Araldyń tabanynan sý ketkenmen, halqynyń júreginen jyr ketken joq. Teńizi tartylǵan aımaqqa barǵan saıyn qarasha halyqtyń qaısarlyǵyn kórip, tánti bolamyz. Kóp sapardyń birinde qum arasyndaǵy aqsaqalmen sóılesip qaldyq. Áńgimeden áńgime shyǵyp, sózimizdiń sońy «basqa jaqqa qonys aýdarý oıda bolmady ma?» degenge saıdy. Sonda qart sanynan et keskendeı shorshyp tústi. «Bul jerde meniń ata-babamnyń súıegi jatyr», – dedi ol.
Ádette ulan-ǵaıyr jerimiz bar dep jatamyz ǵoı. Joǵarydaǵy áńgimeden keıin sol keń baıtaqtyń bir ushy mújilmeı bizge qalaı aman jetkenin uǵynǵandaı boldyq. Qazaqtyń qara balasy týǵan topyraǵyn jeruıyqqa aıyrbastamaǵan. Ata-babasynyń súıegi jatqan jerdi kóziniń aǵy men qarasyndaı qorǵaǵan. Talaı zobalań zaman týsa da, údere kóshýdi ádetke aınaldyrmaǵan. Ár tasyn, ár kumynyń tóbesin qadir tutqan. Qasıet sanaǵan. Áıtpese, Aralda osy kúni adam qalmas edi. Erni kezergen, Arsa-arsasy shyqqan, sýy ketip, nýy qalmaǵan, balyǵy aýzyn baqadaı ashqan aımaqta kúneltýdiń qııamet ekeni biz aıtpaı-aq belgili. Egin salýǵa ońtaıly jer joq. Aınalańnyń bári shaǵyl qum. Egin salmaq túgili, esigińniń aldyndaǵy qumdy tazartyp úlgerýdiń ózi muń. Biraq qazaq ornynan qozǵalmaı, jyly uıa izdemeı, taǵdyrdyń salǵanyna kónip, ómir súrip jatyr. Olar Araldy qımaıdy. Týǵan jerin tastap kete almaıdy.
Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda Kishi Aralǵa sý bardy. Kókaral sý tospasy salyndy. Tabany qurǵaǵan teńizge sý jetkizý ınemen qudyq qazǵandaı sharýa ekeni beseneden belgili. Degenmen Aralyn qımaı otyrǵan halyqtyń jaǵdaıyn jan-júregimen sezingen Memleket basshysy arnaıy baǵdarlama túzdirip, sýdy jetkizdi. Búgingi kúni Kishi Aralyńyz shalqyp jatyr. Jurttyń bári teńizdiń ústinde júr. Nápaqasyn terip jep, kúnkórisin aıyryp jatyr. Balyq aýlaýdyń kólemi de ulǵaıǵan. Osydan birshama buryn jylyna 400 tonna balyq aýlanady eken. Endi bul kórsetkish 6 myń tonnaǵa jetti. Qaratereń degen aýyl bar. О́tken joly barǵanymyzda Bógenniń jigitteri sol Qaratereńdegi bir balyqshynyń eńbegin aýyzdarynan sýy quryp aıtyp otyrdy. Álgi balyqshy kúnine 60 myń teńgeniń balyǵyn aýlaıdy eken. Osydan-aq Aralǵa tirshiliktiń qaıta oralǵanyn baıqaýǵa bolady. Búginde araldyqtardyń bolashaqqa degen senimi ulǵaıdy. Keler kúnge úmitpen qaraıdy. Munyń barlyǵy Prezıdenttiń baǵdarly saıasatynyń arqasy ekeni shyǵar kúndeı aqıqat. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen «SARATS» jobasy jasaldy. Sol baǵdarlamanyń birinshi kezeńi aıaqtalyp, Kishi Araldyń deńgeıi 42-belgige jetti. Endi baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi qolǵa alynbaq.
Atalǵan baǵdarlamanyń birinshi satysy boıynsha Kókaral sý tospasy salyndy. Kókaraldyń teńizge sý jetkizýde úlken ról atqaryp turǵany anyq. Degenmen, osy sý tospasyn salǵanda bir qatelik ketken. Tospaǵa balyqtardyń ótýin tejeıtin qurylǵy qoıylmaǵan. Sonyń saldarynan Kishi Araldaǵy bar balyq taıdaı týlap, Uly teńizge ketip jatyr. Al olar úlken teńizde ómir súre almaıdy. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, tushy sýda ósken balyq teńizdiń tuzdy sýyna barǵan soń, qýyrylyp qalady. Ekinshiden, úlken teńizdiń tabanynda ǵana sý jatyr. Sondyqtan saıaz jerge jetkende baýyrymen jer tyrnap, batpaqtap jatady. Osyndaı mináıi sebepteri kóp onyń. Sonymen birge, balyqtar úlken teńizden qaıta Kishi Aralǵa qashady. Al oǵan arnaıy qashyrtqy salynbaǵan. Aǵysqa qaraı órlegen balyq tumsyǵy temir betonǵa kelip soǵylyp, keri qaıtady. Sóıtip, úlken teńizde mıllıondaǵan shabaq qyrylyp jatyr. Al sonyń bárin Kishi Aralda ustasaq, eldiń ıgiligine aınalar edi.
