Sheshe

Maǵan syrttaı Qýanysh Sul­ta­nov jastaıynan joly bolyp qyz­met satysymen órleı bergen shyt­taı taza sheneýnik sekildi kó­rinetin. Jaqynda «Zaman jáne zamandastar» atty jańa kitaby qo­lyma tústi. Oqý barysynda kózim jetkeni, joq, olaı emes eken. Ilantqan tartymdy syrdyń tá­lim­di baıany. Tipti aq­ja­ryla áńgi­meleýiniń baýrap alǵany sondaı, oqý ústinde men ózim bir­túr­li jan­kúıer bop otyrdym. О́ıtkeni, onyń ómir keshýi sondaı qarapaı­ym bola tura sondaı sıtýasııaly, sezimge toly serippeli, ótkeli men ókpegi de jeterlik ómir joly eken. «Bala kúnimnen jaýapkershilikti sezinip óstim» dep atalatyn suh­bat­tyń bir demmen oqylýynyń syry da osynysynda bolsa kerek. Áp degennen ákeden erte aıy­rylǵan Qýa­nyshtyń shydamdy­ly­ǵy, shymyr­ly­ǵy baýrasa, al anasy úshin janymen shyryldap ómir keshkeni tolqytpaı qoımaıdy. Jas óndirdiń ár sózinen anasyna degen ańsary kórinedi. Boz­torǵaı kún­de­ri, bozala tańdary eles­teıdi. Bir tus­ta ol: «Men negizi shesheme tart­qanmyn. Sheshem náz­ik­­teý edi. Biraq názik bolǵanymen, óte qaıratty adam bolatyn». «... Sodan ákemizdi jerlep: jetisin berip kelgennen keıin, burynǵydaı kóshege shyǵyp qańǵyrýdy, qyl­tyń-syltyń júris pen oıyn-saýyqty birden toq­tattym ǵoı, – qatty oılanyp, qal­ǵan ómirimde tek osy oımen ómir súrdim», – deıdi. Shyn máninde de barlyq ómir jolynda Qýanyshtyń anasyna degen jan shýaǵy bir áste álsi­re­meıdi, qaı­ta anasymen qaıratta­nyp, ana­sy­men qanattanyp óske­nin kóz al­dy­myzǵa jaıyp salady. «...Sheshem qatty jy­­lap otyr. Qar túsip, aıaz bastalǵan tus, qarasha aıynyń sońy bolsa kerek. Tań­erteń turdym da, mektepke baryp, sabaǵymdy oqyp boldym da keshki saǵat altyda sheshemmen birge pedýchılıshege kettim. Men birge bar­maq bolǵanda sheshem: «Qoı, nemenege barasyń? Sabaǵyńa daıyn­dal, er­teń sabaqqa barasyń. Myna bala­lar­ǵa qara!» dedi. «Joq, mende birge ba­ra­myn senimen», dep sońynan ilestim». Shirkin, ár bala sheshesine osy­laı jany ashysa ǵoı dep qoıasyń oqyp otyrǵanda... «Edendi jýmas buryn búkil pesh­tiń kúlin shyǵarý kerek, kómir ákelip salý kerek. Barlyǵyn daı­yn­dap, sodan keıin baryp eden jýady eken. Aldymen sypyryp, eden jý­yp bolǵannan keıin ábden túngi saǵat birge taqaǵan ýaqytta barlyq peshterdi tutandyryp ot jaǵasyń. On jeti pesh bar bolatyn. Otyz eki kabınet. Sonyń bárin tazalap, ot jaǵyp shyqtyq. Sóıtip, úıge túnniń bir ýaǵynda, saǵat ekilerge taıaý bar­dyq... Sodan sheshemniń kóńil-kúıi kóte­rilip úıge keldik. Kúnde sol ádet qaıtalanatyn boldy», deıdi. Bul avtor aýzynan shyqqan aqı­qat syr, kóńildi dir etkizer qońyr muń. Bir jaǵy sypaıylyq, bir jaǵy shynaıylyq. «Iá, sheshem ózi namysqoı adam bolatyn... «Sheshem ótkir adam edi, tili de ótkir edi. Sheshem­niń sol bir kezi esimnen ketpeıdi. «...Sheshem bir kúni jylap keldi úıge. Ne bolǵanyn surasam, jy­lap otyryp: «Zavých ma­ǵan: «Ba­lań­nyń bireýin ne detdomǵa, ne ınternatqa tapsyr!» dep aıtty. Men odan nan suraǵandaı, nemenege bulaı deıdi? Eshqandaı balam­dy eshqaıda da jibermeımin. Kó­zim tiri turǵanda men bir balamdy da jat qolǵa bermeımin!» – deıdi sheshem». Osyndaı qaısarlyqty kórip ósken balanyń perzenttik paryzǵa degen adaldyǵynda shek bolýy múmkin be? Árıne joq! Ana degen qa­shanda kóre­gen. Oı­­laıtyny da, qol­daıtyny da per­zenti. «Endi sen el al­dyn­da júr­gen azamat bol­dyń. Biraq, esh­qa­shan bi­reýler maq­ta­ǵan­da men sondaı ekenmin dep olarǵa senbe. Sondaı ekenmin dep oılama, maq­taı bersin, biraq ózińdi-óziń ba­qy­laýdan shy­ǵa­­­ryp alma. О́zińnen ótken sot joq. Eger sen bárin men durys istep ja­tyr eken­min deseń, onda túbi sen bir­­de­ńe­ge ury­nasyń. Jurt­tyń maq­ta­ǵan­da­ry­na senip qal­ma», depti ana. By­­­­­laı qa­rasań, jaı qam­qor sóz, al oı­lap qarasań, qa­tań sabaq, táý­be­li tálim. «Qyzmet – qoldyń kiri» deımiz. Bireýge túsinikti, bireýge jaı sóz sııaqty kórinedi. Biraq, ómir súrgen soń qyzmet etý kerektigin bári biledi. Eń bastysy, qyzmet ony shyń­daı­dy. Mundaı mektepten Qýanysh Sul­tanov ta ótken. Avtordyń anasy qyzmettiń de qaýip kirinen saqtan­dy­rady. «She­shem­niń taǵy bir oqı­ǵasyn aıtyp bereıin. 