«Abyraly – Degeleń» qoǵamdyq qory haqynda birer sóz

Osydan 20 jyl buryn Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.­Á.Na­zar­baevtyń 1991 jylǵy 29 tamyzdaǵy №409 Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Qazaq­stan­dy ıadrolyq qarýsyz memleket retinde damytý týraly sheshim mańyzdy qadam boldy. Iаdrolyq qarýdan tabandy túrde bas tartý – dúnıejúzilik qaýip­siz­dikti qamtamasyz etý jolyndaǵy jarqyn úlgige aınalýmen qatar, elimizge qaıǵy men qasiret ákelgen synaqtardy birjolata toqtatty. 1949 jylǵy 29 tamyzdan bastap Keńes Odaǵy ótkizgen Semeı ıadrolyq synaq polıgony Qazaqstannyń úsh: Pavlodar, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qa­zaqstan oblystarynyń qıyly­syn­da ornalasqan jáne jalpy 18 myń sharshy shaqyrym jerdi qamtıdy. SIаSP ju­mys istegen ýaqytta (1949-1989 jyl­dar) onyń aýmaǵynda 466 ıadrolyq sy­naq, onyń ishinde: 30 jer ústi, 88 áýe jáne 348 jer asty ıadrolyq jary­lys­tary júrgizildi, bul rette 13 ja­ry­lys radıoaktıvti gazdyń atmosferaǵa shyǵarylýyna alyp keldi. Sarapshy­lar­dyń túrli baǵalaýlary boıynsha, shamamen 1,5 mıllıon turǵyn radıa­sııa­lyq sáýlelenýdiń áserine ushyrady. «Semeı ıadrolyq synaq polı­go­nyn­daǵy ıadrolyq synaqtardyń sal­darynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy Zańynyń norma­la­ryn­da ıadrolyq synaqtardyń áserine ushy­­raǵan aýmaqtar belgilendi. Olarǵa burynǵy Semeı oblysynyń aýmaq­tary, Glýbokoe, Shemonaıha, Ulan, Zaısan, Zyrıan, Tarbaǵataı aýdandary, О́skemen, Rıdder qalalary, sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bu­ryn­ǵy Tavrııa, Samar, Serebrıansk aýdan­dary­nyń shekarasy shegindegi eldi mekender, Pavlodar oblysynyń Baıan­aýyl, Maı, Lebıaji aýdandary, Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdany, osy oblystyń burynǵy Egindibulaq aýda­nynyń eldi mekenderi qosa (budan ári – Semeı óńiri) jatqyzyldy. Kórsetilgen aýmaqtardy jiktegen kezde burynǵy Semeı oblysynyń Abaı aýdanyndaǵy Sarjal aýyldyq keńesi­niń, Besqaraǵaı aýdanyndaǵy Dolon jáne Bódeneli aýyldyq keńesteriniń, bu­rynǵy Jańasemeı aýdanyndaǵy Sa­ry­apan jáne Isa eldi mekenderiniń sheka­ra­sy shegindegi eldi mekender tótenshe ra­dıasııalyq qaýipti aımaqqa engizildi. Eń joǵary radıasııalyq qaýipti aı­maqqa burynǵy Semeı oblysynyń Abaı, Besqaraǵaı aýdandarynyń eldi mekenderi, sondaı-aq burynǵy Aby­raly jáne Jańasemeı aýdandarynyń, Pavlodar oblysynyń Maı aýda­nyn­da­ǵy Aqjar jáne Maldar aýyldyq ke­ńesteriniń shekaralary shegindegi eldi mekender jatqyzyldy. Iаdrolyq synaqtardan zardap shekken aımaq turǵyndardyń densaýlyǵyn saýyqtyrýdyń, ekologııalyq ahýalyn qalpyna keltirýdiń kúrdeli jumysy – qazirgi kúnniń asa mańyzdy mindetteri. Abyraly óńiri halqynyń qalaýy men tilegine sáıkes Semeı ıadrolyq sy­naq polıgonynan zardap shekken el­diń, aýyl-aımaqtardyń áleýmettik jaǵ­daılaryn kóterip, densaýlyǵyn túze­týge kúsh salý maqsatyndaǵy Elba­sy­nyń sarabdal saıasaty negizinde bız­nes­tiń áleýmettik jaýapkershiligin basshy­lyqqa ala otyryp, óńirden shyqqan Atymtaı jomart azamattardyń qol­daýy­men eldiń turmys-tirshiligin meılinshe jaqsartyp, óskeleń urpaqqa tá­lim-tárbıe berý mindetti boldy. Búgingi el qamyn oılaǵan janashyr jandardyń áreketi men sózi keıingi býyn ókilderine úlgi ekendigi anyq. Osy rette Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń ákimi Berdibek Saparbaevtyń «Tý­ǵan jerge taǵzym» atty úndeýine úles qosqan Semeı óńiriniń azamattary 40 jyl atom polıgonynyń zardabyn shek­ken qazaq jeriniń ıadrolyq synaq alańynyń túbinde ornalasqan Aby­ra­ly óńirindegi halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıy­na qolǵabys etip, qolushyn berýdi kózdep, osydan eki jyl buryn «Abyraly – Degeleń» qoǵamdyq qo­ryn qurǵan bolatyn. Atalǵan qorǵa esimi elge keńinen belgili mesenat, «AQShYŃ» korporasııasynyń prezıdenti, Semeı qalalyq máslıhatynyń depýtaty, Semeı qalasynyń qurmetti azamaty Marat Qurmanbaı jetekshilik etýde. Qoǵamdyq qordyń negizgi maqsaty – Semeı qalasy Abyraly óńiri tur­ǵyn­darynyń áleýmettik-tur­mys­tyq jaǵ­daıyn jaqsartý, olardy sapaly medı­sı­nalyq kómek túrlerimen qam­tamasyz etý úshin jaǵymdy jaǵdaılar jasaý, son­daı-aq Abyraly eliniń quqyqtyq, eko­nomıkalyq, áleýmettik, mádenı-saýyq­tyrý ekologııalyq máse­le­lerin sheshýge qolǵabys etý jáne turǵyndardyń óz má­selelerin ózderi sheshýleri úshin aqpa­rattyq, aǵartý­shy­lyq, medısına­lyq, áleýmettik, qaıyrymdylyq jáne báse­kelestikke qabilettiligi qolaıly aýyl­sharýashy­lyq ónimderin kóterý, aqyl-keńes berý baǵdarlamalaryn iske asyrý. Qor zańdy túrde tirkelgen ýa­qyt­tan bastap, óz aldyna jospar qu­ryp, Abyraly óńiri halqynyń áleý­mettik-turmystyq jaǵdaıyn kóterý maq­sa­tyn­da tıisti jumystar atqarýda. Kóp­ten sheshimin tappaı júrgen máse­lelerdi oń sheshý maqsatynda arnaıy mekemelerge hattar joldanyp, tıisti jaýaptar alynýda. Qaınar aýylyna kireberis jol boıyna «Qaınar aýylyna hosh keldińizder!» dep jazylǵan qaqpa tıptes stella boı kóterdi. C.Begalın atyndaǵy orta mektepte balalarǵa ar­nalǵan kórkemóner stýdııasy ashyldy. 2009 jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda ıadrolyq synaqtardyń toq­tatylýynyń 20 jyldyǵyna arna­lyp, Semeı qalasynda ótken salta­nat­ty sharada sóılegen kezindegi «Uly dalamyzǵa azapty qasiret ákelgen oqıǵa eshýaqytta qaıtalanbaýy tıis», degen sózin jáne 29 tamyzdyń BUU tarapynan Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalanǵanyn eskere otyryp, atom polıgonynyń zardabyn shekken alań­nyń túbinde ornalasqan Abyraly óńi­rinde polıgon qurbandaryna arnap bıiktigi 15 metrlik monýment turǵyzdy. Al ótken jyly Uly Jeńistiń 65 jyl­dyq mereıtoıyna oraılastyryp, 7 mamyr kúni «Uly Otan soǵysyna attan­ǵan abyralylyqtar» degen atpen 1500-den asa ardagerdiń aty-jóni ja­zylǵan taq­tatastyń saltanatty ashy­lýy bolyp, qaza bolǵan ardagerlerge arnalyp as berildi. Bıyl táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵymen tuspa-tus kelgen Aby­ra­ly kóterilisiniń 80 jyldyǵy qarsa­ńyn­da «Abyraly – Degeleń» qoǵamdyq qo­ry­nyń prezıdenti Marat Qur­manbaıdyń uıymdastyrýymen Qaınar aýylynyń ortalyǵynan «BABALAR ERLIGI – TÁÝELSIZDIK TIREGI» degen atpen taǵy da bir tarıhı eskert­kish­tiń boı kóter­gendigin aıtqan jón. Bul táýel­sizdigimizdiń 20 jyldyǵy aıasyndaǵy «20 jarqyn istiń» biri bolyp tabylady. «Qıyndyq ataýlyny jeńetin bir-aq kúsh bar, ol – birlik. Elińdi, jerińdi qor­ǵaý úshin birlik qanshalyqty qajet bolsa, táýelsizdik jemisterin, búgingi qol jetken tabystarymyzdy saqtap qalý úshin de ol sondaı qajet», – dep Elbasymyz N.Á.Na­zarbaev aıtqandaı, elimizdiń qol jet­ken jetistikterin óskeleń urpaqqa amanat etip tabystaý úshin de birlik aýadaı qajet.