Lázzat ÚSENBEKOVA: Qarjylyq qadaǵalaý komıtetine jiberilgen bir de bir ótinish nazardan tys qalmaıdy

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi Reıtıng qurýdyń da qajeti joq – onsyz da túsinikti: densaýlyq, bala tárbıesi jáne qarjy – bular qaı ýaqytta da qaı halyq úshin de úsh mańyzdy nárse. Olardyń qanshalyqty qarapaıym kórinetindigine jáne keńinen tanymal bolýyna qaramastan, árqaısysy bilikti keńes berip, túsindirýdi talap etedi. Qazirgi kezde Ulttyq Banktiń qurylymyna kiretin Qarjylyq qadaǵalaý komıtetiniń Qarjylyq qyzmet kórsetýdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentinde kúrdeli qarjylyq máselelerge jaýap bere alatyn, qoldanystaǵy zańnamanyń normalaryn túsindire alatyn, qarjy mekemeleri men onyń klıentteri arasynda týyndaıtyn shıelenisti jaǵdaılardy taldaı alatyn kásibı mamandar jumys isteıdi. QQK abbrevıatýrasy qoldanysqa endi ǵana kirige bastaǵanyna qaramastan, atalǵan departament qazaqstandyqtardyń kóbine jaqsy tanys. Sebebi ol on jyldaı ýaqyt boıyna – mereıtoı kúzde atalyp ótedi – tutynýshylardyń múddelerin qorǵaý boıynsha zańnamalyq talaptardyń deńgeıin arttyrýǵa baılanysty jumys isteıdi, qyzmet kórsetý sapasyn qadaǵalaýdy júzege asyrady, onyń ishinde azamattardyń jáne zańdy tulǵalardyń suratýlaryn, shaǵymdaryn jáne ótinishterin qaraıdy. Osy ýaqyt ishinde ondaǵan myń hattar men ótinishter qaraldy, kóptegen suratýlar men jaýaptar jiberildi, al qarjy ınstıtýttarynyń dáleldengen jónsizdikteri boıynsha uıǵarymdar shyǵaryldy, sanksııalar qoldanyldy jáne lısenzııalar qaıtaryp alyndy. Departament úshin neǵurlym «kúıip turǵan naýqan» álemdik qarjy daǵdarysy kezinde boldy. 2011 jylǵy mamyrdan bastap qana kúrdeli ahýal birshama jeńildegenin QQK-niń Qarjylyq qyzmet kórsetýdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentiniń dırektory Lázzat ÚSENBEKOVA atap aıtty. Bizdiń áńgimemiz departamenttiń kúndelikti jumysy jaıynda ǵana emes. Jazylǵan ótinishke jedel jaýap qatatyndaı, másele tez arada sheshiletindeı bolý úshin ony qalaı jazý kerektigine toqtaldyq. Sondaı-aq kredıtti almaı-aq qoıýǵa bolatyn bolsa, ony alýdyń qajeti joq ekendigi týraly. Jáne barlyǵyn saralap, durys sheshim qabyldaý úshin qarjylyq qujatty oqyp tanysýǵa qansha ýaqyt qajet.   Sabaqtastyq saqtalýda – Lázzat Ermekbaıqyzy, eń qarapaıym su­raqtan bastaıyq: Qarjylyq qadaǵalaý agenttigi bolǵan kezde kelip túsken ótinishter boı­yn­sha departamenttiń jáne tutastaı alǵanda, Qar­jylyq qadaǵalaý komıtetiniń sabaq­tas­tyǵy saqtaldy ma? – Árıne, Komıtettiń barlyq fýnksııalary boıynsha sabaqtastyq saqtaldy. Onyń ishinde qarjy qyzmetin tutynýshylar ótinishteriniń, sha­ǵymd­arynyń, suratýlarynyń qaralýyn baqylaý boıynsha da saqtaldy. Qujattar QQK-niń laýa­zym­dy tulǵalarynyń taǵaıyndalýyn kútken qys­qa kezeńde jumys úırenshikti daǵdymen júrip jat­ty: pochta tirkelip, suratýlar qaralyp, jasa­lyp, jaýaptar daıyndalyp jatty. – Adamdar jaýapty uzaq kútýge týra keletinin aıtyp shaǵymdanady, bul qarjy máselesi ǵoı… – Qarjy máselesi bolǵandyqtan da… Bul jerde egjeı-tegjeıli talqylap qaraý qajet. Belgilengen tártipke sáıkes biz 15 nemese 30 kúnge deıingi aralyqta – máselege jáne árbir ótinish boıynsha istelinýge tıisti jumysqa baılanysty jaýap berýge tıispiz. Sondaı-aq buǵan qosa jaýap berý merzimin uzartý da kózdelgen. Bul ótinishter men shaǵym talaptardyń ereksheligi olardyń máni boıynsha qaraý úshin tıisti qarjy qujattaryn: shottardyń úzindi kóshirmeleri, sharttardyń