ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Strategııalyq josparlaý jáne makroekonomıkalyq tepe-teńdik Olar bolashaqtyń negizin birigip qalaýǵa qyzmet etýi tıis Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstirligine Qaırat Kelimbetov mınıstr bop taǵa­ıyn­dalǵan sońǵy úsh aıdan beri bul vedomostvada biraz tolymdy ister at­qa­ry­lyp, eko­no­mıkadaǵy turaqtylyqty qamta­masyz etýge negizdelgen jańa sharalar júıesi qolǵa alyn­dy. Sonyń eń basty­larynyń biri stra­te­gııa­lyq josparlaý máselesine qatysty bolyp otyr. Elbasy jańa mınıstrdiń al­dy­na naq osy máseleni jolǵa qoıyp, onyń rólin arttyrýdy tap­syrǵan edi. Osy rette elimizde memlekettik josparlaýdyń 3 túri bar ekendigin eske sala ketsek artyq bolmas. Olar – strategııa­lyq josparlaý, ekonomıkalyq-ın­dı­katıv­tik josparlaý jáne bıýdjettik josparlaý. Biz tómende strategııalyq josparlaý máse­lesi týraly áńgime qozǵamaqpyz. Ekonomıkalyq ósimniń uzaq merzimge tu­raq­ty jalǵasýy úshin tıisti sharalardy der kezinde atqarmaǵandyqtarynan kóptegen elder sol ósimdi saqtap qala almaı, onyń sońy daǵdaryspen jalǵasqany belgili. Osyndaı qatelikterdi qaıtalamaý úshin makroeko­no­mı­kalyq tepe-teńdikti qamtamasyz etýdiń qan­sha­lyqty mańyzdy ekeni barǵan saıyn aı­qyn­dala túsýde. Atalǵan jaǵdaıdan bizdiń elimiz de tıisti qorytyndy túıdi. Soǵan sáıkes elimizde IJО́ kó­leminiń ósimin 2015 jylǵa deıin ár jyl saıyn kem degende 7 paıyzdyq deńgeıde saq­tap turýdyń arnaıy jospary jasaldy. Asa da­my­ǵan elderdiń ózi ekonomıkalyq ósýden ajyrap, halyqaralyq reıtıngteri tómendep, defolt qys­paǵynda turǵan kezde bizdiń elde damýdyń osy joǵarǵy deńgeıin ustap otyrýdyń qandaı múmkindikteri bar jáne ol úshin ne istelýi kerek? Osy rette Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, makroekonomıkalyq tepe-teńdikti qamta­ma­syz etetin sharalardy belgileýdiń mańyzy zor. Sebebi, makroekonomıkalyq tepe-teń­dik­tiń qamtamasyz etilýi birinshi kezekte biz sekildi tabıǵı resýrstaǵa baı eldi ekono­mı­kanyń shekten tys qyzyp ketýinen, ıaǵnı «golland aýrýy» sekildi daǵdarys tusynda biliner aýyr syrqattardan qorǵaıdy. Atalǵan ekonomıkalyq syrqattyń daǵ­da­rys­­pen qatar kelýiniń, ıaǵnı daǵdarys tus­yn­da birden boı kórsetýiniń sebebi – bir esepten alǵanda daǵdarystyń ózi osy syrqatty aıqyndaýshy faktorlardyń biri bolyp taby­lady. Iаǵnı, daǵdarystyń tóbe kórsetýiniń ózi «eger sen óz boıyńdaǵy syrqatty óziń em­de­meseń ony men emdeımin» degen uǵymdy bildiredi. Al daǵ­darystyń emi men syny qashan­da bolsyn óte aýyr. Ol birden taldyryp tú­si­redi. Naý­qastyń boıynda aýrýǵa qarsy ım­mýnıtettiń paıda bolatyndyǵy sekildi osy tusta memleket ekonomıkany daǵdarys­tan alyp shyǵý úshin asa aýyr sharalardy qa­byl­daýǵa, máselen, halyqtyń ashý-yzasy men ók­pe-renishine tótep bere otyryp, áleýmettik shy­ǵyndardy barynsha qysqar­tý­ǵa, basqa elderden alaqan jaıyp qaryz suraýǵa májbúr bolady. Bir jaqsysy, Qazaqstan daǵdarys tu­syn­da basqa elderde oryn alǵan mundaı aby­roısyz isterdiń birine barǵan joq. Qaıta naq osy aýyr sátterde jalaqy men zeınetaqyny, jár­dem­aqylardy burynǵydan da kóterip, kóptegen jańa jumys oryndaryn uıymdas­ty­ryp, halyq basyna kóp qıyndyq túsir­mes­ten qysyltaıań sátten jaqsy