Negizgi maqsat – oryndaý

Sot sheshimderiniń múltiksiz oryndalýy elimizde zańdylyqtyń qatań saqtalatyndyǵyn kórsetedi. Memleketimiz jeke otaý tigip, táýelsizdik alǵan kezden beri atqarýshylyq is júrgizý salasy qoǵam damýynyń baǵytyna yńǵaılastyryla birneshe ret reformalandy. Sot sheshimderiniń oryndalýyn túpkilikti jaqsartý qajettiligi týraly Elbasy N.Nazarbaev naqty tapsyrma berdi. Osy oraıda tolǵandyrǵan birqatar suraqtarymyzǵa tolyqqandy jaýap alý maqsatymen Ádilet mınıstrligi Sot aktilerin oryndaý komı­tetiniń tóraǵasy Georgıı KIMGE jolyqtyq. – Georgıı Vladımırovıch, bıyl elimiz egemendiginiń 20 jylyn toı­laǵaly otyrmyz. Osy 20 jyl ishinde atqarýshylyq is júrgizý salasy bir­qatar reformalardy júrgizdi. Sot sheshimderin oryndaý birde Ádi­let mınıstrliginiń quzy­retinde bolsa, keıinirek Joǵarǵy Sot qura­mynda boldy. О́tken jyl­dan bastap qaıta­dan Ádilet mınıstrligine aýys­ty­ryldy. Mundaı aýysty­rý­lardyń paıdasy ne? – Iá, 1998 jyldyń ortasyna deıin sot oryndaýshylar sot­­tardyń quramynda boldy. Olardyń qyz­meti negizinen atqarý qujatyn borysh­kerdiń jumys orny boıynsha býh­galterııaǵa joldaý bolyp tabylatyn. So­ǵan qaramastan sot oryndaý­shylarynyń qyzmetin sýdıalar qa­da­ǵalaıtyn. Eko­nomı­ka salasyndaǵy re­for­malarǵa sáıkes aza­mattyq jáne sha­rýa­shylyq isterdiń sany arta tústi. Sýdıalar júktemesi men qu­qyq­tyq ókilettiliginiń ar­týy saldarynan sot oryndaýshylarǵa kó­mek kórsetý jáne qyz­metin qadaǵalaý shettetilip qaldy. Sot oryn­daýshy­larynyń kási­bı­liginiń tómendeýi men sýdıalar tarapynan qadaǵalaý bolma­ýynan sot aktileriniń oryndalý sapasy kúrt tómendedi. Atqarýshylyq is júrgizýdi qam­tamasyz etý tıimdiligin arttyrý maq­satynda 1998 jylǵy 30 maýsymda atqa­rýshylyq is júrgizýdiń quqyqtyq jáne uıymdasty­rýshylyq negizin belgileıtin «Atqarý­shy­lyq is júrgizý jáne sot oryndaý­shy­larynyń márte­besi tý­raly» zań qabyl­dandy. Sóıtip, Úkimet­tiń qaý­lysymen Ádilet mınıs­trliginiń Sot qaýlylaryn oryndaý komıteti quryldy. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń atqa­rý­shy­lyq is júrgizý júıesin refor­malaýdyń kelesi sa­tysy – Memleket basshysynyń 2001 jyldyń 22 qań­tarynda qabyldaǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasynda quqyq qorǵaý qyzmetin jetildirý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy boldy, oǵan sáıkes sot aktilerin oryndaý qyzmeti Ádilet mınıstrligine aýys­qan Sot ákimshiligi jó­nindegi komıtetine júkteldi. Al Prezıdenttiń 2010 jylǵy 17 tamyzdaǵy «Qazaqstan Respýblıka­syn­da quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıe­siniń tıimdiligin arttyrý jónin­degi sharalar týraly» Jarlyǵymen atqarýshy­lyq qujattardy oryndaý, jekelegen negizder boıynsha res­pýblıkalyq menshikke aınalǵan (tús­ken) múlikti esepke alý, saqtaý, baǵalaý jáne odan ári paıdalaný jónin­degi fýnksııalary men ókilet­tikteri Ádilet