Qupııa soǵysqa qatysqandar shyndyqty tolyq aıta almaı júr

1997 jylǵy 26 sáýirde «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Qupııa so­ǵysqa qatysqandar shyndyqty endi jasyrmaǵandary jón» degen taqyrypta maqala jarııalaǵan edik. Arada biraz ýaqyt ótken soń bul máselege qaıta oralýymyzǵa týra keldi. Munyń sebepteri de az emes.  Ol jaıynda keıinirek. Al­dy­men alǵashqy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan jaıttarǵa toqtala keteıik.    Birde redaksııaǵa Nurjan Baı­januly degen adam maqala alyp kelgen. Taqyryby «Shetel soǵys­tarynyń múgedekteri» dep atala­tyn. Maqalamen  qosa Reseıden shy­ǵatyn «Trýd» gazetiniń 1995 jylǵy 28 aqpandaǵy nómirin qosa usynǵan. Onda zań ǵylymynyń kan­dıdaty Iýrıı Jýkov degen aza­mat «Lgoty ınvalıdam voıny v svete novogo zakona «O veteranah» degen taqyryp­pen Reseıdiń jańa zańyna túsinik­teme beripti. Sony­men qatar, 1994 jyldyń 15 sáýi­rinde Máskeý qala­synda osy qu­jatqa baılanysty kelisimge buryn­ǵy KSRO qura­mynda bol­ǵan 12 memleket ókilderi qol qoı­ǵandyǵy aıtylady. Kelisim bo­ıyn­­sha Uly Otan soǵysy jáne sheteldegi soǵys­tar kezinde óz­deriniń ul-qyz­darynyń bastary­na túsken aýyrt­palyqtardy birigip kóterip, olarǵa tıesili jeńildik­terdi barlyq elderde birdeı qoldanýǵa mindettemeler alynyp­ty. Buǵan Qazaqstan jaǵy da qol qoıǵan. Endeshe sonaý 1917 jyldyń qazan aıynan beri KSRO qandaı soǵystar júrgizse, sonyń bárinde ózimizdiń otandastarymyzdyń da kóptep qatysqandyǵy anyq. Al bizdiń tarıh oqýlyqtarynan biletin soǵystar – 1917 jyldan keıingi aq pen qyzyldar qyrǵyny, 1939-1940 jyldary  Fınlıandııamen bol­ǵan soǵys, 1938-39 jyl­dardaǵy Hasan kóli men Halkın-Goldegi qaqtyǵys, 1945 jylǵy Japonııamen soǵys, 1969 jyly Damanski men Jalańashkólde ótken shaı­qastar, Aýǵanstandaǵy soǵys... ar­ǵy jaqtary beımálimdeý. «Trýd» gazetindegi resmı má­limetterge kóz júgirtken adam KSRO atty memlekettiń jer betindegi qaqtyǵystar men shaıqas­tardyń eshqaısysynan qalys qal­maǵanyn baıqar edi. Olardyń bárin biz alǵashqy maqalada sol kúıinde kóshirip basqanbyz. Qazir taǵy bir jınaqtap aıtsaq, 1924 jyldan bastap 1969 jyldar aralyǵynda tek Qytaı jerinde ǵana 8 ret irili-usaqty qarýly qaqtyǵys ótipti. Olardyń bárine KSRO qatysqan. Polsha, Ispanııa, Vengrııa, Aljır, Egıpet, Iemen, Vetnam, Sırııa, Angola, Efıopııa, Kambodja, Bangladesh, Laos, Lıvan jerindegi soǵystardyń eshqaısysy KSRO-nyń qatysýynsyz ótpegen. 