Eldiktiń ólshemi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasyn qabyldaý úshin bas­tamashy bolǵan jáne onyń bar­lyq daıyndyq jumystarynyń uı­ym­dastyrýshysy, sondaı-aq negizgi zańymyzdyń álemdik standart­tar­ǵa saı bolyp shyǵýyna Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń sińirgen eń­begin halqymyz joǵary baǵalaıdy. Eýrazııa qurlyǵyn meken etken týǵan Otanymyz – Qazaqstannyń 1995 jyly 30 tamyzda ótken res­pýblıkalyq referendýmda qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııasy elimizdiń bar­lyq saıası-ekonomıkalyq, áleý­met­tik-quqyqtyq negizderin jan-jaqty aıqyndap berdi. Ata Zańǵa sáıkes Qazaq eli ózin álemge demo­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq já­ne áleýmettik memleket dep tanyt­ty. Jáne de osy jolda memlekettigin qalyptastyrdy. Konstıtýsııanyń 98-babynda mem­­lekettik qurylymnyń júıesi, bılik tarmaqtary, azamattary­myz­dyń barlyq quqyqtary da tolyq jazylǵan, múddesi de qorǵalǵan. Qazaqstanda azamattarymyz­dyń sanaly bilim alýyna, sapaly ómir súrýine, urpaǵyna úlgi-ónege qal­dy­rýy­na barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ol úshin Ata Zańymyzdyń adam qu­qyq­taryna qatysty birqatar bap­taryna kóz júgirtsek te, kóp jáıt­ke qanyǵa túsemiz. Ár adamnyń beıbit te baqytty ómir súrýi úshin memlekettegi bar­lyq azamattyń quqyǵy qorǵalýy aı­ryqsha mańyzdy. Konstıtýsııa­nyń 12-babynyń 5-tarmaǵynda adam­nyń jáne azamattyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asy­­rýy basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýǵa, kons­tı­tý­sııalyq qurylys pen qo­ǵam­dyq ımandylyqqa nuqsan kel­tir­meýge tıis ekeni aıqyn kórsetilgen. Al 14-bapta zań men sot ald­yn­da azamattardyń bári teń ekendigi, te­gine, áleýmettik, laýazymdyq já­ne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, ná­siline, ultyna, tiline, dinge kóz­qa­ra­syna, nanymyna, turǵylyqty je­rine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha esh­kim­di eshqandaı kemsitýge bolmaı­tyny jazylǵan. Árkim qaı ultqa, qaı partııaǵa já­ne qaı dinge jatatynyn ózi an­yq­taýǵa jáne ony kórsetý-kór­set­peýge haqyly ekeni 19-bapqa arqaý bolǵan. Osy baptyń 2-tarmaǵynda árkimniń ana tili men tól máde­nıetin paı­da­la­nýǵa, qarym-qaty­nas, tárbıe, oqý jáne shyǵarma­shy­lyq tilin erkin tańdaýyna quqyǵy bar ekeni de ja­zýly tur. 20-bapqa nazar aýdarsaq, bizdiń elde sóz ben shyǵarmashylyq erkindigine ke­pil­dik beriletini atap kórsetilgen. Memleketimizde árbir azamat­tyń quqyǵy, adamı qasıetteri jo­ǵary baǵalanady. Sonymen qatar, neke men otbasy, ana men áke jáne bala mem­le­kettiń qorǵaýynda bola­dy (27-bap). Qazaqstan óz azamattaryn elimizde de, shetelde de qorǵaýmen birge olarǵa Otan aldyndaǵy aby­roı­ly mindetterdi de júkteıdi. Atap aıt­qanda, Ata Zańnyń 34-babynyń 1-shi jáne 2-shi tarmaqtarynda bar­lyq azamat Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Konstıtýsııasyn