kóshirmeleri, kiris jáne shyǵys qujattary, orderler berý úshin ár túrli organdarǵa suratýlar jiberý qajet. Eger qujattardy talap etý qajet bolmasa, suratýlar 15 kúndik merzimde qaralady, al talap etilse, 30 kún merzimde qaralady. Eger qarjy uıymyn qyzmettik tekserý talap etilse odan da kóp ýaqyt qajet bolady. Bul jóninde bizge ótinish bergen azamattarǵa jazbasha habarlaımyz. Mysaly, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin oń­taılandyrýǵa baılanysty suratýlar kóp ýaqytty talap etedi. Adamdardy bir qordan ekinshisine aý­ystyrý bastalǵan kezde – sharttyń sońǵy kúni qa­ǵıdaty boıynsha – JZQ-nyń kóptegen salym­shy­lary bizge olardy aýystyrý týraly ótinish jaz­ba­ǵandaryn, biraq olarǵa tanys emes qorǵa aýys­ty­rylǵanyn habarlady. Munda da mán-jaıǵa qaraı jaýap berý úshin birneshe kezeńmen tekserý júr­gi­zýge týra keledi: aldymen MZTO-ǵa suratý jiberip, JZQ anyqtaý qajet, sodan keıin JZQ qyz­met­tik tekserý talap etiledi. Barlyq kezeńder aıaqtal­ǵannan keıin ǵana qordyń nemese onyń agenti jónsizdikke jol berý yqtımaldyǵy týraly sheshim qabyldaý qajet. Muraǵatqa ótkizilgen ister jáne alys mekenderden kelip túsken hattar qo­symsha ýaqytty talap etedi, óıtkeni qarjy meke­meleriniń ortalyq ofısteri qujattardy aımaqtyq fılıaldar men bólimshelerden suratýy qajet.   … Dedýksııa da kómektese almaıdy – Degenmen, azamattardyń sizder qansha kó­mekteskińiz kelgenmen, kómektese almaıtyn ótinishteri bola ma? – Kóp jaǵdaıda mundaı suratýlar qaraý úshin asa qıyndyq týdyrmaıdy. Problemanyń túbiri basqa nársede: adamdar aty-jónderin, meken-jaı­yn nemese basqa da baılanys jasaý túrin kórse­týdi umytyp ketedi. Biz mundaı hattardy alǵan kezde adresattardy pasport ústeli arqyly tabýǵa tyrysamyz. Iаǵnı, negizgi jumyspen qatar, óti­nish­terdiń avtorlaryn izdeýge týra keledi. Biraq bul kóbine nátıjesiz aıaqtalady. Sondyqtan da biz óti­nish berýshilerden ózderiniń naqty pochta meken-jaıyn, aty-jónin, baılanys telefonyn, eger bolsa e-mail kórsetýdi suraımyz. Bul bizdiń keri baı­lanysymyzdy oralymdy ári tıimdi etedi. – Gazette de oqyrmandardyń hattarymen jıi jumys isteýge týra keledi. Kóp jaǵdaıda sha­ǵymnyń mánin anyqtaý úshin qalyń ro­man­nyń detektıvine nemese oqyrmanyna aınalýǵa týra keledi. Biraq, eger ózin tanystyrmaǵan adamnyń onyń tólem kartasyn, mysaly, 2007 jylǵy 12 mamyrdan bastap, ol issaparda bol­ǵan kezinde kimniń paıdalanǵanyn suraǵan kezde mıster Holmstyń dedýksııasy da mundaıda álsiz bolyp shyǵady. QQK-ǵa mundaı ótinishter kele me? – Ondaı da bolady. Tipti keıde mán-jaıdy túsiný úshin ázer oqylatyn jazýmen baıandalǵan adamnyń búkil ómirin oqyp shyǵýǵa týra keledi. Adamdar kóbine túsiniksiz jazady, iske qatysy joq detaldar men ekinshi dárejeli faktilerge toqtalady. Mundaı jaǵdaılar ótinishtiń máninen qashyqtatady. Qyzmetkerler osy shaǵymmen jumystyń algorıtmin túsiný úshin kóp ýaqytyn joıady, olar ótinish ıesine máseleni naqtylaý úshin suraqtar joldaýyna týra keledi. Buǵan ótinish ıesiniń de qymbat ýaqyty ketedi. Sondyqtan, «Egemen Qazaqstan» gazetinde búkil el boıynsha úlken aýdıtorııa bar ekendigin paıdalana otyryp, qarjylyq qyzmet kórsetýdi alý­shylarǵa keńes bergim keledi. Eger sizdiń hat­ta­ryńyzǵa jedel kóńil aýdarǵanyn, oryndaýshynyń qaraýyna jibergenin qalasańyz, oǵan jaýap berip qana qoımaı, sheshim qabyldanǵanyn qalasańyz qysqa jazyńyz (eń durysy kompıýterge terip ji­berińiz). Mánin anyq ta aıqyn baıandańyz. Qajet bolsa – qujattardyń kóshirmesin qosa jiberińiz. Mindetti túrde baılanys jasaý deregin kórsetińiz. Jáne esterińizde bolsyn, ıesi kórsetilmegen hat qaralmaıdy. Olar boıynsha shara qolda­nyl­maı­dy. Onyń eshqandaı sıqyry joq – tóreshildik áre­ket emes, bul kez kelgen máseleni sheshýdi jedeldetý faktory. Aıtpaqshy, bul usynymdar «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» Zańda da bar.   