Resmı derek boıynsha, uly teńizde jylyna 500 mıllıonǵa jýyq shabaq qyrylady eken. Bul aspannan alynǵan derek emes. Rasymen de solaı. Eger Kókaral sý tospasyna baryp, kózińizben kórseńiz, sanaýly ýaqyttyń ishinde úlken teńizge úıir-úıir balyqtyń qashyp jatqanyn kórer edińiz. Al tospadan sál árirekte uzyndyǵy 15 shaqyrym, eni 70-80 metr, tereńdigi 2,5 metr bolatyn arna bar. Sony baryp kórińiz. Mamandar sol jerdiń ózinde 700-800 mıllıon shabaqtyń jaıylyp júrgenin aıtady. Munyń qansha baılyq ekenin, eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıyn arttyrýǵa, sharýasyn túzeýine qanshalyqty kómek ekenin túsindirip jatýdyń ózi basy artyq sharýa.
Dalaǵa ketip jatqan balyqty qyzylordalyqtar qutqaryp qalýǵa tyrysýda. Bıyldyń ózine 150 mıllıon shabaqty Kishi Aralǵa ótkizdi. Ol úshin qyrýar adam jınalyp, birshama tehnıka jumyldyryldy. Eńbek nátıjeli. Deı turǵanmen, qanshama ýaqytty sarp etedi osyǵan.
Joǵaryda aıttyq, «SARATS» baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńi qolǵa alynyp jatyr dep. Biz maman emespiz. Biraq osy salany zerttep júrgen mamandarmen sóılestik. Onan bólek, araldyqtardyń da pikirin tyńdadyq. Endi sony jetkizeıik. Aýyldaǵy qarapaıym qarttyń ózi Kókaral beketin jabý kerektigin aıtady. Nege? О́ıtkeni, uly teńizdi biz báribir toltyra almaımyz. Odan da qolda bar Kishi Araldy aman ustap turǵanymyz durys. Kókaral sý tospasy jabylsa, álginde aıtqan 700-800 mıllıon shabaq ta dalaǵa ketpeıdi. Kishi Aralda qalady. Sý tospasyn jaýyp, teńizdiń dambasyn kóterý kerek. Sol kezde teńizdiń deńgeıi 47- belgige jetedi eken. Eger sýdyń deńgeıi biz aıtqan mólsherge jetse, onda teńiz Aral qalasyna deıin barady. Solaısha, bir deńgeıli teńiz jasaýǵa múmkindik bolady.
Qazir eki deńgeıli teńiz jasaý máselesi de bar. Shyndyǵy kerek, bul tabıǵatqa qarsy shyǵý. О́ıtkeni, Kishi Aralǵa kelip jatqan sýdyń baǵyty burylady. Arnaıy kanal qazylyp, ol Aralǵa deıin jetkiziledi. Eń bastysy, ol kanal Qamystybas kóliniń ústinen ótpek. Jergilikti jurt Qambash atap ketken kól taza týrızmdi damytatyn aımaq. Sýy móp-móldir. Kók maısasy jaıqalyp tur. Basyna qonaqúıler men jaǵajaılar salynsa qulpyryp-aq ketkeli tur. Bastysy, ınfraqurylymyn jasaý. Qalǵany tabıǵattyń bergen syıy. Demalýshylar úshin taptyrmaıtyn oryn. Endi deımiz, qolda bar dúnıeni nege buzýymyz kerek? Qaıta ony ózimizdiń yńǵaıymyzǵa paıdalanbaımyz ba?! Taý-taý qumnyń arasynda sondaı jerdiń baryn bylaıǵa jurt bilmeıdi. Eger bilse, solaı qaraı aǵylar edi. Sebebi – qyzyq. Teńizi tartylǵan, qumy kóshken Aralda janǵa jaıly jerdiń baryn estigen adamnyń bári sony bir kórýge yntyq bolady. Sóıtip, týrıster qaptaıdy. Onyń ústine «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dálizi de sol Qambashtyń janynan ótedi. Ári-beri ótken, jolsoqty bolǵan adamdar Qambashqa at- basyn buryp, ózderi demalyp, qorjynymyzǵa aqsha salyp keter edi. Bul máselede oılanbasa bolmaıdy. Jeti ret ólshep, bir ret kespesek, erteń barmaq shaınap qalýymyz kádik. Araldy azalap júrgende, Qambashty joqtap qalmaýdyń qamyn osy bastan oılastyrǵan durys.
