Indýstrııalandyrý – baıandy bolashaq tuǵyry

Úkimet

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

  Memleket basshysynyń tikeleı bastama­symen is júzine asyrylyp jatqan 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy (ÚIIDB) el ekonomıkasyn túbegeıli jańa sapaly deń­geıge kóterip, memleket áleýetin arttyra­tyn ǵasyrlyq joba ekendigi belgili. Eger, bul baǵdarlama oıdaǵydaı júzege asyry­latyn bolsa, elimiz aldaǵy 10 jyldyqta táýelsizdigimizdiń 20 jyly ishinde qol  jetkizgen tabystarǵa para-par jetistikterge jetetindigi anyq. Sondyqtan da, Úkimet bul baǵdarlamany is júzine asyrýǵa barynsha basymdyq berip, ony tabysty jalǵastyrý jolynda qajetti barlyq múmkindikterdi jasap otyr. Jaqynda ótken Úkimet otyry­synda Vıse-premer – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev bul memlekettik baǵdarlamany odan ári oıdaǵydaı júzege asyrý úshin qajetti júıeli negizderdi baıandady. Qazirge deıin mańyzdy memlekettik baǵdarlamany júzege asyrýdyń zańdyq negizderi jasalynǵan. Atap aıtqanda, erkin ekonomıkalyq aımaq jónindegi zańnyń jańa nusqasy qabyldanyp, ruqsat berý júıesi týraly zańǵa ózgerister engizilip, ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly, ınvestısııa, energııa únemdeý jáne energııa qýatynyń tıimdiligin arttyrý jónindegi zańdar qabyldandy. Sonymen birge, ÚIIDB-ny sapaly júrgizý maqsatyndaǵy birqatar qujattar qabyl­dandy. Mine, osyndaı júıeli jumystyń nátı­jesinde ÚIIDB is júzine asyryla bastaǵan az ýaqyttyń ishinde elimizdiń makro­ekonomıkalyq kórsetkishteri aıtarlyqtaı ósti. Máselen, 2011 jyldyń birinshi jar­tyjyldyǵynda IJО́ ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 7,1 paıyzǵa ósip, 10,1 trıllıon teńgeni nemese 69 mıllıard AQSh dollaryn qurady. IJО́ qurylymynda qaıta óńdeý ónerkásibiniń úles salmaǵy artty. Eger ol 2009 jyly 10,9 paıyz bolsa, bıylǵy jartyjyldyqta 12,1 paıyzǵa jetti. Joǵary tehnologııalyq salalar qar­qyndy ósip keledi. Máselen, bul kórsetkish máshıne jasaý salasynda 28 paıyz, hımııa ónerkásibinde 17,6 paıyzǵa jetti. Qaıta óńdeý ónerkásibinde eńbek ónim­diliginiń artqandyǵy anyq baı­qalýda. Eńbek ónimdiliginiń ósimi 2009 jylmen salystarǵanda 2010 jyly 42 paıyzǵa artyp, bir adamǵa shaqqanda 43 myń dol­lardy qurady. Ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵynda da bul kórsetkish tómen­degen joq. Alty aıdyń derekteri boıynsha, eńbek ónimdiligi bir adamǵa shaqqanda 20,7 myń dollardy quraǵan. 2020 jylǵa deıingi damý tu­ǵyryn aıqyndaıtyn ÚIIDB sheńberinde belgilengen ındýs­trııa­landyrý kartasyna keletin bolsaq, osy qujat qabyldan­ǵannan bergi bir jarym jyldyń ishinde jalpy quny 914 mıllıard teńge bolatyn 227 ındýs­trııalyq joba paıdalanýǵa berilgen. 29 myń jańa jumys orny ashylyp, 100 mıllıard teńgeden astam somanyń ónimi óndirilgen. ÚIIDB-ny oıdaǵy­daı damytýdyń basty alǵysharttarynyń biri belgilengen joba­larǵa ınvestısııa tartý bolyp tabylady. Búgingi kúnge deıin bul máselede ındýstrııalyq jobalarǵa 142 mıllıard teńge ınvestısııa tartqan Shyǵys Qazaqstan oblysy men tıisinshe 128 mıllıard jáne 121 mıllıard ınvestısııa tartqan Aqtóbe jáne Pavlodar oblystary alda keledi. О́tken jyly paıdalanýǵa berilgen 135 kásiporyn búginde ónim bere bastady jáne birtindep jobalyq qýattary deńgeıine kóterilýde. Ústimizdegi jyldyń ekinshi jartyjyl­dyǵynda ÚIIDB sheńberinde jalpy quny 617 mıllıard teńge bolatyn 129 ındýs­trııalyq joba iske qosylmaq. Bul jobalar jumys isteı bastaǵanda 14,5 myń turaqty jumys orny ashylady. 