1944-51 jyldar aralyǵynda Ýkraına, Belarýs, Latvııa, Lıtva, Estonııa jerindegi qarýly kóte­rilisterdi basýǵa KSRO qu­ra­myndaǵy  ulttardyń kóbisi qa­tysqan. Ásirese, Azııa men Taıaý Shyǵystaǵy soǵystarǵa Qazaq­stannan, Ortalyq Azııa respýb­lıkalarynan áskerler kóptep tartylǵan. Bul soǵystarǵa qatys­qan azamattardan memlekettik qu­pııany ashpaý jóninde qolhat­tar alynǵan. Qujattarynda qaı jerde soǵysqandary týraly jazylmaǵan. Shyndyqtyń sheti «Shetel soǵystarynyń múge­dek­teri» jaıynda redaksııaǵa ma­qala ákelgen Nurjan Baıjanuly kóp uzamaı dúnıeden ótip ketti. Biraq myna bir shyndyqty aıtyp úlgergen: «Osyndaı soǵystardyń birine ózim de qatysqam. Kezinde KSRO-ǵa qaltqysyz qyzmet ettik. Bul qupııany ashpaý jóninde qolhat ta bergenbiz. Endi ol memleket kelmeske ketti. Sondyqtan shyndyqty aıtýǵa bolatyn sııaq­ty. 1950 jyldardyń ortasynda Germanııada shoǵyrlanǵan Keńes armııasynyń quramynda áskerı boryshymdy ótedim. Mundaǵy Keńes Qarýly Kúshteri «Grýppy sovetskıh oký­pasıonnyh voısk v Germanıı» dep atalatyn. Biraz ýaqyttan keıin bul ataý ózger­tildi. Sol jyldary osy áskerı quramanyń 207-polkinde batareıa komandıriniń oryn­basary qyzme­tin atqardym. Bir kúni Germanııanyń Shtendel degen qalasynda Keńes úki­metine qarsy qarýly kóterilis burq ete qaldy. Áskerı dabylmen atqa qondyq. Nemister jaǵy ólis­peı berispeıtin syńaıly. Birneshe kún­nen keıin kóterilis kúshpen ba­syldy. Eki jaqtan da  adam shy­ǵy­ny boldy. Men osy jo­ryqta ba­sym­nan qatty jaraqat aldym. Qa­zir soǵys múgedegi dep eseptelemin. Al myna «Trýd» gazetindegi aıtyl­ǵandar boıynsha shetelderde so­ǵys­qandar úshin arnaıy jeńil­dikter qarastyry­lyp­ty. Bizdiń otan­dastarymyz odan áli beıhabar. Sondyqtan da bul jóninde gazetke jazýdy ózim­niń azamattyq, ári zań­gerlik pa­ryzym dep bildim...». Otstavkadaǵy podpolkovnık re­­tinde, bilikti zańger retinde bar bilgenin aıtyp qalýǵa tyrysqan Nurjan aqsaqalmen budan keıin ushyraspadyq. Angolanyń aspany men jerinde... Bıylǵy jyldyń 7 mamyr kúni «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Granda shef-ınjenerıı» degen atpen shaǵyn maqala jarııalandy. Onda general-maıor Sarmantaı Nurǵojın  Angola jerinde «ın­ter­na­sıonaldyq boryshyn» qa­laı atqarǵany jóninde ashyq aıtypty. 1975 jyly bastalǵan Angoladaǵy soǵys sekseninshi jyl­dardyń ekinshi jartysyna deıin tolasta­maǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi. Al qazaq generaly sonyń bárine ózi kýá bolǵan.   1987 jyly ol KSRO Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń 10-basqarmasynda qyz­met etip júr­gende Qorǵanys mınıstrligindegiler Angolaǵa issa­parǵa barýdy usy­nady. Áskerı adam buıryqtan bas tarta almaıdy. Angolanyń astanasy – Lýandaǵa kelgende jaǵdaı óte kúrdeli ekendigine kózi jetti. Oppozısııalyq kúsh­ter men úkimet áskeri arasynda qarýly qaqtyǵys órship tur. Mun­daǵy keńes jaýyngerleriniń mindeti – Angolanyń zańdy úkimetine kó­mek­tesý. Aralarynda máskeýlik ush­qyshtar, partýgal tilin jaqsy meń­gergen aýdarmashylar, áskerı ke­ńes­shiler, taǵy basqa mamandyq ıeleri jetip artylady. Sarmantaı Nurǵojınniń negizgi mamandyǵy – áskerı ushaqtar men tik ushaqtar salasynyń ınjeneri. Oq tıip qula­ǵan ushaqtardy qalpyna keltirý úshin talaı ret orman arasynda, oq pen órtiń astynda ter tókti. Bul basqaratyn ınjenerler brıgadasy jumys istep jatqanda jaýyngerler olardy aspan men jerden keletin shabýyldan qorǵap turdy. Qural-saımandaryn tastaı salyp, ózderi de talaı ret jaýǵa qarsy umtylǵan sátteri az emes. Angola soǵysynda ótkizgen úsh jyly ishinde qyryqqa jýyq ushý tehnıkalaryn qalpyna keltirip, qanshama jergilikti ush­qysh­tardy  jańa mamandyqqa úı­ret­ti deseńizshi. Osy erligi úshin ol «KSRO Qarýly kúshterinde Otanǵa qyzmet etkeni úshin» ordeni men III dárejeli «Erligi úshin» medalin keýdesine taqty. Al Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy merekesi qar­sańynda «Reseı Prezıdentiniń aty­nan» degen jazýy bar altyn saǵat­pen marapattalypty. Jaraly jigitti izdeý 1980 jyl. Dýyldap ótip jatqan stýdenttik shaq ta sońyna taqap qalǵan. Sol jyly men úılendim. Bizdiń jataqhanaǵa súlikteı sur «Volgamen» bir jigit jıi keletin. Estýimshe, Amatydaǵy bir bastyq­tyń júrgizýshisi. QazMÝ-de syrt­taı oqı­dy. Bólmedegi jigitterdiń bi­reýiniń synyptasy ma edi, álde jerlesi me edi, dál qazir esimde joq. Esimdegisi – sol aqkóńil azamat sur «Volga­symen» meniń to­ıymnyń bir jaǵyn kó­teriskeni. Aıa­ǵyn syltyp basatyn. Abyr-sabyr kezinde «Bul jigit Damanskidegi soǵysqa qatysypty» degendi estip qalǵam. Odan keıin kezdespeppiz. Endi men osy maqalanyń bir keıipkeri bolýǵa tıisti sol jigitti izdeýge kiristim. Kýrstastardyń bira­zyna habarlasqannan keıin ǵana onyń aty-jóni anyqtaldy – Erbol. Uıaly telefonyn da taptym. Sóıles­tik. Maǵan jasaǵan jaqsylyǵyn da, ózimdi de naqty esine túsire alma­dy. Tek ekeýmizdiń ortaq tanysta­rymyz ǵana ázirge aramyzdy baıla­nys­tyryp tur. Baıaǵy aqqkóńil qalpynan aıny­maǵany daýysynan ańǵarylady. Búgin-erteń kezdeseıik dedim. Sebebin surady. Túsindirdim. Sóıtsem, ol Damanskide emes – Damaskide bo­lyp­ty, ıaǵnı Sırııa­da­ǵy soǵysqa qatysqan. Estelik-derek 1967 jyly Arab elderi men Izraıl arasyndaǵy soǵysta arabtar jeńilip, biraz jerlerinen aıyry­lyp qalǵany  tarıhtan belgili. 1973 jyly Egıpet pen Sırııa osy jerlerdi qaıtaryp alý úshin Izraılge qarsy soǵys ashty. Bul so­ǵysta Izraıldi ádettegideı AQSh qoldasa, arabtardy Keńes úkimeti qoldady. Egıpet áskeri Sýes ka­nalyn kesip ótip, Mıtla-Gıddı-Meles asýy arqyly  25-30 shaqyrymǵa deıin alǵa jyljýdy maqsat etti. Al Sırııa Goland bıigin baǵyn­dyryp, Iordan ózenine ıek artýdy kózdedi. Izraıldi tolyqtaı tal­qan­daýǵa Amerıkadan qoryqty. 1973 jyldyń 6 qazan kúni sha­býylǵa shyqqan arabtar alǵashqy sátte Izraıl áskerin kádimgideı tyq­syryp jiberdi. Biraq bul jeńis uzaqqa barmady. 