shyǵyp ketti. Osyndaı qadamdardyń ózi Qazaq­standy ha­lyq­aralyq qaýymdastyqtyń al­dynda úlken abyroıǵa bóledi. Endi Qazaq­stan birneshe jyl boıyna 7 paıyzdyq ósimge qol jetkizýdi jos­parlap otyr. Demek, biz úshin makroe­ko­nomıkalyq tepe-teńdikti saqtaý asa mańyzdy. Alaıda, Qazaqstan sekildi munaı óndi­retin elde makroekonomıkalyq tepe-teńdikti saq­taý ońaı emes. Sol úshin de jyldar boıyna osy munaı tabysynyń ekonomıkaǵa tikeleı áser etpeýin kúıtteıtin biraz sharalar ja­salyp keledi. Birinshi shara dep 2005 jyldyń ózinde munaıdan túsetin qarjyny bıýdjetke baǵyt­ta­maı, ony jeke qorǵa jınaqtaý týraly sheshim qabyldanǵandyǵyn aıtýǵa bolady. Qazir mu­naıdan túsetin barlyq túsim tikeleı Ult­tyq qor­ǵa baǵyttalady. Al Ulttyq qordyń daǵ­da­rys kezinde asa úlken ról atqarǵany belgili. Ekinshi shara dep, qazirgi údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2015 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasynyń júzege asyrylyp jatqanyn aıtamyz. Bul baǵdar­lama da shıkizatqa táýeldilikti azaıtyp, eko­nomıkanyń ártaraptandyrylýyna, ásirese óńdeýshi ónerkásiptik sektordyń jandanyp, bel alýyna úlken qyzmet etedi. Al endi Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń makroekonomıkalyq turaq­ty­lyqty saqtaý jónindegi atqaryp jatqan is-sharalaryna toqtalsaq, bul rette qazirgi bas­ty maqsattardyń biri ınflıasııanyń ósimine jol bermeý bolyp otyrǵandyǵy túsinikti. Azyq-túlik taýarlaryna degen baǵanyń ósimi ınflıasııaǵa asa úlken áser etetinin eskere oty­ryp, Úkimet ishki rynoktaǵy baǵanyń tu­raqtylyǵyn saqtaý úshin tıisti sharalar qa­byl­dap, olardy júzege asyrýǵa kirisip te ket­ti. Bul sharalarda áleýmettik mańyzy bar taýarlar baǵasynyń turaqty bolýyna, by­laı­sha aıtqanda, aldyn-ala belgilengen dáliz ishinde ǵana aýytqýyn qamtamasyz etýge ba­ryn­sha kóńil bólingen. Qazir osy iske áleý­mettik-kásipkerlik korporasııalar tartylyp otyr. О́tken maýsym aıynda ǵana áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń tıisti baǵasyn bekitý jóninde Úkimet qaýlysy qabyldandy. Tıisti memlekettik organdar baǵa aýytqýy tez áser etetin salalar, ásirese janar-jaǵarmaı ónimderi rynogyndaǵy jaǵdaıdy qadaǵalap, monopolııaǵa qarsy zańdy buzý áreketteri tirkelse, tıisti is-sharalar qabyldap otyra­tyn bolyp sheshildi. Sonymen qatar qyzmet ta­rıfteriniń shekten tys ósip ketýine jol ber­meıtin sharalar da qabyldanýda. Osy bo­ıyn­sha máselen, tarıfterdiń ınflıasııaǵa áseri 1,58 paıyzdan aspaýy tıis bolsa, qa­byl­­danǵan sharalar men atqarylǵan jumys­tar­dyń nátıjesinde qazirgi kúni tarıfterdiń ınflıa­sııa­daǵy úlesi 0,54 paıyzdy ǵana qurap otyr. Makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa el­diń halyqaralyq rezervteriniń ósýiniń de áser etetinindigi anyq. Maýsym aıynyń so­ńyn­da elimizdiń halyqaralyq rezervteri 73,1 mlrd. AQSh dollaryna deıin ósti. Bul kór­set­kish byltyrǵy jyldyń dál osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 37,7 paıyzǵa artyq. Fıskaldyq saıasat sharalary da osy ba­ǵytta túzilip otyr. Ulttyq qor qarjysyn qurý jáne paıdalaný da saýatty júzege asy­rylýda. Qazirgi kúni Ulttyq qor qarjysy 38,5 mlrd. AQSh dollaryna teńesti. Valıýta saıasaty boıynsha Ulttyq bank júr­gizip otyrǵan