Hattar, fakster, e-mail – Departamenttiń «ishki qyzmetine» kóz salsam dep edim. Hattarmen qansha adam jumys isteıdi, ótinish ıesine jaýap bergenge deıin qandaı rásimder júrgiziledi? – Departamenttiń shtatynda 26 adam, onyń 19-y – tikeleı oryndaýshylar. Komıtetke qarjylyq qyzmet kórsetýdi tutynýshylardan kelip túsken ótinishterdiń 90%-y departamenttiń qaraýyna jiberiledi. О́tinishter sany 2008-2010 jyldary aı­tarlyqtaı ósti. Pochta kóleminiń azaıýyn biz aǵym­da­ǵy jylǵy mamyrdyń ekinshi jartysynda, maý­symda jáne shildede belgiledik. Maýsymdyq faktor oryn alǵan bolsa kerek. Biraq, shaǵymdaný úshin obektıvti alǵysharttardyń azaıǵanyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sanyna keletin bolsaq, aı saıyn QQK-ǵa 600-ge deıin jáne odan da kóp hat kelip túsedi. Má­se­len, sáýirde jeke jáne zańdy tulǵalardyń 625 óti­nishi kelip tústi; mamyrda – 419, maýsymda – 354. Kóbine bir ótinishte birneshe hat bolady. My­sa­ly, sáýirde 22 ujymdyq ótinish boldy, onda 714 jeke ótinish boldy. Osylaısha, QQK-ǵa qaraýǵa kelip tús­­ken ótinishterdiń jalpy sany sáýirde 1 317 boldy. Mamyrda 151 ótinishten turatyn 12 ujymdyq ótinishti qosa eseptegende ótinishterdiń jalpy sany 558 boldy. Mamyrda aldyńǵy kezeńde kelip túsken ótinishterdi jáne 499 ótinishten turatyn 20 ujymdyq ótinishti qosa alǵanda, 947 ótinish qaral­dy. Al maýsymda 122 ótinishten turatyn 7 ujym­dyq ótinish kelip tústi. Biz olardyń bárin esepke alamyz jáne árqaısysyn jeke-jeke qaraımyz. Qazirgi kezde (aǵymdaǵy jylǵy 20 shildede) QQK-da qaraýda 550 jýyq ótinish qaralýda. QQK-ǵa ortasha alǵanda kúnine 21 ótinish túsedi jáne bir sátte bir qyzmetkerdiń óńdeýinde 20-dan 40-qa deıin hat bolady. Buǵan qosa, «ishki qyzmetke» keletin bolsaq, ár hatqa keminde bes qu­jattan daıyndalýy tıis. Onyń ishinde ár túrli me­kemelerdiń suratýlary da bar. Mysaly, «zeı­net­aqy» boıynsha – JZQ-ǵa jáne MZTO-ǵa. Eger hatty qaraý merzimin uzartý qajet bolsa, bul tý­ra­ly ótinish berýshige habarlaý qajet. Eger ákim­shilik jónsizdikke jol berý anyqtalsa, onda hattama jasalady, jónsizdik týraly qaýly shyǵa­ry­lyp, buǵan jol bergen qarjy uıymyna jiberiledi. Al budan ári sanksııa týraly másele qaralady, aıyppul týraly qaýly shyǵarylady jáne nusqama berý, eskertý t.b. shekteýli sharalary qoldanylýy múmkin. – Adamdar men uıymdar qandaı baılanys jasaý tásilderin tańdap alady? – Kóp jaǵdaıda – hat. Mysaly, maýsymdaǵy 354 ótinishtiń – 336 ádettegi hat, 11 ótinish elek­tron­dyq meken-jaıǵa, 7 – faksımıldi baılanys arqyly kelip tústi. Sondaı-aq, ótinishterdiń tu­raq­ty túrde ótinish berýshilerden tikeleı ǵana emes, Prezıdent Ákimshiliginiń, Premer-Mınıstr Keńsesiniń, «Nur-Otan» HDP-nyń, Parlament de­pýtattarynyń, BAQ-tardyń tapsyrmalarymen kelip túsetinin de atap aıtqym keledi. Buǵan qosa, QQK-niń jáne onyń departa­ment­teriniń basshylyǵy belgilengen keste boıynsha azamattardy qabyldaý júrgizedi. Jyl saıyn ár túrli máselelermen bizge 100-den astam tutynýshy – jeke tulǵalar jáne zańdy tulǵalardyń ókilderi keledi. Qazirgi kezde máselelerdi qaraýdy tezdetý jáne retteý úshin sondaı-aq (ázirshe Almatyda) ótinish avtorlaryn qarjy uıymdarymen kezdestirý praktıkasy engizildi.   