ta qazaq áde­bıetiniń aýlasyna qomaqty olja salýǵa umtylǵan Qazı Danabaev, Nııatolla Ra­manqulov jáne Orazbek Maq­sutu­ly­nyń qaısarlyǵyna osy kúnge deıin tań qalam. Q.Danabaevtyń «Shoń­tóbe. Shotaı. Bal­dáýren» degen povesi «Jalyn­nyń» báı­gesin aldy. Al, Orazbek Maq­sut­uly az jazsa da, saz jazdy. Bálkim barlyq jazǵan áńgimeleri bir kitap ta bola qoı­mas. Áıtse de solardyń ishindegi «Pa­dashy», «Kók kese» sekildi móltek áńgi­meleri óziniń sheberligimen tánti ete bildi. Orazbektiń ocherk-esseleri de áńgime sekildi áserli oqylatyn-dy. Meniń oıymsha, Q.Danabaev ta, O.Maq­­­sutuly da jazýshylyq kásipke shyndap kirise alǵan joq. Tıip-qashyp jazdy. Áıtpese, osy kúngi múıizi qara­ǵaıdaı jazýshylardyń jýan ortasynda esimderi atalyp otyrar ma edi, kim bilgen! Al Nııatolla Ramanqulov maǵan týǵan inideı boldy. Áýeli aıtys­ker aqyn bolyp aty shyqty. Ol sonymen qabat jazba aqyndyqty da qatar alyp kele jatty. О́zi lapyldap, alyp-ushyp turatyn-dy. Jelókpemiz tynar bir kún, toqtarmyz. Qaıda ekensiń qumar qylǵan maqpal qyz? Uıasyna batqan kúndeı qyzaryp, Kıiz úıge kirip bara jatqan qyz! – dep jyr kesteleýshi edi. Osylaı tógilip berýshi edi. О́zi mánerlep, ásem etip oqýshy edi.  Átteń, dúnıe-e... Jumabaı Ábiluly qazaq ádebı sy­nynyń qara júgin kóteristi. О́zi jas­taıynan-aq «Belınskıı» degen atqa ıe bolyp edi. Qazaq komedııasyn zerttep, ǵy­lym doktory ataǵyn aldy. Túrkis­tandaǵy Q.Iаsaýı atyndaǵy halyq­aralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde jumys istep júr­gen shaǵynda avtomobıl apatynan qaza boldy. Armany asqaq edi, áli de jaza­tyny kóp edi. Gúlzákıra Ábildaeva esimdi qyz tamasha jarqyrap kórine bastap edi, kenetten qaıtys bolyp ketti. Onyń da jaz­ǵan­darynda ot bar bolatyn. Táp-táýir pro­zashy bolatynyna kúmán joq edi. * * * Aıta bersek, bul tizim biraz so­zylary anyq. Meniń qatarlas dos-jaran­darymnyń ishinde talanty zor jigitter men qyzdar óte kóp bolatyn. Biraq, amal qansha, taǵdyr degen osy! Sóz retine qaraı aıta ketelik, biz sóz etip otyrǵan jigitter men qyzdar múm­kin óziniń boıyndaǵy talantyn túgel tanytyp úlgermeı, o dúnıelik bolyp ketken shyǵar. Jazǵandary óte az bolýy da yqtımal. Alaıda, asyldy sol az dúnıe arasynan da taýyp alýǵa bolady. Ataqty aqyn M. Shahanov óziniń «Tólegenge» degen óleńinde: – On tom óleń jazǵandardy ketti umytyp keń dala, Biraq shaǵyn on óleńmen on mıllıon qazaqty, Tolǵandyrǵan, tańǵaldyrǵan Mahambet pen sen ǵana! – dep jazǵan joq pa edi! Osy ras sóz! Tipti on óleń emes, jalǵyz óleńmen ne jalǵyz áńgimemen de tarıhta máńgi qalýǵa bolady. Este qalý demekshi, ómirden erte ozǵan kóptegen aqyn-jazýshylar esimi osy kúni múlde umytylyp bara jat­qandaı. Biz joǵaryda ataǵan (esimi eske túspegenderi de) bar qyz-jigitterdiń eń bolmasa týyp-ósken jerinde is-sharalar ótkizilip jatyr degendi estimeppiz. Sonda deımiz-aý, olardyń bar jazyǵy erte kóz jumǵany ma? Obal-saýap degen bolmas pa! Mynadaı usynys-pikirimizdi aıta ketsek, esh artyqtyq etpes dep oılaımyz. Meniń tustarym elýinshi jyly tý­ǵandar ǵoı, sol sebepti de olardyń aldy osy kúni alpysqa ıek artyp, al sońǵysy elýden asyp otyr. Solardyń ishinde kózi tiri birli-jarymy bolmasa, ana dúnıelik bop ketkenderdiń esh­biriniń mereıtoıy óz dárejesinde ata­lyp kórgen emes. Jaraıdy, mereıtoı búgingi kezde son­shalyq mańyzdy da emes bolyp qal­ǵan shyǵar. Áıtkenmen, jastaı kóz jum­ǵan qalamgerlerdi umytpas úshin keıbir máselelerdi este ustaý da kerek bolar. 2003 jyly ómirden ozǵan Serik Tomanov aqyn: – Kózderimde kóleńke, Sózderimde keń ólke! Keltirmeńder maǵan sóz, О́ltirmeńder meni erte! – dep jazyp edi. Aqynnyń osy sózi sóz-aq qoı!.. Eń aldymen, tiri júrgen bizder shama kelgenshe erte kóz jumǵan aqyn-jazý­shylardyń artynda qalǵan azdy-kópti muralaryn qaıtadan jınas­ty­ryp, jeke-jeke kitap etip shyǵarǵa­nymyz abzal-aq. Tipti múmkindik bolyp jatsa, sol dúnıelerdiń eń úzdikterin orys tiline aýdartsaq ta artyq emes. Sonymen qabat, kóz jumǵan bozdaq qalamgerler esimin umytpaý úshin olar­dyń atyndaǵy júldeler (meıli oblys, aýdan kóleminde bolsa da) belgilenip, ony ótkizýge qyzý atsalysý durys-aq bolar edi. Sodan soń, bozdaq qalamgerlerdiń tý­­ǵan, ósken jerlerinde kóshe, mektep at­tary berilip, ózi oqyǵan mektepterde eń bolmaǵanda bir múıis ashylǵany jón-aq. Bul sharalar qazaq ádebıeti úshin, sonyń mereıin asqaqtatýǵa shama jetkenshe aıanbaı ter tóge júrip, jaryq dúnıeden erte attanǵandar esimin ardaq­taý baǵytyndaǵy eń bir ıgilikti shara bolary daýsyz aqıqat. * * * Osy maqalany jazyp otyryp, men taǵy da Berdibek Soqpaqbaev aǵany eske aldym. О́lgender qaıtyp kelmeı me? Bizdińshe, ólgender esti jandardyń esinde, jaqsy jandardyń júreginde hám shyn janashyrdyń jadynda máńgi saqtalmaq! Jer betinde ómir barda olar da bar. О́ıtkeni, jas urpaq olardyń shyǵarmalaryn oqyp, ómir joly men jetken bıigine baǵa berip jatady, tamsana, tańǵala sóz etip, ózara dýyldasyp talas qurady. Bul, mine, meniń qatarlas dostarym­nyń ómiriniń esh bolmaǵanynyń belgisi. Onyń máńgilik ekeniniń aınasy. Shyǵar­malary arqyly keler kúnderge aty jetetininiń bultartpas dáleli. Aıtqymyz kelgeni osy edi...