15 qazannan bastap Izraıl áskeri arabtardyń ekpinin basty. Sóıtti de alǵa jyljydy. Tipti Sırııanyń astanasy – Damas­kiniń túbine deıin kelip qaldy. Izraıldiń áýe shabýylyna qarsy turatyn qarý arabtarda joqtyń qasy edi. Al KSRO-da ondaı qa­rýlar jetip artylatyn. «Baıtal túgili bas qaıǵynyń» kebin kıgen «odaqtastaryna» KSRO jasyryn túrde kómek bere bastady (Bul derekter osy soǵysqa qatysqan podpolkovnık, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty O.A.Beloslýdsev pen G.L.Plotkınniń estelikterinen qys­qar­tylyp alyndy. S.J.). Kóńil kilti Erbol birden sheshile qoımady. Memlekettik qupııany ashpaý jó­ninde qolhat bergenin alǵa tarta berdi. Qaıtadan jaqynyraq tany­syp, jón surastyq. Qurdas ekenbiz. Ekeýmiz de 1973-1975 jyldar ara­lyǵynda ásker qatarynda qyzmet etippiz. Men – Qıyr Shyǵysta tankıst, ol Odessa mańynda zenıtshi, ıaǵnı Áýe shabýylyna qarsy kúshter (PVO) quramasynda bolǵan. Týǵan jeri – Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aý­dany. Toqsanynshy jyldardyń basynda ol aýdanǵa da jolym tús­ken. Taǵy da ortaq tanystardyń attary ataldy. Qıyr Shyǵysta ózim qyzmet etken polktiń tankısteri 1969 jyly Qytaı men Keńes áskerleriniń Damanski araly úshin ótken qandy qyrǵynǵa qatysqanyn, sanaýly ýaqyt ishinde dushpandy jer qaptyrǵanyn, sol soǵysta ǵana syry ashylǵan, oǵan deıin qupııa qarý qatarynda sanalǵan «T-62» atty alyp tankini júrgizgenimdi  sál maqtana jetkizdim. Áskerı bó­limshedegi saıabaqtyń ortasynda Damanskide qaza tapqan Keńes jaýyn­gerlerine arnalǵan eskertkish tu­ra­tynyn, mereke kúnderi qarý­las­tardy resmı túrde eske alyp, gúl shoqtaryn qoıatynymyzdy da eske aldym. Olardyń arasynda qazaq jigitteri de jatpaǵanyna kim kepil? Kezinde «Damaskini»  «Damanski» dep uqqan men Erboldan solar jaıynda bir shyndyq bilip qala­myn ba dep úmittengenimdi de ja­syrmadym. Ol júzime barlaı qa­rap, sál oılandy. Shyn nıetimdi endi túsingen sııaqty. Keıipke­rimniń kóńil kiltin tapqandaımyn. Jerorta teńizin jaryp ótip... – 1973 jyldyń kókteminde áskerge alynǵan bizder Ýkraınanyń Odessa qalasynyń túbindegi zenıtshiler polkine kelip tústik. Qata­rymyzda qazaq balalary da az emes edi. Kúzge qaraı óz mamandyǵy­myzdy tolyq ıgergen bizder saqa­daı saı sarbaz bolyp shyǵa keldik, – dep bastady ol áńgimesin. – 6 qa­zan kúni polkti áskerı dabylmen kóterip, Odessa qalasyna alyp keldi. Sol jerde búkil qarý-jaraq­tarymyzben jolaýshylar kemesine tıeldik. Áskerı kıimderimizdi ká­dim­gi qara kostıým-shalbar men aq kóılekke aýystyrdy. Qolymyzǵa bir-bir dıplomat ustatty. Tórt qa­battan turatyn alyp kemeniń as­tyń­ǵy eki qabatynda Áýe shabýy­lyna qarsy kúshterdiń áskerıleri ornalasqanyn bylaıǵy jurt árıne bilmeıdi. Iri portty qalalarǵa ja­qyndaǵanda  biz de eptep polýbaǵa shyǵamyz. Gresııany artqa tastap, Jerorta teńizin jaryp óttik. Bir aptadan