1986 jyly meni shaıtan túrtti-aý deımin, qazan aıynda ma, tilimnen bále taptym. Sheshem kúnde tańerteń men úıden shyǵyp bara jatqan kezde esiktiń týra túbine baryp, oryndyǵy bar ózi­niń, soǵan otyryp: «Jorytqanda jo­lyń bolsyn! Alla taǵala bále-ja­la­dan saqtasyn!» deıtin. Ol esiktiń ishinde qalady, men syrtqa shyǵyp ketemin. Sóıtip, aq tilekpen shyǵa­ryp salady meni. Bir kúni men: «Oı, táte, ylǵı da osy «bále-jaladan saqtasyn» dep aı­tasyń. Ne qylǵan bále-jala ol?! Men bireýdiń birdeńesin almasam, bireýge qııanat jasamasam, eshteńe urlamasam, bále-ja­la maǵan ózi­nen-ózi jolaı ma?» – desem. Ol: «Áı, sandalma!» dedi. «Ja­raı­­­dy», dedim de ketip qaldym. Sodan ol kúni emes, basqa kúni: «Olaı sóı­le­me, bále-jala degen aıaq asty­nan ja­bysady. Anaý otyz jetinshi jyly ne boldy, bilesiń be?» dedi. Sodan arada sol áńgime bitti. Arada bir aı ótti. On altynshy jel­toqsan kúni Qonaev ketti, al on jetisi kúni kóterilis bol­dy. So­syn Kolbınniń bále-jalasy maǵan jabysty», deıdi avtor. Ana qudiretine osy jerde qalaı bas ımeısiń. Namys demekshi, avtordyń na­mys týrasyndaǵy paıymy men túı­­sigi de anasynyń tilimen só­ı­leıdi, anasy­nyń paıymymen aı­ty­­lady. «Ata-babamyz budan qı­yn zamanda da ashtan ólip, kóshten qalmaǵan, keıin jigit bolǵanda qaı­da júrseń de na­mysyńdy saq­ta deıtin. 9-sy­nypta oqyp júrge­nimde, mektep bas­shy­ly­ǵy kóp ba­la­ly jalǵyz­bas­ty ananyń otbasy dep maǵan kómek retinde aıaq kıim – bátińke beretin bol­dy. Shesheme aıtyp barǵanym muń eken, dereý mek­tepke kelip, klass jetekshim men oqý isiniń meń­gerýshisine: «Men senderden kómek suradym ba? Bes ba­lasyn asyraı almaı júr dediń­der me? Berińder, anaý sheshesi joq shyn jetimderge», dep ótkir-ótkir sóz aıt­ty. Meniń us­taz­darym osy my­saldy ómir boıy aıtyp, Anam­dy syılap ótti», deıdi qansha qı­nal­sa da táý­besinen jańylmaǵan she­shesi týraly Qýa­nysh zamandasymyz. Osylaı áńgime-suhbattyń ón boı­ynda ómiriniń ózegi – Ana men bala bop aldymyzdan shyǵa be­rýiniń ózi qaıran qaldyrady. «Sodan, 1991 jyly, sheshem qaı­­tys bolǵannan keıin bir juma­dan soń Amerıkaǵa ushatyn bol­dym. Son­da úıden shyǵyp ketip bara jatqanda bir túrli rýhanı qu­lazýǵa ushy­ra­dym. Úıden shy­ǵyp bara jatqan kezimde, otbasym – áıelim, bári shy­ǵa­ryp salyp jatyr ǵoı. Biraq bireýi kózime kó­rinbeıdi. Sheshem joq, she­shemniń aıtatyn sózi joq, anamnyń orny qatty bilindi. Áýejaıǵa jetkenge sheıin mashınanyń artqy ja­ǵynda otyryp jylap baryppyn. Rýhanı jalǵyzdyq degen sol eken. Ol kezde men qyryq alty jastamyn. Son­da men kún kóre almaımyn dep jylap otyrǵan joqpyn. She­shem­niń rýhanı seriktigi men bir aýyz sózin ańsadym», deıdi. Ana­nyń qadiri týraly budan artyq qandaı sóz kerek! Qandaı syr kerek! Aq adal perzentiniń qudaı aý­zy­na salǵan sózi osyndaı-aq bolar. Qýanysh Sultanovtyń bar arqa súıeri de, qýatty tiregi de ana­sy­nyń aq tilegi eken! Endi oılan da, kóz aldyńa elestete ber. Kóz aldy­myz­da qıyndyqtan alyp shyq­qan Ana tur, qıyndyqpen birge shyqqan bala tur! Odan ári 17 pesh, 32 kabınet, qıyn­shylyqtyń qara kúreń kúnderi elesteıdi, bozala tańdary buldyraıdy... Sol buldyraı túsken kúnder­diń syry oıdy da, boıdy da shym etkizedi. Árıne, jaıdan-jaı emes. Jaqaý DÁÝRENBEKOV, qalamger-jýrnalıst.