Qupııa quqyǵy – О́tinishterdiń bári birdeı – qatys­ty­lyǵyna qaraı qarala ma nemese olardy basqa uıymdarǵa da jiberýge týra kele me? – Eger bizdiń ókilettigimiz ben quzyretimizden tys hattar kelip túsetin bolsa, biz olardy qatys­tylyǵyna qaraı tıesili organdarǵa jiberemiz. Mysaly, eńbek qatynastaryna qatysty ótinish­ter, áleýmettik máseleler. Nemese quqyq qorǵaý organdarynyń quzyretindegi suratýlar. Bizdiń statıstıka boıynsha, mundaı ótinishterdiń úlesi 1,5-5% deıingi shekte aýytqyp turady. Máselen, mamyrda biz ótinishterdiń 2,8%-yn, maýsymda 1,9%-yn basqa uıymdarǵa jiberdik. Tıisinshe biz óz áreketimiz jaıynda ótinish ıelerin habardar etemiz. Keıbir jaǵdaılarda, ádet­te, ótinish quqyq qorǵaý organdarynyń quzy­re­tin­de bolsa, biz adamǵa budan ári qalaı áreket jasaý kerektigin, kimge habarlasýǵa bolatynyn, baıla­nys arnalaryn habarlaımyz. QQK, eger obek­tıvti sebeptermen bul ótinishti basqa uıymǵa jibere almasa, onda adam óz ótinishin qaıda bolsa da berý-bermeýdi ózi qarastyrady. Bul jerde, áńgime mysaly qandaı da bolsyn zańǵa sáıkes bank qu­pııasynan turatyn operasııaǵa baılanysty bolyp otyr. Eger Komıtet mundaı ótinishti basqa satyǵa jiberse, onda ol «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 50-babyn buzady. Bul baptyń 3-tarmaǵy boıynsha «óziniń qyzmet min­det­terin júzege asyrý barysynda bank qupııasy bolyp tabylatyn málimetter alýǵa múmkindik al­ǵan bankiniń laýazymdy adamdary, qyzmetkerleri jáne ózge adamdar olardy jarııa etkeni úshin qyl­mystyq jaýapty bolady». Saqtandyrý qupııasy, zeınetaqy qupııasy, baǵaly qaǵazdar naryǵyndaǵy qupııany saqtaýǵa (jarııa etpeýge) qoıylatyn talaptar da osyǵan bara-bar. – Bul BAQ úshin de mańyzdy másele. Bizge kart-shottardy, jınaqtalǵan zeınetaqy qa­rajatyn, saqtandyrý jarnalaryn jan-jaqty túsindirýge baılanysty suraqtardy jıi jiberedi. «Egemen Qazaqstan» gazeti osyndaı hat­tardyń birin jaǵdaıdy túsindirý maqsatynda bankke jiberdi. Shaǵymnyń mán-jaıyn tú­sin­dirý jaýaby ótinish ıesine ǵana beriledi degen habarlama aldyq. Gazetke mundaı málimetti berý quqyǵy bankke berilmegen, al gazettiń olar­dy jarııalaýǵa quqyǵy joq. Olaı bolmaǵanda baspa basylymy da, basylymnyń avtorlary bank qupııasyn jarııa etkeni úshin qylmystyq jaýapkershilik atqarady! – Bank óte durys jasady. Sondyqtan, zańna­mada kózdelgen ózge de jaǵdaılarmen qatar (sot uıǵarymy, prokýrordyń sanksııasy boıynsha jáne t.b.), bank qupııasy klıenttiń ókiline ǵana (mysaly – qarjy konsýltantyna, týysqanyna, advokatqa) notarıat resimdegen senimhat boıyn­sha, biraq atalǵan 50-bapta kózdelgen kólem jáne mazmun boıynsha shekteýmen ashylýy múmkin. Bankter, sondaı-aq bankke óziniń jeke qatysýy­men ótinish ıesi bergen jazbasha kelisim negizinde bank qupııasyn ashýy múmkin. Munyń ózindik erekshelikteri kóp bolǵan­dyq­tan, bank qupııasyna ruqsat alǵan tulǵalar, ony kez kelgen jarııa etýdi zańgermen kelisýi tıis. Redaksııa, eger ótinish ıesi qupııaly aqparatty jarııa etýge, ıaǵnı ony adamdar tobyna keńinen taratýǵa múddeli bolsa, aqparat ıesimen tıisti naqty shart jasaýy qajet dep oılaımyn. Biraq ótinish ıeleri mundaı qadamǵa óte saqtyqpen asa qajet bolǵanda ǵana barýy tıis – sebebi mundaı málimetterdi – mysaly, jarııa etýge berilgen bank shotynyń, kart-shotynyń, zeınetaqy, saqtandyrý shartynyń nómirlerin teris nıettegi adamdar paıdalanýy múmkin.   