soń Sırııanyń astanasy – Damaski qalasyna jettik. Qaı­tadan áskerı kıimderimizdi kıdik. Ár­qaısymyz óz qarý-jaraqtary­myz­dyń qasynda buıryq kútip otyr­myz. Kemeniń sońǵy jaǵyn­daǵy úlken qaqpa ashylysymen syrt­qa qaraı umtyldyq. Men – qorabynda zenıttik artıllerııa qon­dyrǵysy ornalasqan  «Zıl» ma­shınasynyń júrgizýshisimin. Kún ekindige aýǵan kez. Sap túzeı aǵyl­ǵan búkil polktiń áskerı tehnıkasy biraz júrgennen keıin qalyń or­manǵa kirdi de, buıryq boıynsha sha­býylǵa daıyndaldy. Sálden keıin Damaskini betke ala ushqan Izraıldiń áskerı ushaqtary men tikushaqtarynyń daýysy estildi. Ábden erkinsip alǵan olar tipti jerden qaýip keletinin umytqan sııaqty.   Bizder búkil ormandy kúr­ki­rete aspanǵa qaraı oq jaý­dyrǵanda  birde-bir ushaq qutyl­mady. Qara tútinge oranǵan olar qalbalaqtap baryp, jer qushyp jatty... Estelik-derek Reseılik M.V.Raznıkov degen azamattyń ınternettegi esteligi Er­boldyń aıtqandarymen dál keledi. Nazar aýdaraıyq: «Men 1973 jyl­dyń qazanynda bolǵan arab-ızraıl qarýly qaqtyǵysyna qatys­tym, bárin óz kózimmen kórdim, – dep jaza­dy sol kezdegi áskerı aýdar­mashy qyzmetin atqarǵan ol. – KSRO Qor­ǵanys mınıstrligindegiler alǵash ret shetelge issaparǵa shyqqandardy qara kostıýmmen, plash­pen, bir tústi bas kıimmen kıindiretin. Sırııadaǵy keńestik baı­lanys bólimshesine kelgenimizde esik aldynda turǵan ózimizdiń jaýyngerdi kórdik. Ol bizdi qatań tekserýden ótkizgennen keıin ishke kirgizdi... ...Bul kezde Izraıl áýe kúshteri Sırııa aspanynda erkin oıqastaı beretin. Sırııanyń áskerı nysan­dary men Damaski mańaıyndaǵy pales­tınderdiń lagerlerin kez kelgen ýa­qytta bombanyń astyna alý olar úshin túkke turmaıtyn. Sebebi Sırııanyń Áýe shabýylyna qarsy kúshteri áli tolyq jasaqtalmaǵan.  Sırııaǵa kómekke kelgen Keńes Áskerı áýe shabýylyna qarsy kúsh­ter basqarma bastyǵynyń oryn­basary, polkovnık Vıktor Petrovıch Shevchýk bizge óte saq bolýdy, aspannan qater tóngende okopta qalaı jasyryný kerek ekendigin túsindirdi... ...Soǵystyń ekinshi kúni Izraıl ushaqtary bizdiń áskerlerdiń qorǵaýynda turǵan áýejaıdy astan-kesteń bombalap ótti. Áskerler qarý­laryna qaraı umtyldy. Dereý zenıtkany iske qosyp, birneshe ushaqty atyp túsirdi. Qalǵandary zýyldap óte shyqty. Biz – Belovsov Kýzma Arhıpovıch, Býtkov Vıktor Petrovıch, taǵy birneshe vzvod komandırleri bar, ońtústik jaqqa kóz tiktik. Ol jaqtaǵy «Halhle» áýe­jaıyn qorǵap turǵan keńestik zenıtshiler polkinde meniń kýrs­tasym Shergılov Mısha  bar. Aman bolsa ıgi edi. Sondaı-aq  Sırııa áskeriniń quramyndaǵy  Stepanov Iýra, Polıkanov Volodıa, Sývorov Valera, Gordeev Borıa, Chývashov Volodıa,  Rýdenko Sasha degen jigitter esime tústi. «Mezze» áýejaıyndaǵy Krylov Sashanyń, «Dmeır» áýeja­ıyndaǵy Agapov Vıtalııdiń, Sırııa Áskerı teńiz flotynyń shta­bynda qyzmet etip júrgen Tarasov Igor, áskerı keńesshiler Evtıýhın Jenıa, Bakaev Sasha, Jdanov Igor, Bıbıkov Valera, taǵy basqa jigit­terdiń jaǵdaıy neshik degen oılar mazalaı berdi». Belgisiz batyrlar Meniń bul maqalany jazýdaǵy maqsatymdy túsingennen keıin Erbol: – Sekseninshi jyldardyń so­ńy­na taman bul jóninde Gorbachevke deıin jazǵam. Biraz jeńil­dikterdi de paıdalanǵam. 