mınıstrliginiń Sot aktilerin oryndaý komıtetine berildi. Sóıtip, Elba­sy­nyń atalǵan Jar­lyǵyn júzege asyrý maqsatynda qaıtadan Úkimet qaýly­symen Ádilet mınıstrliginde Sot aktilerin oryn­daý komıteti quryldy. Sot aktilerin oryndaý qyzmeti ádilet organdaryna, atap aıtqanda, Sot aktilerin oryndaý komıtetine berilgen ýaqyttan beri oryndaý kórsetkishi al­ǵash ret 79,6 paıyzǵa jetti, bul Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elde­­riniń ishinde eń joǵary kórsetkish bolyp otyr. – Demek, elimizdiń atqarýshylyq is júrgizý salasy únemi jetildirilip, damyp keledi deısiz ǵoı. Qazirgi ýaqyttaǵy oryndalý deń­geıi qandaı? – Aǵymdaǵy jyldyń 6 aıy ishinde jalpy quny 1 097 404 165 536 teńgeni quraıtyn 683 186 atqarýshylyq qu­ja­ty bolsa, olardyń búgingi kúni 345 951 aıaqtalyp, jalpy quny 186 417 243 272 teńge óndirilip alyndy. Atalǵan ýaqyt aralyǵynda sot oryn­daýshylarymen respýblıkalyq bıýdjetke 10 paıyz atqarýshylyq sanksııa negizinde jalpy quny 588 722 085 teńge somasyndaǵy qarjy óndirildi. Sonymen qatar, 126 myń­nan astam alıment óndirý týraly atqarý qujattary bar ekenin de aıtyp ótý kerek. – Sot sheshimin oryndaý kóp jaǵ­daıda ońaıǵa soqpaıdy. Keıbir sot sheshimderi sozbalańǵa túsip, uzaq ýa­qyt boıy oryndalmaıdy. Nege? – Árıne, sot sheshimderin oryndatý ońaı emes. Sot oryndaýshy kúndelikti qyzmetinde kóptegen qıyndyqtarǵa tap bolady. Olarǵa júkteletin jaýapkershilik te, qoıylatyn talap ta joǵary. Sot sheshimderin oryndaý kóp ýaqytty jáne ter tógýdi qajet etetin jumys ekendigi belgili. Keı jaǵdaıda sottyń shyǵarǵan sheshimderin sot oryndaý­shysy zańna­ma­da kórsetilgen merzimde oryndaı al­maıdy. Ol ár túrli jaǵdaılarǵa baıla­nys­ty. Sot sheshim­deriniń oryndalmaýy – atqarýshy­lyq is júrgizý organdary­nyń ǵana emes, jalpy mem­lekettiń ózekti proble­malarynyń biri. Sot sheshimi shyq­qanmen, ol oryn­dalmaıynsha azamat­tyń ne­mese zańdy tul­ǵanyń qu­qyqtary qal­pyna keltirildi, ádil­dik ornatyldy dep aıta almaımyz. Sot aktileriniń ýaq­tyly ári sapaly oryn­dalýyna boryshker­ler­diń tóleý múmkin­dik­teriniń tómendigi men múlik­teriniń, turaqty ju­mys oryndarynyń bol­maýy kedergi keltiredi. Sonymen qatar, sot­talǵan boryshkerlerden óndirý de qıyn­dyq tý­ǵyzyp jatady. Sebebi, sottal­ǵandar kóp jaǵdaıda jazasyn óteý oryn­da­rynda jumysqa ornalas­paǵan­dyqtan, tıisinshe tóleý múmkin­dikteri bol­maıdy. Tipti, bostandyqqa shyq­qannyń ózinde olarǵa qatysty qoǵamdyq pikirdiń qandaı ekendigi beseneden belgili. О́zińiz biletindeı, alıment óndirý de kúrmeýi qıyn máselelerdiń biri. Kóp­tegen boryshkerler alıment tóleýden jaltaryp, qıturqy áreketterge bara­dy. Máselen, alımenttik tólemder­diń kóle­min azaıtý maqsatynda, jalaqysy týra­ly jalǵan anyqtama kórsetip jatady nemese atyndaǵy bar dúnıe-múlkin ózge­lerdiń attaryna jazdyryp alady. Son­daı-aq, boryshkerlerdiń maýsymdyq ju­mys