Elimizdiń bas qujaty

Táýelsizdik. Osy bir uly da qasıetti sózdi tereńnen túsinip, keńinen uǵynar bolsaq ótkenniń saǵynyshy men búginniń qýanyshyn biriktirgen qasıettiń qasıeti dersiń. Sebebi, bul sózde jeri men eliniń erkindigin ańsap, sonyń jolynda qurban bolǵan babalarymyzdyń rýhy men tórt tarapqa terezemizdi teńestirip, aspa­ny­myzda táýelsizdigimizdiń kók týyn jelbiretken búgingi aǵalarymyzdyń kemeldengen urany birikkendeı. Táýelsizdikke árkim árqalaı jetedi. Bireý urysyp jetedi, bireýi tyrysyp jetedi. Bireýi baıbalam sap soǵysyp jetse, endi biri qyrǵı-qabaq tiresip jetedi. Qalaı degende de bul joldyń ońaıy joq. Al biz bul erkindikke ózindik «Qazaq­standyq jolmen» keldik desem, qate aıt­paǵan bolar edim. Iá, «Qazaq­standyq jol». Ol – egemen el bolyp, táýelsiz memleket atan­­ǵan 1991 jyl jáne odan keıingi táýelsizdikti nyǵaıtý joly. Bul joldardyń bárinen hal­qymyz erkelep emes, entelep ótti. Sebebi táýelsizdiktiń sara jolynyń qyry da, oıy da, saıy da kóp. «О́tkenin bilmegen, kelerin boljaı almas» deıdi dana halqymyz. Sondyqtan meniń sózdi alystan oraǵytýymnyń óz orny bar. Tarıh ol ótkenge emes, kelerge ónege syılaıdy. Sebebi, ótkendi oılap, kelerdi boljaımyz. Qazaq han­dyǵy qurylǵannan bastap ol jan-jaǵynan qaýmalaǵan jaýlardan qorǵana otyryp, derbes, qýatty da turaqty memleket bolýǵa tyrysty. Altaıdan bastap Arqa asqan, Alataýdan Jaıyqqa jetken ulan-asyr jerimiz sol kúrestiń nátıjesi. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» qaǵıdasymen damýdy kózdegen babala­rymyz «Tártipke baǵynǵan qul bolmaı­dy, tártipsiz el bolmaıdyny» alǵa tartyp, dala zańymen, salt zańymen ómir súrgeni belgili. Menińshe, bul sol kezdegi táýelsizdiktiń quqyqtyq negizderi boldy. «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» syndy dala zańdary osyny meńzeıdi. Onyń ústine han jaılaǵan Qarataýda handardyń osy jarǵylary ereje bolsa, bı jaılaǵan Alataýdaǵy bılerdiń sózderi óz kezeginde jergilikti jerdegi qazirgideı sot bıligi bola otyryp, kúrdeli túıinniń sheshimin sheship, alaýyzdyqty aýyzdap, tu­tastyqty saqtap qalýǵa óz septigin tıgizgenin eshkim joqqa shyǵarmas. Odan qaldy han saılaıtyn quryltaı jınalys – búgingi bizdiń ókildi organymyzdaı. Al han óz kezeginde qazirgi tilmen aıtqanda atqarýshy bılik rólin oryndap otyrǵan. Sebebi, eldegi saıası-ekonomıkalyq jaǵ­daı­dy tolyqtaı baqylaýynda ustaǵan handar, baj jáne salyq jınaý, halyq­tyń áleýmettik máselelerin qarastyrý, ishki tártip sekildi atqarýshy bılikke tıe­sili qyzmetterdi de atqaryp kelgen. Búgingi bıliktiń úsh tarmaǵy sonaý kezeńnen bastaý alary haq degim keledi. Iаǵnı bizde úsh tarmaqty bıligi bar táýelsiz handyǵymyz bolǵany ras. Alaıda, býyny qatpaǵan baladaı balbyraǵan elimizdi jan-jaǵynan qaýmalaǵan jaý táýeldilikke ıtermeledi. Táýeldilik. Jaýǵa