1989 jy­ly Qyzylqoǵa áskerı komıs­sarıaty arqyly «KSRO Úkimetiniń tapsyrmasyn múltiksiz oryndaǵany úshin» dep atalatyn kýálik pen «Internasıonalıst ja­ýynger» degen keýde belgisin, Gor­bachevtiń qoly qoıylǵan KSRO Jo­ǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń gra­motasyn tapsyrdy. Ol qaǵazdardyń qazir qaıda qalǵanyn da bilmeımin. Qys­qa qaıyryp aıtar bolsam, áskerdegi eki jylym Sırııa jerinde ótti. Úıge qaıtarda sol burynǵy jolmen, burynǵy ádispen Odes­sadaǵy bólimshemizge alyp keldi. Kemeden túserde keńestik áskerı kıimimizdi qaıta kıgizdi. Túk bolmaǵandaı elge qaıttyq. Ol soǵysqa menen basqa da talaı qazaq   jigitteri qa­tys­qan. Aıta berse áńgime kóp. Endi meni qınama. Eger bul jóninde jazsań, aty-jónimdi kórsetpeı-aq qoıarsyń, – dedi. Sondyqtan da men eski dosymdy shartty túrde «Erbol» dep atadym. Sózine de, isine de berik mundaı jigitti basqadaı qalaı atarsyń. Sóz sońy Joǵaryda orys ofıserleri men áskerı aýdarmashy M.Raz­nıkovtyń estelikterinen úzindi­ler keltirýdegi birinshi maqsat – Sırııadaǵy soǵystyń búginde eshqandaı qupııasy da, memlekettik mańyzy da joq ekendigin dá­leldeý edi. Ekinshi – bizdiń keıip­kerimizdiń tuspaldaı aıtqan áńgi­meleri tarıhı shyndyqpen dál keletindigi. Úshinshi – «Erbol» ant­qa berik azamat pa, álde bir­deńeden jasqana ma? Bir sózinde «Bala-shaǵa er jetip qaldy. So­larǵa zııanym tıip ketýi de múm­kin ǵoı» degen. Onysy ras. Ás­kerı komıssarıattaǵy keıbir belsendiler mazasyn almasa da, «erkektik sertiń qaıda?» deýden taıynbaıdy. Namysqoı jigit úshin onyń ózi úlken soqqy. Biraq bir nárseniń basy ashyq. Keńes úkimeti kelmeske ketti. Kóp adam onyń qurbanyna da aınaldy. Áıtpese, sonaý Qyzylqoǵada júr­gen qa­zaqtyń sonaý bir qur­lyqta jaǵa­lasyp  jatqan arab pen evreıdiń jyrtysyn jyrta­tyndaı, eshqaı­sysyna naǵashy-jıendigi joq edi ǵoı.  Jalǵyz qa­zaq qana emes, basqa halyqtyń bozdaqtary da shet jerlerde bostan-bosqa qan tókti. Buǵan dálel – marqum N.Baıjanuly men S.Nurǵojınniń joǵarydaǵy áńgimeleri. Olar ózderiniń azamattyq boryshtaryn adal oryndady. Áskerı antyn eki etpedi. Endeshe Uly Otan soǵysyna, Aýǵan­stan­da soǵysqandarmen qatar, olar da soǵys ardagerleri degen joǵary mártebege ábden laıyq. Erbol nege erligi úshin marapattalǵan keýde belgisin el qatarly taǵyp júre almaıdy? Urpaǵyna ózi jasaǵan erligi jóninde ashyq aıtýǵa nege onyń