isteýi, aýyldyq eldi mekenderde eń­bek shartyn rásim­demesten jumys ja­saýy nemese ju­mysty jıi aýystyrýy da alıment óndirý týraly sot sheshiminiń ýaqtyly oryndalýyna kedergi keltiredi. Bul óz kezeginde tiri jetim balalardyń tıisti deńgeıde jetilip, damýyna keri áserin tıgizedi. Taǵy bir másele, sot oryndaýshyla­rynyń kóp ýaqyty jaýapkershilikten qashyp júrgenderdi izdeýmen ótedi. Mundaı jaǵdaı­lar­da sot oryndaý­shylary atqarý quja­tyn óndirýshige oryndaýsyz qaıtarýǵa máj­búr. Borysh­kerdiń múlikteri, meken-jaıy nemese qaıda jumys isteıtindigi anyq­talǵan jaǵdaıda óndirip alýshy atqarý quja­tyn oryndaýǵa qaıta tapsyrýǵa quqyly. – Demek, qazirgi qoǵamymyzda zańǵa moıynsunbaı, sot sheshimderin oryn­daý­dan qasaqana jaltarýshy­lar­dyń sany az emes eken. Endeshe, sol jaýap­syz boryshkerlerge qandaı sharalar qoldanasyzdar? – «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» jańa zańnyń engizilýimen, ózińiz aıt­qandaı, jaýapsyz boryshker­lerge qatys­ty sot oryndaýshylary Qazaqstan Res­pýblıkasynyń aýmaǵy­nan shyǵýyn ýa­qyt­sha shekteý syndy májbúrlep oryn­daý sharasyn qoldaný múmkindigine ıe boldy. Atalǵan shara óz tıimdiligin alǵashqy kúnderden-aq kórsetti. Jáne qazirgi ýa­qytta óz bereshegin tóleýden túrli syl­taýlarmen jaltaryp, sozba­lańǵa sa­lyp kelgen boryshkerlerdiń ózine qatysty atalǵan sharany qol­danǵannan keıin, bir kún ishinde óz bereshegin tolyqtaı ótep tastaǵan jaǵdaılar kezdesedi. Al shekaradan ótýin shekteý shara­lary qaryzyn tóleý­den qasaqana jal­taryp júrgen borysh­kerlerge qolda­nylady. Sonymen qatar, qasaqana jaltarý­shy boryshkerlerge shynaıy yqpal etetin sharalardyń biri − olardy ákimshilik já­ne qylmystyq jaýapkershilikke tartý. Jyl basynan beri sot sheshimderin oryn­daýdan qasaqana jaltarǵan 2163 borysh­ker ákimshilik jaýapkershilikke tartylsa, 843 boryshker qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. – Jaqynda alǵashqy jeke sot oryn­daýshylary jumysqa kiriskeli otyr eken. Olardy jasaqtaý bary­sy qalaı? – 2011 jyldyń 14 naýryzynan bastap Komıtet jeke sot oryndaý­shysy qyzmetimen aınalysýǵa nıetti, ondaı qyzmetpen aınalysýǵa quqyq beretin lısenzııany alý úshin úmit­kerlerden tıisti qujattaryn qabyl­daýdy basta­ǵan bolatyn. Atal­ǵan ýaqyttan beri jeke sot oryndaýshysy bolýǵa 372 úmitkerge lısenzııa berildi, al 103 ótinish berýshige lısenzııa berýden bas tartyldy. Konkýrsqa barlyǵy 137 úmitker qujat tapsyrdy, onyń 96-sy konkýrstan ótse, qalǵany ótpedi. Alǵashqy jeke sot oryndaýshylary óz jumysyn aldaǵy aıda bastaıdy. – Bular jumysqa kiriskende sot sheshimderin oryndaý kórsetkishin 100 paıyzǵa jetkizý múmkin be? Jeke sot oryndaýshysy memlekettik sot oryndaýshysynan góri jaqsy jumys isteıdi ári tıimdi degendikten de bul ınstıtýt quryldy ǵoı? – Jeke sot oryndaýshylarynyń jumysyn bastaýy sot sheshimderiniń oryndalý barysyna oń nátıje áke­lerine