2011 jyly iske qosylatyn jobalarǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 1,5 trıllıon teńgeni quraıdy. Indýstrııalandyrý kartasyn odan ári jandandyrý maqsatynda qosymsha taǵy 90 jobany júzege asyrý jónindegi másele Úkimet qaraýyna usynylǵan. Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda qaıta óńdeý salasynyń negizgi kapıtalyna sa­lynǵan ınvestısııa kólemi 204 mıllıard teńgege jetti. Kez kelgen ekonomıkanyń bolashaq damý negizi ınnovasııa ekendigi aqıqat. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy elimizde ınnovasııalyq belsendilikti arttyrýǵa udaıy kóńil bólip keledi. Ústimizdegi jyly kásiporyndardyń ınnovasııalyq belsendiligi birshama artty. Kásiporyndardyń teh­nologııalyq ınnovasııaǵa bóletin qarjysy 2 esege deıin ósip, 219 mıllıard teńgeni qurady. О́ńirler boıynsha alyp qaraǵanda, ınnovasııalyq belsendiligi joǵary kásip­oryndar Jambyl oblysynda 7,8 paıyz, Qaraǵandy oblysynda 7 paıyz bolyp otyr. Ulttyq ınnovasııalyq júıe qalyptasýda. Osy oraıda «Tehnologııalyq damý jónin­degi ulttyq agenttik» AQ-tyń qurylǵan­dyǵyn atap ótýge bolady. Innovasııalyq qyzmetti júıeli túrde júrgizý maqsatynda «Indýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti mem­lekettik qoldaý týraly» zań qa­byldandy. Innovasııalyq belsendilikti odan ári jetildirý maqsatynda elimizde ınnovasııalyq granttar belgileý dástúri engizildi. Ústimizdegi jyly osy maqsat úshin bıýdjetten 7,3 mıllıard teńge qarjy bólindi. Ýaqyt ótken saıyn ınnovasııalyq grant­tarǵa degen suranys ta artyp keledi. Máselen, bıylǵy jyly ınnovasııalyq granttarǵa jalpy quny 55 mıllıard teńge bolatyn 700-ge jýyq ótinish tústi. El ekonomıkasy qarqyndy damyǵan saıyn qýat kózderine degen suranys ta eselep artyp keledi. Sondyqtan qazirgi kúnde energııa únemdeý máselesi erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Qýat únemdeý jáne tıimdi paıdalaný máselesi, ásirese, ónerkásip oryndarynda erekshe mańyzǵa ıe bolýy kerek. Sebebi, elimizde óndiriletin elektr qýatynyń 70 paıyzynan astamyn ónerkásip oryndary tutynsa, 20 paıyzyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy tutynady. Aldaǵy ýaqytta bul salalarda elektr qýatyn únemdeý maqsatyndaǵy keshendi sharalar júzege asyrylatyn bolady. Elektr energııasyn únemdeý jáne tıimdi paıdalaný máselesinde birqatar yqpaldy sharalardy júzege asyrý kerek. Atap aıtqanda, kásiporyndarda energııalyq menedjment salasyn damytý, salyq jaǵynan yntalandyrý, qurylys nysandarynda ener­gııa únemdeıtin materıaldardy barynsha molynan paıdalaný, birtindep qyzýy joǵary elektr lampalaryn shyǵarýdy jáne satýdy toqtatý, memlekettik energetıkalyq reestr qalyptastyrý jáne basqa keshendi sharalardy júzege asyrý kerek. 2012 jyldan bastap jalpy quny 100 mıllıard teńge bolatyn 9,5 mıllıard kVt/saǵat elektr energııasyn, 8,2 mıllıon Gkal. jylý energııasyn jáne 9 mıllıon tonna kómir únemdeý jónindegi naqty sharalar is júzine asyrylmaq. Bul shara, eń aldymen, elimizdegi elektr energııasynyń 30 paıyzynan asta­myn tutynatyn 15 iri ónerkásip kásip­oryndarynda júzege asyryla bastaıdy. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasyna sáıkes elektr energııasyn únemdeý jáne tıimdi paıdalaný sharalary elimiz boıynsha 2230 bıýdjettik ǵımarattarda, 5812 turǵyn úılerde jáne 1100 shaqyrym jylý taratý jelilerinde qoldanylatyn bolady. Kólik joldary el ekonomıkasynyń qan tamyry ekendigi belgili. Osyǵan baılanys­ty ÚIIDB sheńberinde elimiz boıynsha kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtý maqsa­tynda buryn-sońdy bolyp kórmegen qurylys jumystary qolǵa alyndy. Búginde qyzý qarqynmen júrgizilip jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dálizi, «Jetigen – Qorǵas», «О́zen – Túrkimenstan memlekettik she­karasy» baǵytyndaǵy temir jol toraptary respýblıkamyzdyń kólik joldary ınfraqurylymyn jańa damý deńgeıine shyǵaratyn ǵasyrlyq jobalar bolyp taby­lady. Sonymen birge, «Aqtaý teńiz aılaǵy» jáne «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» erkin ekono­mıkalyq aımaqtary da bul maqsattaǵy sheshýshi jobalar ekendigi belgili. ÚIIDB aıasynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin qoldaý úshin jan-jaqty jumystar júrgizýde. Jalpy, elimizde bıznes salasyn keshendi qoldaý maqsatynda «Eńbek ónimdiligi-2020», «Investor-2020», «Eksporttaýshy-2020», «Bız­nestiń jol kartasy-2020» keshendi baǵ­darlamalary qabyldanyp, is júzine asy­rylýda. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 67 myń adam eńbek etetin 600-den astam kásiporynǵa memlekettik qoldaý kórsetilýde. «Eńbek ónimdiligi-2020» baǵdarlamasyna qatysý úshin elimizdiń 171 kásiporny ótinish berdi. Osy maqsatta 2011 jyly qanatqaqty bastama retinde jalpy quny 19 mıllıard teńge bolatyn 50 jobany is júzine asyrý qarastyrylyp otyr. Elimizde qyzý qolǵa alynǵan ÚIIDB aıasynda júzege asyrylyp jatqan taǵy bir mańyzdy baǵdarlama «Eksporttaýshy-2020» bolyp tabylady. О́nimderin eksportqa shyǵaratyn 1,5 myńnan astam otandyq kásiporyn júıeli túrde memlekettik kómek túrlerimen qamtylǵan. Máselen, ónim eksporttaıtyn 43 otandyq kásiporynnyń 141 mıllıon teńge kólemindegi ártúrli maqsattaǵy shyǵyndary ja­bylǵan. Jalpy somasy 292,6 mıllıon AQSh dol­laryn quraıtyn eksporttyq ónimderge – máshıne jasaý, hımııa óner­kásibiniń quraldary, to­qyma ónimderi, dári-dár­mek, azyq-túlik ónimderi jáne qu­rylys materıal­da­ryna osy baǵdarlama sheń­berinde mem­lekettik qoldaý kórse­tilgen. Bul ónimder negizinen Reseı, Belarýs, О́z­bekstan, Grýzııa, Tájik­stan, Túrkimenstan, Aýǵan­stan sııaqty 9 shetelge eksport­talady. «Eksporttaýshy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde otandyq kásiporyndardy ónimderin eksporttaýǵa yn­talandyrý úshin qazaq­stan­dyq taýarlar men brend­terdiń tusaýkeserin jasaý maqsatynda 30 arnaýly shara ótkizilip, 20 memlekettiń taýar satýshylary qatysqan 9 saýda mıssııasy, 63 otan­dyq eksporttaýshylar qa­tys­qan 50 sheteldik kór­meler ótkizildi. Mine, osyndaı keshendi sharalardyń nátıjesinde ónimderin eks­port­taýshy otandyq kásip­oryn­dar sheteldik satyp alýshylarmen 372 mıllıon AQSh dollary kólemindegi kelisimder jasady. Qoryta aıtqanda, ÚIIDB búgingi tańda Memleket basshysynyń tikeleı basta­masymen atqarylyp jatqan aýqymdy mindet. Bul – el ekonomıkasyn damýdyń jańa sapalyq deńgeıine kóteretin tuǵyr. Bul – ekonomıkamyzdy shıkizattyq salaǵa táýel­dilikten qutqaratyn týra jol. Bul – barys beıneli bolashaqtyń bastaýy. Sondyqtan ÚIIDB jobalaryn is júzine asyrý máselesinde eshqandaı usaq-túıek bolýǵa tıis emes. Jylqybaı JAǴYPARULY.