Zań – bárine de ortaq – Meniń bilýimshe, ótinish bildirýshiler resmı organdardyń jaýaptaryna ár kezde qana­ǵat­tana bermeıdi… – QQK jáne bizdiń departamenttiń basty mindeti tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý bolyp tabylady. Biraq bul belden basý ne qoldanystaǵy zańnamanyń normalaryn buzý degen sóz emes. Shaǵymdardy qaraı otyryp biz, basynan bastap ótinish berýshiniń ustanymyn qoldaımyz. Biraq sheshim zańdy eskere otyryp qabyldanady. Bizdiń zańnamany buzýǵa quqyǵymyz joq. Sondyqtan, bizge ótinish bildirgen qarjy qyzmetin alýshynyń kóńili tolmaıtyn jaǵdaılar bolyp turady. Mysaly, senimhat bola turyp jubaıynyń tólem kartasy boıynsha áıeli ózine ekspress-kredıtti resimdegen naqty jaǵdaı boldy. Ol bul zaem týraly jubaıyn eskertpeı, ony tez arada jumsap jibergen. Bizdiń mamandarǵa karta ıesine bul faktini jáne banktiń is-áreketiniń durystyǵyn dálel­deý úshin aıtarlyqtaı kóp ýaqyt jumsaýǵa týra keldi. Árıne, karta ıesi bizdiń jaýabymyzǵa qana­ǵattanbady. Biz oǵan sotqa ótinish bildirińiz dep keńes berdik. Biraq, men onyń bul keńeske qulaq salǵanyna kúmándimin. Osy oqıǵa bolsyn jáne kez kelgen basqa jaǵdaıdaǵy bizdiń negizgi mindetimiz – ótinish bildirýshige túsinikti, másele boıyn­sha jan-jaqty, ashyq jaýap berý bolyp tabylady. Basqa da jaǵdaılar bolyp turady. Mysaly, jaýap alǵan adam bastapqy bergen suratýynyń naqtyraq jazylmaǵandyǵyn túsinedi. Nemese retteýshige barlyq aqparat berilmegendikten, ol bizge qaıta ótinish bildiredi. Bul jaǵdaıda biz onyń suratýyn qaıta qaraımyz. Tutastaı alǵanda sta­tıstıkaǵa súıenetin bolsaq, qarjy mekemeleriniń áreketi kóbine durys bolyp shyǵady. Biraq, eger qarjy uıymy formaldi túrde zańnamany jáne shartty buzbaǵanymen, alaıda tutynýshynyń áli de rettelmegen múddelerin buzady. Bul jańa nor­ma­lardy engizý úshin negiz bolyp tabylady. Mun­daı taldaý bizdiń departamenttiń jumys úde­ri­sinde únemi saqtalyp otyrady. Atap aıtqanda, aza­mattardyń ótinishterin qaraý barysynda qyz­met sapasyna qadaǵalaý nátıjesi boıynsha bank zaemdary men salymdar boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy stavkasyn jarııa etý boıynsha usynystar jáne talaptar engizildi. Aıtpaqshy, bul TMD-da birinshi bolyp engizildi. Sondaı-aq zaemdardy óteý kesteleriniń, ıpote­kalyq kredıtteý jáne qarjy qyzmetterin tuty­ný­shylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boı­yn­sha zań normalarynyń, banktik qyzmet kórsetý erejesiniń, bank zaemy shartynyń mindetti talap­tary tizbesiniń bar bolýyna jáne mazmunyna qoı­ylatyn talaptar. Olardyń sıpattamasy barynsha kólemdi bolady. – Lázzat Ermekbaıqyzy, sizderdiń sura­tý­laryńyzǵa qarjy mekemeleri tıisinshe adal nıetpen jaýap bere me? Mysaly, olardyń siz­derdiń hattaryńyzǵa jaýap bermeýi, qujatty bermeýi múmkin be? – QQK-niń zań júzinde óziniń qadaǵalaýyn­da­ǵy, sol sııaqty kez kelgen basqa uıymdar men mekemelerden qujattardy talap etý quqyǵy bar. Eger, mundaı jaǵdaıdyń bolýy árıne shamaly, bi­raq qarjy uıymynan bizge bas tartý kelip tússe, onda «Qarjy rynogy men qarjylyq uıymdardy memlekettik retteý jáne qadaǵalaý týraly» Zańda retteýshiniń uıǵarymyn oryndamaǵany úshin aıyppuldan bastap lısenzııany toqtata turýǵa nemese keri qaıtaryp alýǵa deıin birqatar sanksııalar kózdelgen. Sondaı-aq 1 naýryzdan bastap zań júzinde ótinish bildirýshige belgilengen merzimde jaýap berý talaby qarjy uıymdaryna taratylatyndyǵyn atap ótkim keledi. Iаǵnı, olar burynǵydaı óz klı­ent­teriniń suratýlaryna jaýap bermeı, únsiz qala