is-sharalar da ulttyq valıýtanyń aýytqýyna jol bermeýge baǵyt­talǵan. О́ıtkeni, valıýtanyń aýytqýyna jol berilse, álemdik konıýnktýrada ózgerister bolǵan jaǵdaıda otandyq óndiristiń básekege qabilettiligine áser etýi múmkin. Álemdik taýar rynoktaryndaǵy ahýaldyń rettelýi men qazaqstandyq ónimge degen su­ra­nystyń artýy syrtqy saýda opera­sııa­lary­myz­dyń joǵary ósimine qol jetkizýge múm­kin­dik beretindigi anyq. Osy rette ishki jal­py ónimniń belgilengen joǵarǵy kórset­ki­shi­ne qol jetkizý úshin qolǵa alǵan is-shara­lar­dyń qazirgi nátıjelerine toqtalsaq, byl­tyr­ǵy jylmen salystyrǵanda, shıkizat óndirisi men daıyn taýarlar óndirisiniń kólemi ósken­di­gine, ishki suranystyń retke túsip, qurylys salasyna jan bitkenine, ekonomıkanyń ár salalarynda jańa óndiristerdiń qurylyp, orta jáne shaǵyn bıznes sýbektileriniń ónim shyǵarý úderisiniń nyǵaıǵandyǵyna kóz jetkizýge bolady. Sonymen osy ýaqytqa deıin qabyldanǵan sharalar el ekonomıkasynyń joǵary qar­qyn­men damýyna múmkindik berip otyr dep aıta alamyz. Osylardyń ishinde Úkimettiń ishki suranysty arttyrý, iskerlik bastamalardyń júzege asýyna yqpal etý, jalpy daǵdarystan keıingi bazany qalyptasyrýǵa baǵyttalǵan sharalary ekonomıkanyń oılastyrylǵan, kóz­delingen baǵyttar boıynsha damýyna jaqsy áser etýde. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń júzege asyryla bas­taýy ishki jáne syrtqy ınvestısııalyq re­­sý­rs­tar­dyń jandanýyna, ekonomıkanyń qaıta óń­deý sektory men ınfraqurylymnyń damýyna qolaıly áser etti. Indýstrııa­lan­dyrý kar­ta­sy aıasynda jańa ındýstrııa­lyq jáne ınno­vasııalyq jobalar iske qosyldy. Negizinde, osy aýqymdy baǵdarlama aıa­syn­daǵy jobalardy júzege asyrý arqyly biz ónerkásiptik óndiris aýqymynyń ósimine qol jetkizemiz, al ol óz kezeginde kólik, qurylys, saýda qyzmetteriniń ósimine áser etedi. Demek, qolǵa alynyp otyrǵan is-sharalar bir-birimen tizbektele kele jalpy mýltıplıkatıvtik tıimdilik áserin týǵyzatyndyǵy sóz­siz. Máselen, «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy eńbek ónim­di­ligin arttyrý arqyly ekono­mıkanyń basym sektorlaryndaǵy ónerkásip óndirisiniń báse­ke­ge qabilettiligin kóteredi. Orta jáne sha­ǵyn bıznestiń jaǵdaıy Elba­sy­­nyń jiti na­zarynda ekendigin eskersek, bız­nes-klı­mat­tyń jandanýy úshin ákimshilik kedergilerdi kemitip, orta jáne shaǵyn bıznespen aına­lys­qysy keletin azamattardyń memlekettik ruqsat berý úderisterinen ótýin jeńildetý boıynsha biraz sharalar jasalyndy. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarla­ma­sy aıasynda negizinen 4 baǵyt boıynsha ju­mystar júrgizilýde. Olar – bıznes usy­nys­tardy qoldaý, kásipkerlik sektoryn saýyq­ty­rý, valıýtalyq táýekeldi azaıtý jáne kásip­kerliktiń áleýetin arttyrý sharalary. Mine, munyń bári de jalpy kásipkerlik kórset­kish­teriniń jaqsarýyna áser etedi. Qazirgi júrgizilip otyrǵan makroekonomıkalyq saıasat ósimniń turaqtylyǵyn saqtap qana qoımaı, daǵdarystan keıingi báseke qyzyp turǵan rynokqa beıimdelýge jáne uzaq merzimdegi synǵa tótep berýge áser etedi. Ekonomıkanyń ornyqty damýyn qamtama­syz etý baǵytynda belgilenip otyrǵan keshendi sharalardyń ózi halyqtyń áleýmettik ahýalyn júıeli túrde jaqsartyp otyrý maqsatynan týyndaıtyndyǵyn