Totydaı taranǵan Taraz

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aǵymdaǵy jyldy áleýmet­­tik jańǵyrtý máselelerine arnaýy, ásirese, qalalyqtar úshin úl­ken múmkindikterdiń bastaýy boldy. Sonyń nátıjesinde, Taraz qalasynyń ekonomıkalyq, saıası-áleýmettik turmys-tirshiligi ny­ǵaıa tústi jáne qala sáýleti men kelbeti de nazardan tys qalǵan joq. Ondaǵy jol jóndeý, jaryq, qurylys, turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý salalary boıynsha jumystar meılinshe qarqyn aldy. Biz osy isterdiń basy-qasynda júrgen qala ákimi Bekbolat ORYNBEKOVTI áńgimege tartqan edik. – О́nerkásip salasynda jyl ba­synan beri aıtarlyqtaı ósip, ór­­­ken­­deý baıqalady. Osy tabysty ju­mystarǵa naqty derektermen toq­­­talyp ótseńiz? – Qańtar-shilde aılarynda qala ká­siporyndary 68,3 mlrd. teńgeniń óni­min óndirdi, sóıtip, naqty kólem ındeksi 152,6 paıyz boldy. Sonaý 2001 jyly bul kórsetkish 9,3 mlrd. teńgeni qurasa, on jyldyń bederinde óner­ká­sip óndirisiniń kólemi 7,4 esege ósken. Al ótken jyldyń osy kezeńimen sa­lystyrǵanda ónim shyǵarý kólemin «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi – 1,9, «Taraz metallýr­gııa­lyq zaýyty» – 2,7, «Qurylys quryl­ǵy­­lar zaýyty» – 1,4, «Jambylgıps» ak­­sıonerlik qoǵamy – 1,3, «Imstalkon» – 1,5, «SAF shyny jasaý kompa­­nııa­sy» – 1,4 jáne «Qant» – 7,2 ese ósirdi. – Údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damýdyń 2010-2014 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­ma­sy qalamyzda qalaı júzege asy­rylyp otyr? – Aǵymdaǵy jyly jalpy somasy 1 mlrd. 425 mln. teńgeni quraıtyn 3 ınvestısııalyq joba iske asyrylýda. Respýblıkalyq ındýstrııa­landyrý kar­tasyna engizilgen «Enerdjı-Taraz» jaý­apkershiligi shekteýli serik­tes­ti­gi­niń dıodti lampalar men sham­dardy shy­ǵarý jobasy iske qosyldy. Ol boı­ynsha 20 jumys orny ashyldy. «Taraz qubyr zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń polıetılen­ qu­byrlar shyǵaratyn zaýyt salý joba­syn iske asyrý jeltoqsan aıyna josparlanýda. «Taraz-Tartý» serik­tes­ti­gi­niń kókónisterdi saqtaý qoımasy jáne aýylsharýashylyq ónimderin qaı­­ta óń­deý sehynyń qurylysy da aıaq­talyp keledi. – Qala kásipkerleriniń jaı-kúıi qalaı? – Qalada qazirgi ýaqytta 21 myń 182 kásipker tirkelgen, onyń ishinde 16 myń 384-i nemese 77,3 paıyzy jumys isteýde. Kóp túkirse – kól. Sonyń ná­tı­­jesinde bıyl jeke kásipkerlik boı­ynsha 52 mlrd. 536 mln. teńgeniń ónim­deri óndirilip, qyzmeti kórsetildi. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 12 paı­yzǵa artyq. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasy boıynsha qaladaǵy ekinshi deńgeıdegi bankterge 24 kásipkerlik tulǵa óz jobalaryn tapsyrdy. Qazirgi ýaqytta qarjylandyrý máselesi sheshilgen jalpy quny 164,7 mln. teńgeni quraıtyn 7 joba, jalpy quny 4 mlrd. 589,6 mln. teńgeni quraıtyn 4 joba aý­maqtyq úılestirý keńesinde qara­lyp, maquldandy. Al 13 joba saraptamadan ótýde. – Elbasynyń Qazaqstan halqy­na Joldaýynda mańyzdy másele­ler­diń biri retinde qaralǵan