almaıdy. Qyzmet kórsetý sapasy men servıs qar­jy uıymy klıentti tartqysy kelgende ǵana emes, sol sııaqty onyń jobasyn júrgizý, qyzmet kórsetý kezinde de tıisti deńgeıde bolýy tıis. Klı­enttiń búkil qyzmet kórsetý kezinde óziniń pikirin aıtý quqyǵy bar, ol túsinýge bolatyndaı bilikti, túsinikti, qoljetimdi jaýapty alýy tıis. Qa­zir operasııalar men qyzmetterdiń anaǵurlym kúr­de­li túrleri, jańa ónimder paıda bolyp otyrǵan kez­de klıentterge únemi konsýltasııa berý jáne adam­dardy táýekelder týraly búkpesiz eskertý qa­jet. Barlyq osy talaptar zań júzinde belgilengen. – Sizdiń oıyńyzsha QQK-ge kelip túsken suratýlar saýatty bolyp otyr ma, halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń deńgeıi qansha­lyq­ty artty? – Biz joǵaryda tilge tıek etken hattar pochtada bolǵanyna qaramastan, kelip túsken hat-habar­lar­dyń kóbi anaǵurlym saýatty jáne dáleldi. Aza­mattardyń qarjy taqyrybyn durysyraq túsine bastaǵandyǵy baıqalady. Olar naqty negizdemeler men jaǵdaılardy keltirgen, olar óz talap­taryn anaǵurlym saýatty kórsete bilgen jáne zańnamalyq normalarǵa durys silteme jasaǵan. Biraq tutastaı alǵanda saýattylyq deńgeıiniń aýqymy barynsha keń.   Áńgimelesý qıyndyqtary – Qarjy naryǵynyń qaı sektory QQK pochtasynda kóshbasshy bolyp tur? – Dástúrli túrde – banktik. Statıstıkaǵa júgineıik. Maýsymda kelip túsken 354 ótinishtiń 179-y ekinshi deńgeıdegi bankterdiń qyzmetine qa­tysty. Bul ótinishter jalpy sanynyń 50%-y. Ta­ǵy 15 suratý bank operasııalarynyń jekelegen túr­lerin júzege asyratyn uıymdardyń qyzme­ti­ne; 28 – saqtandyrý uıymdarynyń qyzmetine; 4 – baǵaly qaǵazdar naryǵynyń sýbektilerine qatys­ty. Zeınetaqy júıesi boıynsha 48 ótinish kelip tústi, al jeke jáne zańdy tulǵalardyń 73 suratýy Komıtettiń quzyretine kiretin qandaı da bolsyn zańnamalyq normalar boıynsha túsinikteme berýge baǵyttalǵan. Bul ótinishterdiń jalpy sanynyń 20,62%. Sońǵy kórsetkish, árıne bizdi qýantady. Jalpy alǵanda bul aıdyń statıstıkasy jalpy úrdisterge de taratylady. Eger suraqtardyń mazmundy bóligine keletin bolsaq, onda bank sektory boıynsha 90%-ǵa jýyq suratýlar bank zaemdaryna jáne boryshty qaıta qur­ylymdaýǵa kómektesýge ótinish jasaýǵa baı­lanysty. Bul kelip túsken pochtanyń anaǵurlym kúrdeli bóligi bolyp tabylady. О́ıtkeni bul jerde jaı sıfrlar, jaı taza statıstıka emes, sondaı-aq osyndaı ár hattyń ekinshi jaǵynda – adamdar, olardyń naqty taǵdyry, qaıǵy-qasiretteri, kúrdeli problemalar tur. – Osyǵan qaramastan adamdar, bankter olar­­dy tipti tyńdamaıdy da dep shaǵym aıtýda… – Bul bizge belgili orta býynnyń problemasy. Ol zań júzinde bir jaǵynan sheshildi: men qazir qarjy ınstıtýttarynyń memlekettik organdar sııaqty azamattardyń shaǵym-talaptarymen jáne ótinishterimen jumys isteýge mindetti ekendigin buryn aıtqan edim. Qazir bankter ózderiniń ónim­deri týraly tolyq aqparat berýi, zaemshynyń nemese klıenttiń operasııa boıynsha ózine qabyl­daıtyn barlyq táýekelderin ashyp kórsetýi tıis. Biz mundaı normalardy engizbes buryn naryq usynystaryn, qarjy qyzmetin tutynýshylardy zerdeledik, álemdik praktıkaǵa júgindik. Qar­jy­gerlerdiń zańnamaǵa keıbir túzetýler boıynsha qarsylyǵyna qaramastan, biz olardy qabyldaýda tabandylyq bildirdik. Endi zań júzinde Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankine bank qyzmetin kór­­­­setý, onyń ishinde kredıtteý tártibin belgileý jáne bank zaemdary sharttarynyń mindetti talap­ta­ry­nyń tizbesi boıynsha ókilettilik berildi. Bu­ryn­ǵy