Mamandar eki deńgeıli teńiz jasaý jobasy men Kókaral sý tospasyn jaýyp, bir deńgeıli teńiz jasaýdy shotqa salyp, shyǵynyn eseptepti. Ekeýine ketetin qarjy birdeı eken. Bir deńgeıli teńiz jasaý artyq aqshany talap etpeıdi. Esesine, ekologııa buzylmaıdy, balyq dalaǵa ketpeıdi, Aral qalasyna da sý jetedi. Al basqalaı qylsaq, Qambashtan aırylamyz. Osydan soń qaı jobanyń durys ekenin ózińiz topshylaı berińiz...* * *
SULÝLYQTYQ SIMVOLY
Qazaq tarıhyndaǵy astanalardyń basym bóligi Syrdyń boıynda bolýynda da mán bar. О́ıtkeni, Syr – senimdi serik, qamaly berik meken. Syrttan aldyrmaǵan, ishten shaldyrmaǵan. Qysqasy, qaı zamanda bolmasyn, darııa-ana balasyna pana bolǵan. Sol darııanyń boıyn jaılap jatqan Qyzylorda qalasynyń 200 jylǵa jýyq tarıhy bar. Kóneniń kózindeı bolǵan shahar talaı qaharly kúndi bastan ótkergeni de aıdaı aqıqat. Bul qala – Uly Jibek joly kókteı ótken qarym-qatynastyń kindigi, tranzıttik saýda beketi ǵana emes, ulttyq memlekettiligimizdiń besigi bolǵan saıası ortalyq. Iаǵnı, el tarıhynyń árbir belesteri men ýaqyt paraqtary Qyzylorda qalasyn barsha qazaqtyń rýhanı ordasy retinde ornyqtyrdy dep bilemiz.
Balasy anasyn aıalasa kerek-ti. Onyń atyn máńgilikke qaldyrý úshin bolashaqqa mıras bolarlyqtaı bir estelik te qaldyrý perzenttik paryzy edi. Bir taıpany ǵana emes, bar qazaqqa ana bolǵan Syrdarııaǵa arnap eskertkish ornatý kerek qoı degen oıdyń ushyǵyn ustaǵanymyzǵa da kóp bolǵan. Sol kúnge de jetken sııaqtymyz.
Álemdik órkenıetke qarańyz: Parıj Eıfel munarasymen maqtanady. Máskeý Qyzyl alańyna aparady. Nıý-Iork «Bostandyq» atty eskirtkishin kórsetedi. London Bıg-benine qarap saǵatyn túzeıdi. О́zimizdiń Almaty Táýelsizdik monýmentine minájat etedi. Kóktóbege shyǵaryp, tóbeńdi kókke jetkizedi. Astanadaǵy «Báıterekke» shyǵýdy búginde árbir azamat ózine paryz sanaıdy. «Qazaq eli» monýmentinen qanattanady. Alashqa astana bolǵan Aqmeshitte de osyndaı bir eskertkishtiń keregi baıqalatyn. Solaısha, eki oı bir arnada túıisti. Nátıjesinde sylań qaqqan, qyzdyń burymyndaı bop syrǵyp aqqan darııanyń boıynan «Syr-Ana» kesheni salynatyn boldy.
Syr men Ana egiz uǵym biz úshin. Sondyqtan keshen osy eki sózdi aıshyqtap turýǵa tıis-tin. «Syr-Ana» kesheniniń konkýrsy jarııalanǵanda talaı myqty básekege tústi. Biri kımeshek kıip, qutysyn sýdan sýyrǵan anany beıneledi. Ekinshisi omyraýynda bala ustaǵan áıeldiń sulbasyn jasady. Taǵy biri qushaǵyn aıqara ashyp turǵan kelinshekti sýrettedi. Qysqasy, keshenniń nusqasy kóp boldy. Biraq onyń bári Syr-Anaǵa emes, kádimgi áıelge qoıylǵan eskertkishterge kóbirek uqsap ketip jatty. Sodan bir kúni astanalyq «Samǵaý» kompanııasy óz nusqalaryn usyndy.