aıtýymyz kerek. Elbasy naq osy maqsatqa jetýge kóp kóńil bólýde. Osyǵan sáıkes belgili bir kezeń ishinde Qazaqstandy joǵary tabysy bar elderdiń qataryna engizý jóninde tapsyrma da berdi. Osy maqsatqa jetýdiń ındıka­tor­lyq kórsetkishteri de aıqyndalǵan. Máselen, elimizde jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemin 2015 jyly 15 myń AQSh dollaryna jetkizý belgilengen. Mine, osy úshin de IJО́ kólemi jylyna 7 paıyzdan kem damymaýy tıis. Onyń ústine 7 paıyzdyq damý degeni­miz­diń ózi jáı ǵana damý emes. Oǵan qoıy­la­tyn talap­tyń ózi de joǵary bolyp otyr. Naq­tylaı aıtsaq, ekonomıkanyń joǵarydaǵydaı deńgeımen damýy osy ýaqytqa deıin oryn alǵan shıkizattyq sektordyń esebinen emes, endigi kezekte ónerkásiptik sektordyń esebinen qamtamasyz etilýi kerek. Demek endigi jerde elimizge qazaqshalap aıtsaq, bilek kúshi emes, bilim kerek. О́nimderdi ozyq tásilder­men daıyndaı alatyn kúrdeli tehnologııalar jáne solarda jumys isteı alatyn mamandar qajet. Intellektýaldyq mektepter men «Nazarbaev ýnıversıtetiniń» ashylyp, «Bola­shaq» baǵdarlamasynyń jańa maqsatqa túzi­lip, ha­lyq­ty jumyspen qamtýdyń jańa stra­te­gııa­synyń qabyldanyp otyrǵany da sondyqtan. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstr­ligi óz tarapynan joǵarydaǵydaı maqsatqa qol jetkizý úshin Elbasy tapsyrmalarynyń oryn­dalý barysyn qadaǵalaý jóninde Aq­pa­rat­tyq karta ázirledi. Karta Qazaqstan Res­pýb­lıka­sy­nyń 2020 jylǵa deıingi strate­gııa­lyq damý josparyn, elimizdiń taıaýdaǵy da­mýynyń negizgi mindetterin jáne ekonomı­kany ártaraptan­dyrý­dy jedeldetý, daǵda­rys­tan keıingi damý, azyq-túlik qaýipsizdigi, ınvestısııanyń túsýin qamtamasyz etý, azamattar úshin qyzmetter, memlekettik basqarý júıesin damytý, halyq­aralyq qatynastar jáne birlestik sııaqty baǵyttar bóligin kórnekti kórsetedi. Elbasynyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginiń aldyna qoıǵan tapsyr­ma­syna sáıkes endi bul qurylym, óziniń aty da aıtyp turǵandaı, negizinen strategııalyq jos­parlaý máselesimen shuǵyldanyp, eldiń uzaq merzimdi turaqty damýynyń ádis-amal­daryn qamtamasyz etýi, osylaısha birte-birte elimizdiń aqyl-oı ortalyqtarynyń birine aınalýy tıis. Onyń basqa memlekettik qury­lym­darmen salystyrǵanda bir ózgesheligi de osynda. Elbasynyń elimizdiń strategııalyq da­mýyn asa jiti nazarda ustaýynyń ózi bul mınıstr­liktiń aldyna asa úlken jaýapkershilik júkteı­di. «Strategııalyq josparlaý degenimiz – eldiń ózindik basymdyqqa ıe bola alatyn másele­lerin kúni buryn anyqtap, sol baǵyttarǵa barynsha dem bere otyryp jumys isteý. Demek, eldegi ár vedomstvo ózi aınaly­sa­tyn jumys­tardyń basym baǵyttaryn anyq­tap, soǵan sáıkes is-áreket jasasa, munyń bizdiń ortaq isimizge tıgizer paıdasy úlken bolmaq. Osyǵan sáıkes bizdiń mınıstrlikke ár mınıstr­lik­tiń, oblys ákim­dikteriniń, aımaq­tardyń, ulttyq kompa­nııalardyń stra­tegııalyq jos­par­laýyn qadaǵalap otyrý ókilet­tigi men jaýapkershiligi júkteldi. Al ol josparlardyń barlyǵyn biz tıisti qurylym­darmen bir­lese oty­ryp, El­basy tapsyrma­synyń negizinde ortaq maq­sat­tarǵa jetýge baǵyt­tamaqpyz», deı­di Eko­no­mıkalyq damý já­ne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov. Suńǵat ÁLIPBAI.