QQA Basqarmasynyń tıisti qaýlysy qabyldandy, jaqyn arada ol kúshine enetin bolady. Bankter aı saıyn zaemshylarǵa tegin úzindi-kóshirmeniń eki túrin berýge mindetti. Birinshiden, bank adamdardy qansha aqsha ósimpulǵa, qansha aqsha boryshty óteýge jiberilip otyrǵandyǵyn bilýi úshin kezekti qarajat qandaı maqsattarǵa jiberilgendigi týraly habardar etýge mindetti. Sondaı-aq ósimpul boıynsha jylyna borysh somasynyń 10% aspaıtyn shekteýler belgilengen. Bul klıenttiń grafıkten shyǵyp qalyp, ózi engizgen qarajattyń qandaı maqsattarǵa – negizgi zaemdardy, paıyzdardy nemese ósimpuldy óteýge ketkendigine túsine almaı shatasyp qalýymen baılanysty. Kóbine barlyq tólem ósimpuldy jabýǵa ketedi, biraq bankter bul aqparatty jarııa etpeıtin. Bul árıne ótirik bolǵan joq, kóbine úndemeı qalý saıasaty shyǵar, biraq bul boryshty ótep júrmin degen zaemshy úshin ony qolaısyzdyqqa ushyratatyn jaǵdaı. Úzindi-kóshirmeniń ekinshi túri – merzimi ótken jáne aǵymdaǵy bereshekke, sondaı-aq ósimpulǵa bólingen negizgi borysh pen syıaqynyń qaldyǵy týraly. Ol boryshty ishinara nemese tolyq merziminen buryn óteý úshin qajet. Úzindi-kóshirmeniń basqa túrleri ne suratý boıynsha ne zaem shar­tynyń ta­laptary boıynsha beriledi. Sondaı-aq problemaly zaemshylarmen jumys isteý reglamenti jazylǵan. – Memleket ıpoteka alýshylardyń prob­le­malaryn sheshý úshin biraz kúsh-jiger jumsaýda. Al pochta bul týraly ne deıdi: bankter óz­deriniń zaemshylarymen sóılesýge úırendi me? – Ipoteka alýshylar men úleskerlerdiń prob­lemalaryn retteý úderisine kóptegen memlekettik organdar qatysa bastady. Onyń ishinde QQA-i, al qazir agenttiktiń zańdy murageri – QQK. Biz zaem­shylar, bank ókilderi, sol sııaqty zaemshylardyń múddelerin bildiretin qoǵamdyq uıymdardyń retteýshileri kezdesip otyratyn QQQ alańynda osy máseleler boıynsha syndarly dıalogtardy jal­ǵas­tyryp otyramyz. Barlyǵy 100-den astam zaem­shylardyń problemalaryn retteý boıynsha kelis­sózder uıymdastyryldy. Eger bankter zańnamany, shartty buzýǵa jol bermese, retteýshiniń bankke qysym kórsete al­maı­tyndyǵyn túsiný qajet. Boryshtyń, ósimpul­dyń bir bóligin esepten shyǵarý, qaıta qury­lym­daý­ǵa jol berý – bul olardyń erkin qalaýy. Osy maǵynada bankter úmitsiz kredıt alý ornyna tólem qabilettiligi bar zaemshyny saqtap qalý maqsatynda keıbir jeńildikterge jol beredi. Bankter sondaı-aq, eger zaemshynyń otbasynda qaıǵyly oqıǵa: asyraýshysy qaıtys bolsa jáne tólem jasaýǵa qabiletsiz ata-ana, jas balalar qalsa ósimpuldy tolyq, merzimi ótken syıaqyny ishinara ne tolyq jáne keıde negizgi boryshtyń bir bóligin esepten shyǵarady. – Jaýapkershiligi tómen zaemshylardyń ta­rıhyn oqı otyryp, daǵdarysqa deıin klıent­tiń saýatsyzdyǵy bank úshin plıýs dep sanalsa, al qazir barlyǵy saýatsyz klıent – banktiń óziniń úlken ysyraptary men shyǵyndary bolatyndyǵyn túsinedi. – Mundaı qorytyndy qarjy daǵdarysy sa­baq­tarynyń biri dep oılaımyn. Daǵdarys zaem­shy­lar úshin ǵana emes, sol sııaqty bankter úshin de sabaq. Eger olardyń burynǵy qısyny boıyn­sha: árbir 10-shy klıent úshin toǵyz klıent tó­leı­di dep kelse, endi qazir barlyǵy árbir zaemshy tólem jasaýǵa qabiletti bolýy jáne bul turǵydan jaqsy tekserilýi tıistigin túsinedi. Tek kepil qunyna súıenýge bolmaıdy. О́ziniń táýekelderin, sol sııaqty qabyldanǵan mindettemeler boıynsha óziniń qarjy múmkindigin barabar baǵalaı biletin klıenttiń tólem jasaý qabilettigine kóbirek kóńil bólý kerek. Sondyqtan qarjy uıymdary óz klıentterine