jáne zań­da­ryn saqtaýǵa, basqa adamdardyń qu­qyqtaryn, bostandyqtaryn, aby­ro­ıy men qadir-qasıetin qurmet­teýge, Respýblıkanyń memlekettik rámiz­derin qurmetteýge mindetti ekeni naqty jazylǵan. Sondaı-aq, 36-bapta Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – árbir azamattyń qasıetti paryzy jáne mindeti ekeni belgilengen. So­nymen qatar, 37-38-bap­tarǵa sáıkes Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń azamat­ta­ry tarıhı jáne má­denı mura­lar­dyń saqtalýyna qam­qorlyq jasaýǵa, tarıh pen má­de­nı­et eskertkishterin qorǵaýǵa, ta­bı­ǵat­ty saqtaýǵa jáne tabıǵat baı­lyq­taryna uqypty qa­raýǵa mindetti. Konstıtýsııanyń 49-babynda Par­­lament – Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń zań shyǵarý qyzmetin jú­zege asyratyn respýblıkanyń eń joǵary ókildi organy ekeni jáne onyń uı­ymdastyrylýy men qyz­me­ti, depý­tat­tardyń quqyqtary aı­qyndalǵan. 50-bapta Parlament tu­raqty negizde jumys isteıtin eki palatadan: Senattan jáne Máji­listen turatyny, 51-bapta osy pa­la­tanyń toqsan segiz depýtatyn saılaý jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde ja­syryn daýys berý ar­qyly jú­zege asyrylatyny, Máji­lis­tiń toǵyz depýtatyn Qazaqstan hal­qy Assam­bleıasy saılaıtyny jazylǵan. Sońǵy engizilgen tolyqtyrý­lar­dyń nátıjesinde Parlamentke kóp­tegen ókilettikter berildi. Onyń ishinde mańyzdy zańdardy qabyldaý, memlekettik bıýdjetti bekitý, Úki­met baǵdarlamasyn ma­qul­daý nemese qabyldamaı tastaý, Úkimettiń osy baǵdarlama boıyn­sha Parlamentke eseptiligi, Premer-Mınıstrdi ta­ǵaı­yndaýǵa kelisim berý, senimsizdik bildirý degen sekildi jańa múm­kin­dikter par­lamentshilerdiń qyzme­ti­ne de úlken jaýapkershilik júktep otyr. Konstıtýsııa Qazaqstanda júr­gi­zilgen ekonomıkalyq reforma­lar­dyń zańdyq negizin qalady. Ata Zań arqaýynan týyndaıtyn na­ryq­tyq qatynas talaptaryna saı keletin zańdar qabyldandy. Negizgi Zań­nyn qabyldanýyna oraı aza­mat­tardyń óz múmkindikterin iske asyrýy úshin sapalyq jańa qu­qyq­tyq keńistik qalyptasty, qoǵamdy odan ári demo­kratııalandyrý isi jú­zege asty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti Nursultan Nazarbaev Ata Zańymyzdyń áleýeti men ma­ńyz­dylyǵy týraly aıtqanda, só­zin: «Biz­diń elimizdiń bolmys-biti­min beıneleıtin saıası turaqtylyq, ult­aralyq jáne azamattyq kelisim kó­keıimizge Konstıtýsııa rýhynyń shyn­dyqqa aınalatynyna degen nyq senim uıalatady. Elimizdiń negizgi za­ńy biz úshin aldaǵy ýaqytta da ózi­miz­diń bıik maqsatymyz – memle­ket­terdiń álemdik qoǵamdas­tyǵyna engen, azamattarymyzdyń dáýletti, laı­yqty ómir súrýine barlyq jaǵ­daı jasalǵan táýelsiz ekonomı­ka­lyq órkendi memleket qurý jolyn­daǵy ilgeri basýy­myz­dy retteıtin negiz qalaýshy basty qujat bolyp qala beredi» degen serpindi oılarmen támamdady. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­­dentiniń 1995 jylǵy № 2454 «Qa­­zaqstan Respýblıkasynyń Kons­tı­tý­sııasy týraly» Jarlyǵyna sáı­kes Konstıtýsııa mátininiń túp­nus­qasy Prezıdentte saqtalady. Ata Zańnyń múmkindikteri áli de mol. Qazaqstannyń bolashaǵy bilimdi jastarmen nyǵaıady. Ha­lyq­tyń da mádenı órkendeý jo­lyn­da óz quqyq­taryn jetik bilgeni abzal. Osy oraıda Konstıtý­sııa­nyń negizgi baǵyt­ta­ryn respýblıka turǵynda­ry­nyń an­yq bilgeni du­rys dep esepteımin. Ol úshin qo­ǵamdyq ortalarda lektorlar leksııalar oqyp, aǵar­tý­shylyq nasıhat jumystary júr­gi­zilse, ol da bir ıgilikti is bola­tyny sózsiz. Qyrkúıek aıynyń bastapqy ap­ta­synda mektepterde ashyq sabaq­tar men synyp saǵattary ótkizil­geni jón. Mundaı sharalardy oqý­shy­lar­ǵa tartymdylyǵyn arttyrý úshin su­raq-jaýap túrinde jáne test boı­ynsha júrgizýge bolady. Elimizde 130-dan astam ult pen ulystyń ókilderi turady. Qazaq eliniń shańyraǵy astynda ómir sú­rip jatqan ulttardyń múddesi men qu­qyǵyn qorǵaý máselesi Kons­tı­tý­sııa­myzda jan-jaqty kórinis tap­qan. Eldiń birqalypty damyp, aza­mattarynyń beıbit, alańsyz ómir súrýi úshin turaqtylyqtyń ma­ńyzy zor. Osy máseleni kó­ke­ıine túıgen Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 1995 jyly 1 naýryzda Qa­zaqstan halqy Assam­bleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Ata Zańmen qatar dú­nıege kelgen uıym­nyń mártebesi de jyl sanap arta túsýde. «Qazaq­stan halqy Assamb­leıasy týraly» arnaıy zań qabyl­danǵanynyń ózi mańyzdy tirek dep aıtar edim. Qazaqstan halqy Assambleıasy – respýblıkadaǵy oqıǵalarǵa baǵa berý jáne saıası jaǵdaılarǵa boljam jasaý negizinde qoǵamdaǵy ynty­maqty qamtamasyz etetin is-táji­rıbelik usynystardy oılas­ty­rý, Prezıdenttiń respýblıka aza­mat­ta­rynyń quqyqtary men bos­tandyq­taryn qorǵaý kepili retindegi qyz­metine atsalysý maq­sa­tynda quryl­ǵan keleli keńesý uıymy. Assambleıanyń maqsaty – ult­tyq máseleni ádiletti sheshýdiń ne­gizi retinde qoǵamdyq turaqtylyq­ty ny­ǵaıtý, memlekettik til men qazaq halqy mádenıetiniń ózekti toptas­tyrýshy rólin arqaý ete otyryp, Qazaqstan etnostaryn qa­zaqstandyq patrıotızm, azamattyq jáne rýha­nı-mádenı tutastyq ne­gizinde sho­ǵyrlandyrý jolymen qazaqstandyq sáıkestikti qalyp­tas­tyrý, azamat­tar­dyń órkenıetti ári demokra­tııa­lyq normalarǵa sú­ıenetin saıası mádenıetin qalyp­tastyrý, Qazaq­stan Respýblıka­sy­nyń bedelin tú­si­rýi yqtımal is-áreketterdiń, sóz sóı­leý men pikir aıtýdyń aldyn alý jáne bol­dyr­maý, etnosaralyq qaty­nas­tardy úı­lestirýdi qamtamasyz etý, túrli etnostar ókilderi ara­syn­daǵy qa­rym-qatynastarda tózýshilik pen senimdi nyǵaıtý. Osy tusta aıta keteıin, 2009 jy­ly 26 qazan kúni Astanada ót­ken Qa­zaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń HV sessııasynda el Prezıdenti, Qa­zaq­stan halqy Assambleıa­sy­nyń Tór­aǵa­sy Nursultan Nazarbaev osy uıy­m­nyń qyzmeti men aldaǵy mindetteri týraly keleli oılaryn ortaǵa saldy. Assambleıa qurylǵan kúninen bas­tap 16 