aıtsań da, saýǵa aıtsań da taýǵa qaratatyn táýeldilik. Bilgenińdi aıtsań, búldiresińniń, kórge­nińdi aıtsań kúldiresińniń kebin kıgizip qoıǵan táýeldilik. Oıyn aıtsa oıbaı sala­tyn, sezimdi aıtsa senimnen aıy­rylt­qyzatyn táýeldilik. Reseı ımperııa­synyń quramyna kirýden bastaý alyp, Keńes Odaǵynyń kúsheıýimen jalǵasyn tapqan táýeldilik. Táýeldiliktiń kesirinen táýbemizdi umyttyq. Kele-kele dinimizdi, tilimizdi, kerek deseńiz qazaq ekenimizdi umyta bastadyq. Elim dep eńiregen, jerim dep tebirengen talaı bozdaqtar osy jolda óz ómirlerin qurban etti. Qamshy sabyndaı qysqa ǵumyry bar Alash ókimeti de óz kezeginde egemendikti, táýelsizdikti ańsa­ǵan qazaq elin bodandyqtan alyp shyǵýǵa tyrysyp baqty. Qazaq eliniń erkindigin quqyqtyq qamtamasyz etpek nıetpen Konstıtýsııa da qabyldamaq boldy. Sebebi, Konstıtýsııa eldiń halyqaralyq deńgeıdegi qujaty edi. Alaıda, azat­tyqtyń asqaq úni alash dalasynda qansha shyrqalsa da, sáttilik pen jetistik ony aınalyp ótip jatty. Degenmen de bozdaǵanǵa basý aıtqan, joqtaǵanǵa joralǵy aıtqan, adasqandy alastamaǵan, qateleskendi keri ıtermegen halqymyzdyń kóreri bar edi. О́tken jebep, búgin demegenniń ar­qasynda elimiz táýelsiz el atandy. Táýelsizdik – taýdaı talaptyń, eren eńbektiń, kózsiz erliktiń, sanaly she­shimniń jemisi. Táýelsizdik – armany asqaqtyń, maqsaty mándiniń, urany azat­tyń kóksegeni. Táýelsizdik – parasatty paıymnyń, ulaǵatty ustanymnyń, sergek oıdyń nátıjesi. О́tkeni tartysty bol­ǵanymen, keleri baǵalaı bilgenge baq bolǵan, qýana bilgenge qut bolǵan úlken qýanysh, úlken jaýapkershilik bul. Táýelsizdik uzaq ýaqyt kúrespen keletin uly jeńis dep eseptesek, sol uly jeńisimizdi saqtap turý máńgilik kúres. Ol kúres eshqashan toqtaǵan emes, toqtamaıdy da. Sol máńgilik kúrestiń bastal­ǵanyna, mine, 20 jyl. Táýelsizdigimiz bastaý alǵan 1990 jyl. «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Mem­lekettik egemendigi týraly deklarasııa» qabyldanǵan jyl. Bul Qazaq eliniń bodannan bosanyp, táýeldilikten ary­lýynyń quqyqtyq alǵysharty desek, ar­tyq aıtpaǵan bolar edik. Degenmen de odaqtas memleketter egemendik jarııa­laǵanymen, olar áli tolyqtaı táýelsiz emes edi. Sebebi qaýqary qaıtqanymen KSRO áli de bolsa tizginin tartyp, tizimin túgendeýge tyrysyp júrgen kez edi. Alaıda alys basamyn dep shalys basqannyń kebin kıdi ol. «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýel­siz­digi týraly» Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Konstıtýsııalyq zańy elimizdiń táýelsizdigin bektip bergen eń alǵashqy resmı qujat bolyp tabylady. Atalǵan Konstıtýsııalyq zańnyń 1-baby bylaı deıdi: «Qazaqstan Respýblıkasy – tá­ýel­siz, demokratııalyq jáne quqylyq memleket. Ol óz terrıtorııasynda úkimet bıligin tolyq ıelenedi, óziniń ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes belgilep, júrgizedi». Táýelsizdik aldyq. Endigi mindet, eń aýyr mindet – ony nyǵaıtý men kúsheıtý, quqyqtyq qamtamasyz etý edi. Sebebi, ke­ńes dáýiri ydyrap, 70 jyl óz ámirin júr­gizgen alyp ımperııa kúshi quldyraǵan shaqta, qaǵynǵannyń qanatyna, suǵynǵan­nyń tumsyǵyna jem bolmaı, jeriniń asty baılyǵymen, ústindegi halqynyń jaı­lylyǵymen tanylǵan, Alataýdan bastap Arqa asqan, Altaıdan Atyraýǵa deıingi sozyla jatqan, ata-baba murasyna ıe bolyp qaldyq. Alaıda, qulaýǵa da shaq qaldyq. Sebebi, buǵaýdan bosanyp, táýel­dilikten arylyp shyqqan elimizdi úsh basty aıdahardaı ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik daǵdarys úsh jaqtan qaý­malady. Jalpy aıtqanda, ekonomıkamyz erinip, saıasatymyz sarylyp, áleýmetimiz álsirgen shaqta asaǵannyń asynda, qar­ma­ǵannyń qolynda ketýimiz ǵajap emes edi. Degenmen biz Elbasynyń salıqaly saıa­satynyń, parasatty paıymynyń arqa­synda buǵaýdy buzyp, qursaýdy jaryp búgingi kúnge jettik. El egemendigimen onyń táýelsizdigin álem elderimen dıplo­matııalyq qatynas arqyly halyqaralyq quqyq deńgeıinde, 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Konstıtýsııa­syn qabyldaı otyryp, ishki deńgeıde quqyqtyq qamtamasyz ete tústik. Kósh júre túzeledi demekshi, ydyraý men quldyraýdan bastalǵan táýelsizdik kúnderi, jańarý men jańǵyrýdan jalǵa­syn tapty. Ýaqyt ózgerdi, onymen birge talap ózgerdi, talapqa saı qoǵam ózgerdi. Al bul ózgeristerdiń barlyǵy Táýel­sizdikti nyǵaıtý úshin jańa quqyqtyq tetikterdiń qajettiligin týdyrdy. Osynyń negizinde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń búkilhalyqtyq referendýmda qabyldaǵan Konstıtýsııasyn ómirge ákel­di. Búginde bul 16 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jetistikterdiń jańa belesine quqyqtyq negiz bergen Ata Zańymyz. Sebebi, elimizdegi barlyq bolyp jatqan saıası, eko­nomıalyq, qu­qyq­tyq sharalar osy Ata zańymyz negizinen týyndaıdy. О́ıt­­keni, barlyq qo­ǵam­dyq qatynastar tıisinshe zańdarmen retteledi. Al zańdar óz kezeginde tikeleı Ata Zańnan bastaý ala­dy. Kons­tıtý­sııa­nyń 4-­­babynyń 2­­-­tarmaǵyna sáıkes Kons­tıtýsııa­nyń eń jo­­ǵary zańdy kúshi bar jáne respýb­lı­kanyń búkil aýma­ǵynda ol tik­eleı qolda­ny­lady. Ata Zańymyzdy qa­byldaı otyryp, biz óz táýel­siz­digimizdi odan ári naqtylaı tús­tik. Qazaqstan Respýblıkasy ózin de­mokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyq­tyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Qazaqstan Res­pýblıkasy – prezıdenttik basqarý ny­sanyndaǵy birtutas memleket. Respýb­lıkanyń egemendigi onyń búkil aýmaǵyn qamtıdy. Memleket óz aýmaǵynyń tu­tastyǵyn, qol suǵylmaýyn jáne bó­linbeýin qamtamasyz etedi. Mine, osy synda jańa quqyqtyq normalar eldiń táýelsizdigin tolyqtaı quqyqtyq qamtamasyz