olardyń barlyq táýekelderi týraly jan-jaqty konsýltasııa berýge jáne túsindirýge múddeli bolýy tıis. – Biz qazir sizben dıktofon arqyly áń­gi­me­lesip otyrmyz. Bul maǵan da, sizge de qolaıly: aqparat dál ári naqty bolady. Al bankterdiń klıentteri jazý qurylǵylaryn alyp baryp menedjerlermen zaem berý, qyzmet kórsetý shart­taryn talqylaı ala ma? Keıinnen úıge baryp jazbany tyńdaı otyryp taǵy da barlyq usynystardy asyqpaı oılanýǵa múm­kindik bolar edi… – Zań júzinde bul másele rettelmegen. Eger áńgimege qatysýshylar arasynda osyndaı ýaǵda­las­tyqqa qol jetkizilse, nege oǵan jol bermeske dep oılaımyn. Biraq basqa da múmkindikter bar emes pe. Mysaly, zaem týraly shartty jasamas buryn, jetkilikti túrde tolyq bolyp tabylatyn bank zaemy shartynyń mindetti talaptarynyń tizbesin alý qajet. Ony jan-jaqty zerdelep, mamannan konsýltasııa alǵan jáne onyń barlyq talaptaryn qabyldaǵan soń ǵana shartqa qol qoıýǵa bolady. Zaemshynyń shartty zerdeleý merzimi de naqtylanbaǵan. Eger zaem týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizilip, biraq sońǵy sátte bir nársege qatysty kúmán paıda bolsa, mámileden bas tartýǵa bolady. Eger klıent, shartty túrde keshkisin qujatqa qol qoı­yp, al tańerteń óz nıetinen bas tartsa, onda bankpen ýaǵ­dalastyq boıynsha bul mámileni de joıýǵa bolady. Sol sııaqty Zańda belgili bir jaǵdaılarda shartty buzý kózdelgen. Mysaly, eger jeke tulǵa tutyný maqsattaryna zaem alyp, naqty kún sandary úshin syıaqyny tólese, ony 14 kún ishinde qaıtara alady. Bul rette turaqsyzdyq aıyby ustalmaıdy. Biraq meniń tutynýshylarǵa taǵy da bir ke­ńesim bar: eger kredıt alý óte qajet bolmasa, ony almaı-aq qoıýǵa tyrysý qajet! О́nimder birte-birte kúrdelenip, táýekelder anaǵurlym ósip keledi. Jáne, kredıt alýǵa barmas buryn osynyń bárin jan-jaqty baǵalaý qajet. Halyqtyń negizgi bóligi qarjy saýattylyǵy álippesin endi ǵana meńgere bastaǵandyǵy túsinikti. Biraq bul sektordyń damý qarqynyna anaǵurlym alda kele jatqan elderdiń halqy da tótep bere almaı otyr. Josparly eko­no­mıka bolmaǵan jerde de qarjy qyzmetiniń na­ry­ǵy óziniń júz jyldyq tarıhyna qaramastan, minsiz kúıge qol jetkize almaıdy. Urpaqtardyń aýy­sýy, ekonomıka damýynyń kezeńdiligi, daǵdarys­tan keıingi tynyshtyq qoǵamnyń qyraǵylyqty joǵaltýyna jáne osydan on jyl buryn ǵana «mańdaıǵa soqqy» bolyp tıgen «aǵattyqqa» qaıta jol berýge ákeledi. – Mysaly, pıramıdalar! – Bul máńgilik taqyryp. Biraq bul jerde adamdardyń azdaǵan qýlyǵy bar dep oılaımyn. Pıramıdalardyń qalaı jumys isteıtindigi týra­ly barlyǵy estip biledi, biraq olarǵa qaty­sý­shy­lardyń kóbi ózderin aldyńǵy qatardamyz jáne úlken baılyqqa keńelemiz dep qumarlyqqa saly­nady. Pıramıdanyń naqty qurbandary kóp emes, kóbi sanaly túrde rýletka sııaqty oınaıdy. Son­dyq­tan kezekti pıramıdada óz qarajatyn joǵalt­qan azamattar retteýshilerge jáne quqyq qorǵaý or­gandaryna ótinish bildirmeıtindigi kezdeısoq emes. Biraq keıde qumarlyǵy odan da kem emes azamattar qaı bank bankrottyqqa ushyraıdy dep qyzy­ǵý­shy­lyq bildiredi. Munyń olarǵa ne qajettiligi bar degen suraqqa olar: kredıt alsaq ony qaıtarýdyń qa­jet­tiligi bolmaıdy ǵoı dep adal jaýap beredi. Olarǵa aıtarym: úmittenbeńiz. Banktiń proble­ma­sy bolǵan jaǵdaıda onyń nesıe portfeli ne basqa bankke ne taratý komıssııasyna beriledi. Kez kelgen jaǵdaıda báribir boryshty óteýge, óz min­dettemelerińizdi oryndaýǵa týra keledi! – Mazmundy áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Alevtına DONSKIH.