Eskertkishtiń bıiktigi 40 metrdi quraıdy. Alystan qaraǵanda, sulý kelinshektiń músini kóz aldyńyzda kólbeńdeı beredi. Etegi jelbiregen, et júregi eljiregen jap-jas áıel sııaqty. Jaqyndap barsańyz, álgi kelinshektiń músinin Syrdyń tolqyny qurap turǵandaı áser beredi. Basynda sáýkelesi bar. Sáýkeleniń shashaǵy kúrishke uqsatyp jasalǵan. Eskertkishtiń 34-metr bıiktiginde alańqaı bar. «Báıterektiń» tóbesinen Astana alaqandaǵydaı bolyp kórinbeı me? Mine, «Syr-Ananyń» bıigine shyqqanda da Aqmeshittiń oı-shuqyrynyń bárin kórýge bolady. Janyńyzda jaıqalyp Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy saıabaq jatady. Syrdyń syzylyp aqqan aǵysyn tóbeden turyp tamashalaısyz. Aıtpaqshy, eskertkishtiń tóbesine baspaldaq arqyly shyǵady. Oǵan lıft qoımaýǵa birneshe sebepter bar. Birinshiden, eger lıft qoıylsa, onda eskertkishtiń pishini buzylyp ketedi. Ekinshiden, myna irgede jatqan kórshilerimizde «Qytaı qorǵany» bar ǵoı. Qorǵannyń eń ushar bıigine shyǵý árbir qytaılyq úshin paryz sanalady eken. Sol sekildi qyzylordalyqtar da 34 metr bıikke jaıaý shyǵyp, týǵan jeriniń tósin sonaý qus bıiginen tamashalaýdy paryz sanasa, artyq pa? Bul da eldi patrıottyqqa shaqyratyn bir bastama emes pe?! Aıtyp, aıtpaı ne kerek, «Syr-Ana» Aqmeshittiń aıshyqty orny bolmaq. Endigide Qyzylorda degende kóz aldyńyzǵa osy «Syr-Ana» eskertkishi qatar keletin bolmaq.
«Syr-Ana» skveriniń qurylysyna jáne jobalaý jumystaryna jergilikti bıýdjetten 290,0 mıllıon teńge qarajat bólindi. Merdiger mekeme – «Energııa» AQ. Qazirgi tańda qurylys jumystary bastaldy. Eskertkish qalanyń sol jaǵalaýyndaǵy Sultan Beıbarys (burynǵy Mostovaıa) kóshesiniń boıynan, jańa kópirdiń qasyndaǵy jaǵalaýǵa túsedi. Jalpy, bolashaqta Qyzylorda qalasy sol jaǵalaýǵa qaraı damıdy. Sol jaqtan ákimdik ǵımaraty, «Shyǵarmashylyq úıi», qazaq-túrik lıseıi, «QazMunaıGaz» kompanııasynyń ofısi salynatynyn aıta ketken abzal. Sonymen qatar, «Astana» shaǵyn aýdanyna qarasty turǵyn úılerdiń de qurylysy qarqyndy júrip jatyr.
El Táýelsizdiginiń mereıli merekesi qarsańynda oblys ákiminiń qoldaýymen tarıhy san ǵasyrlardan bastaý alatyn Syrdarııa ózeniniń tabıǵatyn kórsetetin erekshe nysan boı kóteretin boldy. Bul shyndyǵynda qýanarlyq jaǵdaı ekeni ras.
Osy oraıda qala ákimi Marhabat Jaıymbetov bylaı deıdi:
– Talaı tarıhı eskertkishterde Syrdarııa ózeniniń aty aıtylyp keldi. Syr ózeniniń jalpy uzyndyǵy 2200 shaqyrymdy qurasa, onyń 1300 shaqyrymy bizdiń oblysymyzdyń ústinen aǵyp ótedi. Bizdiń týǵan qalamyzdyń qurylýyna sebep bolǵan uly ózenniń mańyzyn qazirgi zaman talabyna saı eskeretin ýaqyt keldi dep esepteımin. Bul ótkenge qurmet, ata-baba rýhyna taǵzym, bolashaqqa úlgi, jastarǵa ónege. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda oblysymyzdyń barsha halqyn asyrap otyrǵan Syr ózeniniń qurmetine «Syr-Ana» stellasyn salýdy qolǵa alyp otyrmyz.
Eskertkish – erikkeniń ermegi emes. Ol – eldiktiń belgisi. Biz sol arqyly irgeli el ekenimizdi tanytamyz. Al «Syr-Ana» eldigimizdiń kórinisi bolatyn birden bir keshen bolmaq. Endeshe, qutty bolsyn, aǵaıyn.
Erjan BAITILES.