turǵyn úı máselesin sheshý, azamattardyń ómir sapasynyń kórsetkishi bolyp tabylatyn turǵyn úı jaıly­ly­ǵy­nyń deńgeıi qalaı? – Taraz qalasynda 2005 jyldan beri turǵyn úı memlekettik baǵdar­la­ma­sy aıasynda barlyǵy 1711 páter paı­da­la­nýǵa berildi, onyń 1048-i ıpo­te­ka­lyq, al qalǵan 663-i kommýnaldyq pá­terler. Osy baǵdarlamany iske asy­rý bary­syn­da 1007 ıpotekalyq pá­ter sa­tyl­dy. El Úkimetiniń turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyǵyn jańǵyrtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­la­masyna sáıkes, turǵyn úı sharýa­shy­lyǵyn modernızasııalaý baǵdarlamasy boıynsha kúrdeli jóndeý jumystaryn qajet etetin kóp qabatty turǵyn úı­lerdiń tizimi ázirlenip, oǵan respýblı­kalyq bıýdjetten 326,3 mln. teńge bólindi. Oblys ákimi qalada ornalasqan bu­rynǵy jataqhanalardy jylý júıe­si­ne qosý máselesin tapsyrǵan bolatyn. Sol maqsatta 11 jataqhananyń ınjenerlik júıelerin jóndeýge 138 mln. 547 myń teńge, 11 kóp qabatty turǵyn úılerdiń shatyrlaryn, syrt kelbetin jáne jumsaq tósenishin jóndeýge 77 mln. 310 myń teńge qarajat qaras­ty­rylyp, 22 úıde jóndeý jumystary bas­taldy. «Taraz» áleýmettik-kásip­ker­­lik korporasııasy arqyly 12 kóp qa­batty úıdiń 120 mln. teńgege jóndeý jumystary naqtylanyp, 4 úıde jón­deý jumystary bastalyp ketti. Bıylǵy jyly kondomınımým ny­san­daryn turǵyn úı járdemaqysy ar­qyly jóndeýge jergilikti bıýdjet esebinen 60,9 mln. teńge qarajat bólinip, 13 kóp qabatty úıdiń jóndeý ju­mys­tary tolyǵymen aıaqtaldy. «Báıterek» shaǵyn aýdanyndaǵy 5 qabatty 70 páterli nesıege beriletin turǵyn úı paıdalanýǵa tapsyryldy. Jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysyna res­pýb­lıkalyq bıýdjetten 586 mıllıon teń­ge bólinip, «Báıterek» shaǵyn aýda­nyn­da eki 5 qabatty 70 páterli turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilýde, ol jel­toqsan aıynda turǵyndar ıgiligine beriledi. Oblystyq bıýdjetten bólingen 65,1 mln. teńgege 5 qabatty 70 páterli jalǵa beriletin turǵyn úıdiń qurylys jumystary bastalyp, ol kelesi jyly paıdalanýǵa beriletin bolady. Turǵyn úı salynǵan aýmaqtan bilim, mádenıet, sport jáne densaýlyq saqtaý mekemeleri de paıdalanýǵa berilýi kerek. Son­dyqtan «Araı» turǵyn alabynda 720 oryndyq ıntellektýaldy mektep­tiń, «Báıterek» shaǵyn aýdanynda 200 oryndyq oblystyq balalar aýrýha­na­synyń qurylys jumystary júrgizi­lý­de. Sondaı-aq 200 oryndyq qalalyq balalar aýrýhanasynyń qurylysy qol­ǵa alynady. Záýlim sport saraıy da jańa aýdannan boı kóteredi. Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly respýblıkalyq bıýdjetten 512 mln. teńge qarjy bólinip, «Un kombınaty» mańynan eki 9 qabatty 32 páterli nesıege beriletin turǵyn úı­diń qurylysy bastalyp, paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. – Qala turǵyndary ǵımarattar men kóp qabatty turǵyn úılerdegi, kóshelerdegi jóndeý jumystaryna degen alǵystaryn baspasóz arqyly jetkizbek bolyp, redaksııa qosy­nyna jıi kele bastady... – Túsinikterine rahmet, qala jol­da­rynyń kúrdeli jóndeý