senimdimin. Alǵashqy oń nátı­jeler jańa ınstıtýttyń engizilýinen 1,5-2 jyldan keıin bolmaq. Deı turǵan­men, árıne, jeke sot oryndaý­shylaryn engizý sot aktilerin oryn­daýdyń barlyq keleli máselelerin túbegeıli sheshýge qaýqarly jol dep kesip te aıta al­maımyn. Eger de borysh­kerdiń ju­mysy men onyń atynda dúnıe-múlki bolmasa memlekettik, meıli jeke sot oryn­daý­shylary bolsa da bereshek qaryzdy óteýge qaýqarsyz. Jeke sot oryndaý­shy­synyń memlekettik sot oryn­daýshysy­nan artyqshyly­ǵy − ón­dirilgen somanyń belgili bir bóligi ózine tıesili bolatyn­dyqtan, atqarý qujatyn sapaly ári jyldam oryn­daýǵa múddeli. Ári jańa ınstı­týttyń engizilýimen ár sot oryn­daý­­shysyna keler júkteme azaıa túspek, sondyqtan bul óz kezeginde jumystyń sapasy men jedeldeýine oń yqpal etpek. Jeke sot oryndaýshysy birneshe kómek­shi alýǵa quqyly. Ol degenińiz, júzdegen adam jumys ornyna ıe bolmaq. – Kadr máselesi, maman tańdaý qalaı júzege asyrylýda? – Álbette, kadr tańdaý máselesine jiti kóńil bólinedi. Qaı mekemeniń bolmasyn mamandary bilikti ári bilimdi bolsa, tıisinshe álgi mekemeniń jumy­sy da ońǵa baspaq. Sot oryndaý­shyla­rynyń quramyn bilikti de bilimdi mamandardan jasaqtaý, olardyń biliktiligi men quqyqtyq mádenıetin arttyrý jumys­tary turaqty túrde júrgizilip keledi. Jas zańgerlerdi óz qyzmetimizge baýlyp, bolashaqta biz­diń salaǵa tartý, árıne, stýdenttik kezeń­nen bastalýy kerek dep oılaımyn. Bolashaqta Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlese otyryp, joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri úshin mamandyqqa qatysty birneshe tańdaý kýrstaryn engizý josparymyzda bar. – Al endi sot oryndaýshylary jumysynyń tıimdiligin arttyrý ba­ǵy­tynda qandaı jumystar atqa­rylýda? – О́zińiz biletindeı, eń bir jiti nazar aýdarylýy jáne basymdyq berilýi tıis baǵyttardyń biri – atqarýshylyq is júr­gizýdiń qazirgi kórsetkishi men sot oryndaýshysynyń jumysyn ońtaılan­dyrý. Sot oryndaýshysynyń jumysyn tıimdi uıymdastyrý, jumys bary­synda basshylyq alý úshin oryn­daýdyń túrli sanattary boıynsha ádistemelik nusqaý­lyqtar ázirlendi. Máselen, sońǵy kezde jıilep ketken, boryshkerlerdi úı-jaıdan shy­ǵarý, óndirip alýshyny qonystandyrý syn­dy sot sheshimderin oryndaý bary­synda atqarýshylyq is júrgizý tarap­tarynyń sot aktisiniń oryndalýyna kedergi keltirý, óz-ózine qol jumsaý syndy fakti­lerdiń aldyn alý maqsa­tynda arnaıy nusqaýlyq ázirlendi. Biz sot aktilerin oryndaý boıynsha túbegeıli jaqsy nátıjege sottarmen, quqyq qorǵaý organdarymen, memlekettik jáne tirkeý organdarymen tyǵyz, qoıan-qoltyq jumys jasaý arqyly ǵana qol jetkizemiz. Son­dyqtan da jumysymyzdy ózge memlekettik jáne ózge de mekemelermen tyǵyz yntymaq­tastyqta jasaýǵa kúsh salýdamyz. Basty mindetimiz – sot sheshimderiniń sapaly ári ýaqtyly oryndalýyn qamtamasyz etý. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.