etýde. Memleket – bul Konstıtýsııanyń túlegi. Sebebi, konstıtýsııa arqyly memleket ózin halyqaralyq jáne ishki deńgeıdegi quqyqtyq mártebesin bekitedi. Sol arqyly ol óz áreketin quqyqtyq qamtamasyz etedi. Konstıtýsııa – memle­kettimizdiń turaqty damýynyń kepili. Sondyqtan oǵan úlken mán berilýde. Konstıtýsııa – bizdiń erkindigimizdiń negizi. Konstıtýsııa – bizdiń táýel­siz­digimizdiń kepili. Konstıtýsııa qaǵı­dalary tolyqtaı elimizdi demokratııa­landyrýǵa, ekonomıkalyq órleýge, ha­lyq­aralyq deńgeıde ósýge, ishki deń­geıdi áleýmettik saıası-quqyqtyq turaq­ty­lyqqa, aýyzbirlikke shaqyrady. 30 tamyz elimizde zańmen bekitilgen Memlekettik mereke – Konstıtýsııa kúni. 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda Ata Zańymyzdy qabyldaı otyryp, Qazaqstan óziniń qandaı el ekenin, bolashaqta qandaı bolatynyn strategııalyq turǵyda bekitip aldy. Bul Konstıtýsııanyń taǵy bir ereksheligi –halyq pen onyń jekelegen músheleriniń óte mańyzdy zań qujatyn olardyń tikeleı qatysýymen qabyldaýy Qazaqstan tarı­hynda alǵash ret júzege asy­rylýynda edi. Oǵan deıingi Konstı­týsııa­lar bolsa, ókildi organdar arqyly qabyldanǵan bolatyn. Elimizdiń Ata Zańy júzdegen jyldar boıy qalyptasqan adamzat balasynyń jalpy qundylyqtarynan quraldy. Konstıtýsııamyzda adamdardyń tabıǵı quqyqtary men bostandyqtary, bılik ınstıtýttaryn demokratııalyq jolmen qalyptastyrý jáne damytý, Qazaqstan aýmaǵynda azamattyq qoǵam qurý týraly progressıvti ıdeıalar bekitildi. Ol elimizde san alýan ıdeologııalyq, ulttyq, azamattyq ujymdar men toptardyń birlesip beıbit ómir súrýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Konstıtýsııamyzda bekitilgen normalar Qazaqstan Respýblı­kasyn gúldendirý maqsatynda elimizdiń barlyq azamattarynyń birlesip, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp qyzmet etýleri úshin jaǵdaılar jasaıdy. Búginde elimiz azamattardyń sóz bos­tandyǵymen saıası quqyqtyq bostan­dyǵyn bekitken, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte da­ýys berý arqyly sheshýdi kózdeıtin de­mokratııaly, din isine aralaspasa da álem­niń dástúrli dinderin bir dastarqan basyna jınaǵan zaıyrly, zań ústemdigin joǵary qoıǵan quqyqtyq jáne búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomı­kalyq damý qaǵıdasyn ustanatyn áleýmettik memleket. Iá, búginde Qazaqstan álem tanyǵan, áleýeti damyǵan, halyqaralyq arenada óz orny bar, aıtar sózi bar, qarqyndy damyp kele jatqan ekonomıkasy zor memleket. Ańsaǵannyń armany oryn­dalǵan, tileýshiniń tilegi qabyl bolǵan kıeli keń baıtaq jer. Babalardyń baıraǵy jelbiregen, búginginiń urany dúrkiregen uly dala – Táýelsiz Qazaqstan. Endigi bizdegi mindet – máńgilikke umtylý. Máńgilik Qazaqstan. Máńgilik Táýelsizdik. Berik BEKJANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.