Zań – zamana zerdesi

Halqymyz ejelden zańǵa, tártipke asa mán bere bilgen. Babalarymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim­hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» sııaqty óte mańyzdy ereje-zańdary bolǵany barshamyzǵa aıan. Ádildik izdep kelgen adamǵa ádil sheshimin aıtyp, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin taýyp, erdiń qunyn, nardyń pulyn eki aq aýyz sózben tara­zylaǵan bı, sheshender eldiń nebir sodyry men tentegin toqtatyp, shekiskendi bitistirip, arazdasqandy tatýlastyrǵan. Demek, keń baıtaq jerimizdi ejelden mekendegen halqymyz ádildik pen adaldyqty árqashan tý etip, ádil de syndarly zańy bar órkenıetti el bolýǵa umtylǵan. Endi táýelsizdigin alyp, azat atanyp, kók týyn tik us­taǵan Qazaq eliniń óz Konstı­týsııasy, ıaǵnı Ata Zańy bar, quqyqtyq memleket. О́rkenıetti qoǵam qurýdy aldyna maqsat etken eldiń Ata Zańy, zańdy qorǵaıtyn ádil soty, zańdy qurmet­teıtin adal azamaty bar. Búginde egemendigin alyp, táýel­siz­diginiń tuǵyryn beriktendirý baǵy­tyndaǵy Otanymyzda turatyn ár azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵyn bilýge mindetti. Búgingi zaman sony talap etedi. Iаǵnı, quqyǵyńdy bilmeseń, san soǵyp, qor bolasyń. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtý­sııa­synyń 76-babynda «Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń aty­nan júzege asyrylady jáne ózine azamattar men uıymdardyń quqyq­taryn, bostandyqtary men múdde­lerin qorǵaýdy, konstıtýsııalyq zańdylyqtardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, halyqaralyq sharttardyń oryndalýyn qamtamasyz etedi» delingen. Iаǵnı, bul – Konstıtýsııa adam quqyqtarynyń kepili ekendigine dálel. Ata Zańymyzda adamnyń azamat­tyq, saıası, ekonomıkalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń negizi aı­qyn­dalǵan. Konstıtýsııanyń birinshi kezekte jeke adam, azamat múddesin qorǵaýǵa beıimdelýi – Qazaqstan egemendiginiń jáne onyń tek quqyqty memleket bolýǵa umtylysynyń aı­ǵaǵy. Jalpy, Ata Zańymyz elimizdiń demokratııalyq qoǵam qurýyna negiz qalap berdi. Elimiz ishinde bolyp jatqan oń ózgeristerdiń barlyǵy da Konstıtýsııamyzdan bastaý alady já­ne zańdar arqyly júzege asyrylady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasy 13-babynyń 2-tarmaǵynda «Árkim óz quqyqtary men bostan­dyqtaryn sot arqyly qorǵaýyna quqyǵy bar» dep kórsetilgen. Munyń ózi adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn keńes zamanynda­ǵydaı partııa emes, basqa emes, osy ispen tikeleı aınalysatyn arnaıy organ – sottyń ǵana qorǵaýǵa qudireti bar ekendigin zań júzinde belgilegen. Shyn máninde, quqyqtyq-demokra­tııalyq qoǵamda dál osylaı bolýy tıis. Iаǵnı, adam quqyǵy men bos­tandyǵy tek zań arqyly qorǵalýy tıis. Uly oıshyl Arıstotel «Álemdi zań bıleýi kerek» degen eken. Endeshe, zań bolǵan jerde ádildik, adaldyq, tártip bolady degen sóz. Azat elimizdiń Negizgi Zańynyń qabyldanǵanyna bıyl on alty jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt ishinde Qazaq­stannyń óz táýelsizdigin ornyqtyryp qana qoımaı, odan ári nyǵaıýy, álem tanyǵan memleketke aınalýy, júzege asyrǵan ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası qaıta qurýlary men qol jetkizgen jetistikteri túgeldeı Konstıtý­sııamyzben tyǵyz baılanysty. «Konstıtýsııa – eldegi qoǵamdyq kúshterdiń shyn mánindegi araqaty­nasy» dep Ferdınand Lassal osydan 140 jyl buryn aıtqan eken. Osy bir qanatty sózdiń aqıqatyna derbes ómirge joldama alǵan ár memlekettiń kózi jetkeni anyq. Endeshe, erkin halyqtyń sanasynda máńgi ornaǵan bostandyq ıdeıasynyń júze­ge asa bastaýynyń negizi bolyp otyrǵan Konstıtýsııanyń Qazaq eli úshin orny bólek. Demek, eldigimizdiń aınasy – Ata Zańymyz jasaı bersin! Súıindik JUMAǴULOV, Astana qalalyq ádilet departamenti bastyǵynyń orynbasary.