haqysy joq? Balalary nege ákesiniń qahar­man­dyǵymen maqtana almaıdy? О́zderine tıesili jeńildikterdi Úkimet nege olarǵa jasyryn túr­de beredi? Bul jóninde áńgime qozǵalǵanda nege olar aty-jón­derin búrkemeleýleri kerek? Reseılik áskerılerden olardyń nesi kem? Máselen, M.Raznıkov ózi­niń esteliginde  «Orden shestogo oktıabrıany»  maǵan bir jarym jyl­dan keıin, Bas shtabtyń 10-basqarmasyndaǵy bir bólmede jasyryn túrde tapsyrdy» dep jaza kele, Erbolǵa berilgen joǵary ataqtarǵa ol da 1989 jyly ıe bolǵanyn maqtanyshpen bar álemge pash etedi. Al Erbol ol jaıynda áli kúnge deıin ashyq málimdeı almaıdy. Nege? Raznıkov taǵy bylaı dep jazady: «Sırııadaǵy soǵys qy­zyp turǵan kezde Keńes odaǵynan «Kvadrat» dep atalatyn zenıtshiler polki adamdarymen, búkil teh­nıkasymen kómekke keldi. Onyń quramy birneshe ult ókil­derinen turatyn». Mine, bul – Erbol qyzmet etken polk ekendigi anyq. Sırııa memleketin Iz­raıldiń qandy qursaýynan qut­qarǵan ja­ýyngerler – dál osy­lar. Biraq beseneden belgili tarıhı oqıǵany qazaqstandyq ja­ýyn­gerler ashyq aıta almaıdy. Sebebi olardyń erlik joldary týraly kópshilik te, úkimet ba­syndaǵylar da áli tolyq bilmeıdi. Al Erbol sııaqtylar ara­myzda kóp. Eger Qazaqstan Parlamenti «Soǵys ardagerleri tý­raly» zańdy qaıta qarap, Reseıdegi sııaqty, oqqa keýdesin tóse­gen uldaryn qandaı soǵysqa qaty­nasqandaryna qaramastan bá­rine birdeı «Soǵys ardagerleri» degen mártebe berse, tarıh­tyń kóleń­kesinde qalyp bara jatqan ádi­letsizdik ornyna keleri sózsiz. Sebebi olar kapıtalızm men so­sıalızmniń bitispes kúre­sinde sosıalızmniń múddesin  qor­ǵady. Aýǵanstan, Sırııa, Angola, taǵy basqa memleketter sol tusta  sosıalıstik baǵytty us­tan­ǵan­dyqtan da KSRO olarǵa kómektesti.  Tórt jylǵa sozyl­ǵan Uly Otan soǵysynda da ákelerimiz sosıalızm úshin qan tókti. Al sosıalızm degenimiz – KSRO, KSRO degenimiz – Qazaq­stan, Qazaqstan degenimiz, árqaı­symyzdyń otbasymyz edi ol kezde. Búgingi Táýelsizdigimizdiń jó­ni bólek, árıne. 1994 jyldyń 15 sáýirinde KSRO quramyndaǵy 12 respýblıkamen birge Reseıdiń Ardagerler týraly qaýlysyna Qazaq­stan da qol qoıǵandyǵy joǵary­da aı­tyldy. Biraq ózimizde ony odan ári zańdastyrýǵa kelgende en­jarlyq tanytyppyz. «Batyr – bir oqtyq», «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» dep danyshpan­sy­ǵanda aldymyzǵa jan salmaımyz.  Sóıtemiz de «E... Aýǵanstanda so­ǵysqan eken, e... shetelderdegi so­ǵys­­tar­ǵa qaty­syp­ty ǵoı, olardyń bizge keregi qansha edi?» dep taǵy da sylq ete qalamyz. Paıymymyz tómen be, álde namys-jigerdi múl­dem joǵaltqanbyz ba?! Olaı degimiz kelmese, bul taqyrypty qaıta kótereıik, ádilettiliktiń saltanat qurýyna atsalysaıyq.  Sonda ǵana azamattyq bet-beınemizdi tolyq  saqtap qalamyz. Serik JUMABEKULY, jýrnalıst. Almaty.