Dalany qoı sharýashylyǵynsyz elestetý qıyn

Maldy azyqtandyrýdyń qaı­nar kózi aýylsharýashylyq jerleri. Jer aýyl sharýashylyǵynda eń basty óndiris quraly. Basqa óndiris quraldary eskirip, tozyp, ǵylym men tehnıkanyń damýyna sáıkes damyp, jańaryp, ózgerip tursa, jer óndiris quraly retinde aýyspaı qala beredi. Ol paıdalaný kezinde durys agrotehnı­ka­lyq jumystar júrgizilip, qa­jetti tyńaıtqysh berip tursa óziniń qunarlylyǵyn arttyr­ma­sa, kemitpeıdi. О́ndiriste paıdalaný kezinde ǵylymı negizdelgen agrotehnıkalyq sharalar jasaý arqyly jerdiń qunarlylyǵyn arttyryp, jaıylymnan shabyn­ǵa, shabynnan egin salatyn súdi­ger jerge, sýlandyrý arqyly táli­mi jerdi sýly egis jerine aı­naldyrýǵa ábden bolady. Qazaq­standa solaı jasalyp ta keledi. Qoı sharýashylyǵy jermen, jaıylymmen ósirip-óndirgende ǵana basqa maldarmen ónimdili­gi men paıdalylyǵy jóninde básekelese alady. Al keń jaıy­lymda, ásirese shól-shóleıt, qum-qumaıt, taýly-qyratty jerlerde qoı ósirý ekonomıkalyq jaǵy­nyn arzan da tıimdi. “Qoıdy qumǵa, jylqyny qyrǵa, sıyrdy syrtqa, túıeni sor­ǵa jaı”, degen qazaqtyń na­qyl sózi jaıylymnyń túr­leri­niń mol ekendigin bildiredi. Jal­py, qoı maly jaratyly­synan jaıylymǵa jaqsy beıimdelgen túlik. Qoı óte tózimdi keletindikten aýa raıy óte sýyq nemese asa ystyq jerlerde de jaqsy óse beredi jáne ońaı jersinedi. Tıimdi tehnologııa eń aldymen ekono­mı­kalyq maqsatty kózdeıdi. Son­dyqtan ol qolda bar jer, mate­rıaldyq-tehnıkalyq qor men eń­bek resýrstaryn pármendi jáne únemdi paıdalanýǵa baǵyt­tala­dy. Tıimdi tehnologııa árbir gektar jerden, ár bas maldan eń kóp, eń arzan, eń sapaly ónim alýdy qamtamasyz etýi tıis. Mal sha­rýa­shylyǵy ónimderin óndirý teh­nologııasy qoldanbaly ǵylym retinde aýylsharýashylyq jerin, maldy, jem-shópti, basqa da óndiriske qatysty zattardy, adam eńbegin eń joǵary dárejede utymdy paıdalanýdyń joldaryn izdestiredi, nátıjesinde tıimdi tehnologııany óndiriske usyna­dy. Sonymen qatar jemshóp ba­za­syna kóńil aýdarylmaıdy. Árı­ne osyndaı salǵyrttyqtan mal sharýashylyǵyna zııan kóp bolady. Mundaı ónimderdiń sharyqtap qymbattaýy, azot, fosfor ty­ńaıt­qyshtarynyń tapshylyǵy ja­ıylym jerlerdiń qunarly­ly­ǵyn arttyrý isine óziniń keri áserin tıgizýde. Osyndaı jaǵ­daı­da jaıylym jerlerdi durys, jú­ıeli paıdalanýdyń mańyzy zor. Qazaqstan ǵalymdary bul jónin­de de jaqsy usynystar jasap otyr. Qazaqtyń qoı sharýashy­ly­ǵy, qarakól sharýashylyǵy jáne mal azyǵy men jaıylym ınstı­týttary ár aımaqqa arnalǵan kóptegen usynystar beredi. Mine, sol usynystardy basshy­lyq­qa alyp paıdalansaq qoıdan óte arzan, asa sapaly ónim óndirýge jol ashylady. Qoı sharýashylyǵy – Qazaq­stan mal sharýashylyǵynyń jetekshi salasy bolyp kelgen, qa­zir­de solaı, aldaǵy ýaqytta da bola beredi. Onyń solaı bolýy­nyń sebebi qoı negizinen jaıy­lym maly. Qazaqstannyń 180 mln. gektarǵa jýyq tabıǵı jaıy­lymyn tek qoı maly ǵana tıimdi paıdalanady. Sonyń nátıje­sin­de eń arzan et, jún, teri, basqa da ónimder óndirýge bolady. Son­dyqtan