jyl ishinde úlken joldan ótti, ulttardy biriktirip, bir­tu­tas hal­yqqa aınaldyra bilgen tá­ji­rı­beli de mártebeli uıymǵa aınaldy. Búgingi tańda Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynyń tájirı­besine kóp­te­gen shetel aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Elbasymyz óz sózinde Assam­bleıa­nyń tájirıbesin AQSh, Qytaı, Reseı, Fransııa, Ulybrıtanııa jáne basqa elder de zerttep jatqanyn tilge tıek etti. Prezıdentimiz: «Qa­zaqstan halqy Assambleıasy – taza qazaqstandyq saıası jańashyl­dyq­tyń nátıjesin­de qalyptasqan ózin­dik te biregeı ınstıtýt. Ol etno­s­ara­lyq jáne konfessııaaralyq keli­simniń basty tetigi retinde el ta­rıhynda ma­ńyzdy ról atqardy jáne atqaryp keledi», – dedi. Memleket basshysy QHA óz qyzmeti aıasyn keńeıtip, jahandyq ekonomıkanyń yqpalynan shyǵý kezinde biregeı usynystar aıta bilýi qajet ekenin atady. Elbasynyń pikirine súıensek, tutastaı Qazaq­stan halqy Assambleıasy jańa ıdeıalar týyndatýshy jáne sonymen bir ýa­qyt­ta, memlekettiń ulttyq birlik saıa­satynyń senimdi tiregi bolýǵa tıis. «Assambleıa – elimizdegi birlik pen kelisimniń kıeli besigi, tutastyq pen turaqtylyqtyń qutty shańy­ra­ǵy», – dep atap kórsetti N.Nazarbaev. Álemniń kóptegen elderinde ult­aralyq, dinaralyq arazdyqtar beleń alyp jatqany, sonyń sal­darynan qaqtyǵystar oryn alyp otyrǵany jasyryn emes. Qandaı qıyndyqtan da tek halyqtyń birligi men yn­ty­maǵy alyp shy­ǵa­ty­nyn tili bólek bolsa da, tilegi bir birtutas Qazaq­stan halqy jaqsy biledi. Bizde ortaq qundylyqtar kóp. Sonyń biri – memlekettik til. Kóp­ultty memleketimizdiń dıas­po­ra­la­ry­nyń ókilderi basqosqan QHA-nyń HV sessııasynda Elba­sy N.Na­zarbaev: «Osy zamanǵy álemde ulttyq birlik ortaq memleketti bir­lesip qurý, tole­rant­tylyq, aza­mat­tyq jáne osy eldiń memlekettik tilin mindetti túrde bilý sekildi sharttarmen anyqta­la­dy. Biz osy jolmen júrýge tıispiz!», – dedi. Prezıdent tarapynan Assambleıa aldyna qoıǵan mindetterdiń ishinde endi QHA el halqynyń memlekettik tildi meńgerýiniń jal­pyulttyq úde­risine basshylyq jasaýy kerek ekeni, ol úshin eshkimge qysym jasamaı jáne eshkimdi tómendetpeı, qa­jetti sharalar keshenin júıeli de tabandy júzege asyrý qajettigi aıtyldy. Memlekettik tildi úıretý orta­lyq­ta­rynyń jelilerin keńeı­tip, olar­dy árbir qalada jáne aýdan orta­lyǵynda, joǵary oqý oryn­dary men ózge de mekemelerde qurý kerek ekeni eskertildi. Elbasy: «Dáýir almasyp, zaman ózgerdi. Qazir baıyrǵy qazaq jerinde jańa azamattyq qoǵam qalyp­ta­sýda. HHI ǵasyrda qazaqtar mem­le­ke­t ­qu­raýshy ult retinde jańa beleske kóterilip, Qazaqstan hal­qy­nyń berik ózegine, senimdi dińge­gine aınalýda», – deı kelip, qazaq halqy ózine júk­telgen asa ma­ńyz­dy jaýapkershilikti sezine otyryp, bul tarıhı mıssııany abyroımen atqaryp shyǵatynyna senimdi ekenin jarııa etti. Lıýdmıla HOChIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty.