Ipotekashylarǵa kómek bolady

Biraq ol árqaısysyna derbes kórsetiledi 27 shildeniń ystyq kúni Astanada aı­tar­lyqtaı belgili oqıǵamen – «Samuryq-Qazyna» qory basshylyǵynyń «Turǵyn úıdi halyqqa qaldyraıyq» («Ostavım narodý jıle») qoǵamdyq birlestiginiń aktıvısteri jáne múshelerimen bolǵan kezdesýimen atalyp ótti. Bul kezdesýge son­daı-aq aksıonerleri memleket atynan «Samuryq-Qazyna» ÁAQ bolyp tabyl­a­tyn BTA, Temir bank jáne Alıans bank qarjy meke­meleriniń ókilderi de qatysty. Bolyp ótken kezdesýdiń ereksheligi sol, búginde joǵaryda atalǵan bankterge basshylyq jasaıtyn «Samuryq-Qazyna» qorynyń basshylyǵy tólenbegen ıpote­kalyq boryshtardyń meılinshe aýyr pro­blemasy boıynsha birden aıqyn ustanym qalyptastyrdy. Shynymen de, daǵdarys oryn alǵan­nan keıin kóptegen ıpotekashylar eleýli problemalarmen betpe-bet keldi. Nesıelerdi tóleý olarǵa anaǵurlym kúrde­li­le­ne tústi. Memleket birqatar arnaıy baǵ­darlamalar qabyldap jáne ıpotekalyq nesıelerdi qaıta qarjylandyrý, olar boıynsha paıyzdyq stavkalardy arzandatý, tólem merzimderin uzartý úshin jaǵ­daılardy qamtamasyz ete otyryp, ondaı adamdarǵa túsinistikpen qarady. Sonyń ózinde de keıbir popýlıster onyń ózin jetkiliksiz dep sanady. Máni meılinshe qarapaıym úndeýler de estile bastady. Shartty túrde alsaq, men nesıe aldym, biraq ol jóninde maǵan eshkim eskertý ja­samaǵan daǵdarys týyndady. Daǵda­rys­tan keıin nesıeni tóleý qıyndaı tústi. Endeshe, meniń satyp alǵan turǵyn úıim úshin bankke boryshymdy memleket esepten shyǵarsyn jáne tóleı salsyn. Jalpy alǵanda, ıdeıanyń ózi, ásirese post­ke­ńes­tik mentalıtettegi adamdar úsh­in jańalyq emes. Onyń máni: bári úshin memleket tó­leıdi. Týrasyn aıtqanda, soń­ǵy ýaqyt­tar­ǵa deıin THQ ókilderi dál osyndaı ıdeıany ustanyp keldi. THQ belsendileri málimdegen talap­tarǵa qaraǵanda, olar búginde ıpotekalyq nesıeler boıynsha boryshkerlerge memleket usynǵannan góri áldeqaıda kóbirek alǵylary keledi. «Saıası jáne memlekettik erik-jiger tanyta otyryp jáne tólem qabileti joq azamattardan shynaıy emes tólemder aýyrtpalyǵyn alý arqyly ǵana ahýaldy sheshýge bolady» dep málimdeıdi THQ jetekshileri. Basqasha aıtqanda, olar zaemshylardyń bir bóligine bank­ter­diń áli de aqylary tólenbegen turǵyn úıdi ánsheıin syıǵa bere salýyn qalaıdy. THQ-nyń pikirinshe, mundaı myrzalyqty memleket, ıaǵnı óz salyqtarymen eldiń by­laıǵy azamattary qarjylandyrýy kerek. 27 shildedegi kezdesýde qor basshyly­ǵy tarapynan qoǵamdyq qozǵalys basta­mashylaryna jan-jaqty jaýap qaıta­ryldy. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ-tyń basqarma tóraǵa­synyń orynbasary Aıdan Káribjanov áleýmettik turǵydan alǵanda mundaǵy máseleniń sonshalyqty qarapaıym emestigimen kelisti. Ipotekalyq nesıelerin tóleı otyryp, shynymen de daǵdarys kezinde qıynshylyqtarǵa ushyrasqan, endi kelip kúrdeli turmystyq jaǵdaıǵa tap bolǵan qazaqstandyqtardy túsiný kerek, dep atap ótti ol. Memleket ıpotekalyq tólemderdi arzandatý, merzimin uzartý jáne qaıta qarjylandyrý úshin jaǵd­aı­lar jasaı otyryp, daǵdarys keziniń ózin­de-aq olarǵa túsinistikpen qarady. Daǵ­darys ótip ketken búginniń ózinde Úkimet­tiń, sonymen birge aksıoner retindegi iri-iri «ıpotekalyq» bankterdiń ustanym­dary ózgergen joq. Sóz joq, kóptegen ıpotekashylar shy­nymen de kómek pen qoldaýǵa zárý. Biraq is tek olarda ǵana emes. Ipotekashylar tóńiregindegi máseleniń ashyqtan-ashyq saıa­sılaný mánin túsiný úshin, THQ aktı­vısteriniń ashtyq jarııalaý, qarsylyq aksııalaryn ótkizý jáne qatań málim­de­meler jasaýynyń artynda ózge de múd­delerdiń turǵanyn nazarda ustaý qajet. Kezinde olardy odan ári satý maqsatymen nesıege birneshe páterler (keıbireýleri 50-ge deıin jáne tipti odan da kóp) satyp alǵan turǵyn úı alypsatarlary dep ata­latyndardyń lobbıiniń bar ekeni de qu­pııa emes. Endigi jerde ózderiniń salym­daryn qaıtarýǵa talpynǵan osy bıznes-toptar ashtyq jarııalaý jáne qarsylyq kórsetý máselelerine nazar aýdara oty­ryp, bylaıǵy qazaqstandyqtardyń sezimderine selkeý túsirýge umtylady. Ipote­kashylardyń bul tobyn kedeıler jáne az qamtylǵandar dep ataýǵa bolmaıdy, al olardyń halyq atynan jasaǵan tal­py­nystary, sypaıylap aıtqanda, shyn jú­rekten shyqqan áreket emes. Kezdesý barysynda «Samuryq-Qazy­na» ÁAQ ókilderi bizdiń rynoktyq eko­nomıka keńistiginde ómir súrip jatqa­ny­myzdy, aqshanyń belgisiz jaqtan ánsheıin túse qalmaıtynyn eske salyp ótti.  Eger, keıbir popýlıster usynǵandaı, proble­maly ıpotekashylardyń boryshtaryn mem­lekettiń jabýyna týra kelse, onda bul qarjylardy ózge baǵdarlamalardan, eń aldymen áleýmettik, eldi ındýstrııa­lyq jáne ınfraqurylymdyq damytý baǵdarlamalarynan alýǵa týra keler edi. Onyń ústine áńgime shyǵyndardyń ózge de baptaryn qysqartýǵa týra keletin mıl­lıardtaǵan teńgeler jóninde qozǵalar edi. Al memleket onsyz da turǵyn úı ry­nogy problemasyn sheshýge, bank sek­to­ryn saýyqtyrýǵa qyrýar resýrstar jum­sady jáne áli de jumsap keledi. Al­danǵan úleskerlerdiń turǵyn úıleriniń qurylystaryn aıaqtaýǵa jáne ıpote­kashy­lardyń problemalaryn sheshýge mıllı­ardtaǵan dollar bóle otyryp, Úkimet olardy qazirdiń ózinde áleýmettik saladan, ındýstrııalandyrý, jol qurylysy, qa­lalar men aýyldardy damytý baǵdar­lamalarynan alyp qoıdy. О́zge elderdiń tájirıbesinde mundaı kózqarasqa teń keletin mysaldar joq. Qa­zaqstanda jeke fırmalar qaldyryp ketken nysandardaǵy qurylystardy jalǵas­tyra otyryp, ıpotekalyq nesıelerdi qaı­ta qarjylandyrýǵa jáne arzandatýǵa qarjylar bóle otyryp, bılik kúrdeli ahýalǵa tap bolǵandardyń bárine túsi­nis­tik tanytty. Astana qabyldaǵan ıpoteka­shy­larǵa kómek kórsetýdiń aıryqsha sha­ra­laryna búginniń ózinde memlekettik bıýd­jetten qyrýar qarjy bólindi. Jáne bul baǵdarlamalar is júzinde jumys istep jatyr. Máselen, kóptegen úleskerler sa­lynyp bitken ózderiniń páterlerine qazir­diń ózinde qonystandy, al óz kezegin kú­tip júrgender olardyń páterleriniń qu­ry­lystarynyń qandaı satyda ekenin já­ne qashan paıdalanýǵa beriletinin biledi. Ipotekalyq problemalarǵa tap bolǵan óz azamattaryna qoldaý kórsetýdiń mun­daı aýqymdy baǵdarlamasy álemde esh jerde bolǵan emes. Eýropada, Azııa elderinde, AQSh-ta olardyń kúıreýi salda­rynan osy memlekettiń búkil aqsha-kre­dıt júıesiniń qulap túsýi múmkin degen jekelegen bankterge qoldaý kórsetý jó­ninde ǵana másele kóterildi. Tek bankterdi, biraq zaemshylardy emes. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynda ıpotekashylarǵa eger bizge sen­derdiń kredıtterińdi keshirýdi usynsa, onda olardy bylaıǵy qazaqstandyqtarǵa óz qaltalarynan tóleýge týra keledi ǵoı degen qarapaıym saýaldy emin-erkin qoıýǵa bolady. Máselen – osy qarjylar arqyly eńbekaqylaryn ósirýge bolatyn bıýdjettegilerge, nemese ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy boıynsha iske qosylýǵa tıis jańa kásiporyndardyń jumysshylaryna. Qalaı degende de, halyqtyń ózge top­tarynyń múddelerin qurban ete otyryp, basqalardyń problemalaryn sheshý ádi­lettilik emes. «Samuryq-Qazyna» qory­nyń basshylyǵy kóptegen zaemshylar dýshar bolǵan ahýalǵa túsinistikpen qaraı­dy. Sonymen birge qor eldiń bank júıe­siniń qarjylyq turaqtylyǵyn jáne zaem­shylardyń ózderine alǵan mindettemelerin  saqtaýyn eskere otyryp, ahýal­dy tek quqyqtyq keńistikte ǵana sheshýge bolady degendi basshylyqqa alady. Qor tóraǵasynyń orynbasary Aıdan Kári­b­janov barlyq problemaly zaemshylar­dyń problemalarynyń sheshiletinine sendirdi. Biraq ony ákimshilik jolmen, máse­len, bankterdi boryshty esepten shyǵa­rýǵa mindetteı otyryp sheshý múmkin emes. О́ıtkeni, áńgime eleýli somalar jáne bútindeı alǵanda qarjy júıesiniń turaq­tylyǵy jóninde bolyp otyr. Ulttyq ál-aýqat qory men bankter problemany qatań ataýly túrde sheshpek nıette. Sóz joq, qıyn turmystyq jaǵ­daı­da qalǵan boryshkerlerge qoldaý kór­se­tý «Samuryq-Qazyna» ÁAQ úshin ba­symdyqta boldy jáne bolyp qala beredi dep atap kórsetedi qor basshylyǵy. Árbir problemaly jaǵdaı derbes qaralatyn bolady. Sheshimderi de ártúrli bolýy múmkin. Aıtalyq, keıbir ıpotekashylar, nesıeni qaıtarýda qıyndyqtarǵa  tap bolyp, tólemderdi tóleýdiń neǵurlym uzaq merzimderine ıe bolýy múmkin, óz­gelerge bank, tıisinshe borysh aýyrtpa­ly­ǵyn qysqarta otyryp, neǵurlym arzan páterler, bálkim, arendalyq páterler usynýy múmkin. ÁAQ basshylyǵy problemalardy she­shýdiń barlyq nusqalaryn qosymsha taldap-zertteýge ázir. Qor basshylyǵynyń problemaly zaemshylar ókilderimen ahý­al­dy sheshý jóninen múmkin degen qa­dam­dar talqylanatyn jańa kezdesýi ıpo­te­kalyq nesıeler barynsha kóp berilgen eń iri qala – Almatyda 3 tamyzda ótedi. Esenbaı TAŃATAROV.