Qazaqstan dalasyn qoı malynsyz elestetý qıyn. Ol adamǵa asa qajetti kópte­gen azyq-túlikter, atap aıtqanda et, maı, sút, jún, bylǵarylyq, ton­dyq teriler men eltiri sııaqty óner­kásiptik zattardy beredi. Qoı soıǵanda qaldyq retinde jı­na­la­tyn ishek, múıiz, súıek sııaq­ty zat­tar da óńdegen soń óz or­nyn taba­tyn baılyqtar. Olardan jelim, túıme, malǵa beriletin qan-súıek uny, mıneraldy azyq­tar jáne dári quramyna kiretin zattar jasalady. Qoı sharýashylyǵyn ıntensıvtendirý úshin kúsh-jigerdi, qa­ra­jatty jáne jem-shóp bazasyn nyǵaıtýǵa jumsaǵan jón. Jaıy­lymnyń ónimdiligin, qoıdyń syıymdylyǵyn arttyrý úshin shóp egip, ónimdiligin joǵary­latý­dyń joly barshylyq. Qazirgi zamanǵy agrotehnıkany jaqsy bilgen fer­mer ony jasaı alady. Sony­men birge qoldan ázirlep beriletin jemshóptiń túri de, múm­kindigi de joǵary. Sondyq­tan, sharýashylyq ıesi udaıy qolda bar jerin jaqsartyp, qu­narly­lyǵyn arttyryp, ár gektardan óndiriletin jemshópti kó­beıte berýge múmkindigi zor. Qazaqstanda qoı sharýashy­lyǵy negizinen tórt baǵytta ór­ken­dep keledi. Olar bııazy, bııa­zylaý, krossbred jáne krossbred tıptes, uıań jáne etti-maıly quı­­ryqty, qylshyq júndi qoı sha­rýa­­shylyqtary. Bııazy jún qoı tuqym­dary­nyń basqa qoı tuqymdarynan negizgi aıyrmashylyǵy tek birkelki túbitten ǵana turatyn, túbittiń árbir talshyǵynyń jińishkeligi 25 mkm.-den aspaıtyn, ırektigi aı­qyn, shaıyrly, tyǵyz aq jún­diligi. Bııazy jún tuqymdarynyń Qazaqstanda ósiriletin túrlerin atap ótsek, qazaqtyń bııazy jún­di, ońtústik qazaq merınos, qazaq­tyń arqar merınos, soltústik qazaq merınosy qoı tuqymdary jata­dy. Bul qoı tuqymdary úne­mi jaıyp baǵý jaǵdaıynda ǵana ósi­riledi, jazda jaılaýda, taýda, kók­temde, kúzde baǵylady. Qara kúz qysta sarytaý qumda, sóıtip jyl on eki aı boıy dalanyń ta­bıǵı jaıylymynda ósedi. Son­dyqtan osy qoı tuqymdary óte tózimdi, jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelgen, qysqa qaıratty, tabı­ǵı jaıy­lym shóbin jaqsy paıda­lanatyn tuqym bolyp qalyptas­ty. Bııazylaý júndi, krossbred jáne krossbred tıptes qoı tu­qym­dary degenimiz birkelki jún talshyqtarynan turatyn, tal­shyqtary túbit talshyqtan jýandaý, 25,1-44,0 mkm. nemese sa­pasy 58-36 aralyǵynda, uzyn­dyǵy 6-dan 20 sm deıin, keıde odan da uzyn birkelki jún beretin qoılar jatady. Qazaqstanda ósiriletin mynan­daı tuqym­da­ry bar: degeres, sıgaı, gemp­shır, qazaqtyń etti-júndi bııazylaý júndi qoı tu­qy­my. Bul tuqym­dar joǵary et­ jáne jún ónim­diligimen erekshelenedi. Mal ósirýde tıimdiligi joǵa­ry, qoıylyp otyrǵan ekono­mı­kalyq talapqa saı, aldyńǵy ón­di­ris mindetterine laıyqty mal­dy tańdap alý­dyń ózi de kóp­tegen bilimdilikti, sheberlikti talap etedi. Qorytyp aıt­qanda, qoı sha­rýashylyǵy – naryqtyq ekono­mıka jaǵdaıynda básekege shy­dap, paıdaly j­á­ne tabysty sala bola alady. Ol úshin zootehnııa men mal­dáriger­lik ǵylym jetistikterin izdep taýyp, óndiriske paıdalana berý qajet. Beıbit QULATAEV, aýyl sharýashylyǵy ǵy­­lym­­darynyń  kandıdaty, dosent.