jumys­ta­ryna bıyl oblystyq bıýdjetten 1 mlrd. 53 mln. teńge qarjy qaras­ty­ry­lyp, qa­la­nyń 10 nysanynyń asfalt-beton qabatyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. Búgingi kúni Rysbek ba­tyr, Balýan Sholaq, Ási­mov, Kazakov kóshelerinde jáne Baı­zaq batyr kó­she­siniń 3-shi buryly­syn­da kúrdeli jón­deý jumystary to­lyǵymen aıaqtaldy. Al ortalyq «Dos­tyq» alańy, D. A. Qonaev kóshesi, Tóle bı jáne Jambyl Jabaev dań­ǵyly, «Jiger», «Rassvet», «Proektırovshık», «Rodnıchok», «Melıorator» saıajaı alqaptarynyń kire beris jol­dary boıynsha qurylys-mon­taj ju­mystary atqarylýda. Son­daı-aq Tóle bı, Abaı dańǵyldary, Jibek joly, Ba­lýan Sholaq, Táýke han kóshele­ri­niń syrtqy jaryqtandyrý je­lisin mo­dernızasııalaý boıynsha jal­py so­masy 274 mln. teńgege joǵa­ry ári tıimdi elektr qýatyn únem­deı­tin qu­ryl­ǵylardy jobalyq-smeta­lyq qu­jattar jasalýda. Qala kósheleriniń ortasha jóndeý jumystaryna oblystyq jáne qalalyq bıýdjetten 193,5 mln. teńge bólinip, «Dınamo» saýyqtyrý kesheniniń kire beris joly, Qypshaqbaev, Appaev, Ty­nyshbaev, Kommýnalnaıa jáne Sańy­raq batyr kósheleriniń jóndeý jumys­tary aıaqtalyp, Yqylas Dúkenuly kó­shesiniń jóndeý jumystary jalǵasý­da. Kóshelerdi syrtqy jaryqtandyrý júıelerine tehnıkalyq qyzmet kórse­týge 24,8 mln. teńge bólinip, qalada 1731 sham qoıylyp, 14 jataqhananyń kóshe jaryqtandyrý júıeleri toly­ǵy­men qalpyna keltirilip, 42 jaryq­tan­dyrǵysh ornatyldy. Syrtqy ja­ryqtandyrý jelisiniń eseptegish qu­raldary úsh tarıftikke aýystyryldy, bul eseptegish qural bıýdjet qara­jatyn 25%-ǵa únemdeı alady. Sonymen birge, qala turǵyn­dary­nyń mamyrajaı demalýyna jaǵdaı ja­saý úshin «Taraz qalasynyń saıabaq­tar jáne skverler» baǵdarlamasy bekitilip, oǵan jergilikti bıýdjetten 59,4 mln. teńge qarjy qarastyryldy. Qa­zirgi ýaqytta B. Momyshuly atyndaǵy «Jeńis» saıabaǵynda balalarǵa arnal­ǵan oıyn nysandary, kishi arhıtek­tý­ralyq músinder ornatylyp, sý bur­qaq­tary qalpyna keltirildi. «Mektep bitirýshiler» alleıasyndaǵy trotýarlarǵa plıtkalar tóselip, bordıýrler jáne oryndyqtar qoıyldy, avtoturaqtyń aýmaǵy keńeıtilip, asfalt tóseldi. Q. Rysqulbekov atyndaǵy saıabaqta sý burqaqtary qaıta jańǵyrtyldy, kishi arhıtektýralyq nysandar ornatylyp, amfıteatr qalpyna keltirildi. Ener­gııa­ny únemdeıtin jańa syrtqy ja­ryq­tandyrý jelileri aýystyrylyp, oryndyqtar men kúl-qoqys jáshikteri ornatyldy, «Qýǵyn-súrgin qurban­da­ry» skverinde de trotýarlardyń plı­t­alary aýystyrylyp, syrtqy jaryq­tan­dyrý jelisiniń jumystary júrgi­zil­di. Qaladaǵy qurylys, abattandyrý jáne qoǵamdyq mádenı is-sharalardy bıýdjetten tys qarjylandyrý maqsa­tynda «Kóne Taraz» qoǵamdyq qory qurylyp, sonyń nátıjesinde ortalyq «Hıbatýlla Tarazı» meshiti men medrese ǵımaraty 225 mln. teńgege qaıta jón­deýden ótkizildi. «Dostyq» ala­ńyn­da ornalasqan mekeme ǵımarat­ta­rynyń qasbetterin jańa turǵyda birkelki sáýlettik ansambline keltirý, jań­ǵyrtý jumystary júrgizilýde. Jal­py somasy 129,8 mln. teńgeni q­u­raıtyn: granıt bordıýrler ornatý, Báı­dibek baba eskertkishiniń aınala­syn granıt plıtalarmen qaptaý, sý burqaqtar júıesin qaıta jańartý, jol tósenishin asfalttaý jumystary qa­zan aıynda aıaqtalatyn bolady. «Atshabar» skverinde 2 oıyn alańsha­la­ryn jańa talapqa saı abattandyrý ju­mystary aıaqtaldy. Qala boıynsha Abaı – Qazybek bı kósheleriniń qıy­ly­synda «Sadaqshy», Tóle bı dańǵy­lynyń boıynda «Aısha bıbi», «Qo­byz­shy qyz», «Kerýen», Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy mańynda «Aq bota», Abaı dańǵyly men Baızaq batyr kó­sheleriniń qıylysynda «Ana men bala», Q.Rysqulbekov saıabaǵynda «Al­tyn balyq», Áýejaı alańynda «Qo­byzshy ata», Abaı dańǵyly – Kósheneı kósheleriniń qıylysynda «Tomırıs» shaǵyn sáýlettik kompozısııalyq nysandary ornatyldy. – Qalaǵa kelgen qonaqtar eń al­dymen onyń jasyl-jelegi men taza­lyǵyna dán rıza bolady. – Tazalyq – búgingi kúnniń basty máselesiniń biri. Jyl basynan 3 myń 140 japyraqty jáne 206 qylqan ja­pyraqty aǵash túrleri otyrǵyzyldy. 16 dana tarıhı eskertkishter jónde­lip, syrlandy. Kóshe boıyndaǵy 10 myń 675 tekshe metr kúl-qoqystar, 16 myń 872 tekshe metr kezdeısoq kúl-qoqys jáne 42 myń 813 tekshe metr turmys­tyq qatty qaldyqtar shyǵa­ry­lyp, 9 myń 88 metr kóshe boıyndaǵy aryqtar tazalandy. Jergilikti bıýdjetten 4,8 mln. teńge bólinip, 50 qoqys alańdary qalpyna keltirilip, demeýshilerdiń kó­me­gimen 1300 dana turmystyq qatty qaldyqtardy sala­tyn jańa jáshikter jáne 2 dana «KamAZ» arnaıy tehnı­ka­sy satyp alyn­dy. Aýmaǵy 30 gektardy quraıtyn tur­mystyq qatty qaldyqtar polıgo­ny­nyń qurylysyn aıaqtaýǵa 53,9 mln. teńge qarjy qarastyrylyp, onyń ishin­de arnaıy tehnıkasyna 25,7 mln. teńge, qorshaý jumystaryna 28,2 mln. teńge bólindi. Qysqy maýsymda jol­dar­dy kútip ustaý úshin 50 mln. teń­gege 5 dana mamandandyrylǵan teh­nı­ka­lardy satyp alý boıynsha ju­mys­­tar júrgizilýde. – Sońǵy kezde qalanyń shekara­lyq aýmaǵy óse tústi. Osyǵan oraı qandaı jumystar atqarylyp otyr? – El Úkimetiniń qaýlysyna sáıkes, qala aýmaǵyna 5 954 gektar jer qo­sylyp, onyń jalpy kólemi 18 787 gektarǵa ósti. Sóıtip, Taraz qalasy­­­nyń jańa shekarasyna Qumshaǵal, Kólto­ǵan, Qyzylabad, Kazarma, Shóldala jáne Ýchhoz dep atalatyn 6 aýyl men 42 saıajaı alqaptary, 585 sharýa qoja­lyqtarynyń jer ýchaskeleri jáne ár túrli 20 nysan qosylyp otyr. Bas josparǵa sáıkes osy jańa aýmaqtyń 966,0 gektar jer ýcheskesine jeke tur­ǵyn úı qurylysyn júrgizýge arnaıy alańdar daıyndaý úshin jumystar júr­gizilýde. Búgingi kúni 69 sharýa qo­jalyǵynyń menshigindegi 469,5 gektar jer telimin memleketke qaıtarý týra­ly qaýly qabyldandy jáne satyp alý úshin jergilikti bıýdjet esebinen 76,2 mln. teńge qarajat bólindi. «Jumyla kótergen júk jeńil» degen halyq danalyǵy beker aıtyl­ma­ǵan. Qalanyń kórkeıýine, óndiristiń órkendeýine, turǵyndar turmysynyń jaqsarýyna kóp bolyp atsalysýymyz kerek. Sondyqtan el ıgiligi, memleket múddesi jolyndaǵy kez kelgen aby­roı­ly iske tabys tileıik. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Kósemáli SÁTTIBAIULY.

Taraz.