Iаsaýı joly – dinimiz ben dilimizdiń temirqazyǵy

Kez kelgen mádenıettegi qoǵamdyq ózgerister saıası kúsh arqyly emes, sol qoǵamdyq dúnıe­tanym ustyndary men kategorııalarynyń jańa mazmundyq sıpatqa ıe bolýy arqyly júzege asatyn qubylys. Bul fılosofııalyq, dúnıeta­nymdyq konseptýaldyq qaǵıda. Tarıhymyzda kóshpeli rýlyq, taıpalyq odaq­tardy biriktirip turǵan qandyq-genetıkalyq baı­lanystyń ydyrap, ornyna «dinı-ıdeıalyq-úmmet­tik musylmandyq» baılanystyń ornaýyn­da Iаsaýı iliminiń tikeleı yqpaly boldy. Iаsaýı ilimi transformasııalyq-translıasııalyq tásilder arqyly óz bolmysyn kórsetetin dástúrli túr­kilik dúnıetanymnyń aksıologııalyq-mazmundyq túleýine alyp keldi. Bul prosess ıslam dininiń dástúrli túrkilik dúnıetanymdyq keńistigine taraýy, sol mádenıet negizinde qalyptasqan mıfologııasyna, ańyz-áńgimeleri jelisine, jyr dastandaryna, qandyq-týystyq shejirelerine, jalpy mádenı qundylyqtary negizinde jańa rýh, jańa keńistik bere bilýimen qosa qabat júrip jatty. Bul túrkilik dúnıetanymdyq qundylyqtar men tuǵyrlardyń mazmundyq jaǵynan túleýine ákelip soqty. Bul rýhanı túleý, sanadaǵy jań­ǵyrý qubylysy kóshpelilerdiń tabıǵatqa, qo­ǵamǵa, álemge, adamǵa degen kózqarasynyń kókjıegin keńitti. Bul “kózqaras kókjıegi” túrkiler úshin Iаsaýı ilimimen somdalyp, ózindik oılaýdyń jańa teorııalyq-praktıkalyq, etıko-psıholo­gııa­lyq saıası-ekono­mıkalyq, qoǵamdyq-áleýmettik qun­dylyqtar júıe­siniń qalypta­sýyna yqpal etti. Sondyqtan búgingi qazaq bolmysynyń mánin­degi mazmun ıslamdyq órkenıettik tuǵyr Iаsaýı ilimi arqyly transformasııalanǵan deýge ǵyly­mı turǵydan tolyq negiz bar. Iаsaýı mádenıeti ıslam dininiń ishki (batını) máni, rýhanı psıhotehnıkalyq etıkalyq kemel­denýdiń ózindik ádistemelik qaǵıdasy men erejeleri qalyptasqan dástúrli túrki sopylyq ilimniń qazaq túsinigindegi, dinı tanymyndaǵy kórinisi. Osy mádenıet keshegi jetpis jyldyq qyzyl ımpe­rııanyń temir qursaýly qyspaǵynan quty­lyp, ǵylymı ateızmniń kózdegen «sıntezi» men kóri­ginen erimeı aman saqtaldy. Qazaq óz bolmy­synan alystamaı, ulttyǵy men dástúrli tarıhı sabaq­tastyǵynan qol úzip qalmaıynsha Iаsaýı murasy men mádenıeti tirshiligin jalǵastyra beredi. Keshegi kommýnıstik rejım tarıhtaǵy kalam men sýfızmniń «ýlama men sýfılerdiń» qaqty­ǵystary men túsinispeýshilikterin zerdelep, óte názik ustalyqpen óz múddelerine paıdalana bildi. Jalpy orıentalıstıka shyǵysty ańdyp, syrttaı baqylap óte arzan ári ońaı olja qylyp kelgen. Bul másele tarıhtan belgili. Mundaı áreket búgin de basqa formada jalǵasyn tabýda. Sondyqtan eger biz ótkenimizden taǵylym, tarıhtan sabaq alýdy úırengendeı bolsaq, onda «Siz, biz degen halaıyqtan qashtym men» dep eskertip ketken Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń amanat-ósıetin jadymyzda saqtap, keńpeıildilikpen, tózimdilikpen ózimizdiń birtutas qazaqy máde­nıetimizdi zerdeleýde, zertteýde óte muqııat ári sergek bolýdy sezingenimiz abzal. Qazirgi tańda qoǵamymyzda arýaq, áýlıe, sopy­lyq zikir arqyly qalyptasqan qazaq musyl­­mandyǵyn ıslamǵa jat dúnıetanymdaǵy jeke aǵym retinde kórsetý beleń alyp barady. Qazaqtyń dástúrli dinı túsinigin synap, onyń negizgi ustanymdary men ıdeıalaryn joqqa shyǵarý áreketi Quran men hadıs sheńberinde júrip jatyr. Iаǵnı, dinı tanymdaǵy árbir uǵym, kategorııa, sımvoldar men tuǵyrlardyń Quranda oryn alǵan-almaǵandyǵy negizgi ólshemge aınaldy. Bul jerde tek salafıler ǵana emes, ıslamdaǵy barlyq aǵymdar ózderiniń negizgi ólshemi retinde Qurandy tanıdy. Qazaq musylmandyq túsiniginiń negizinde ilim jatyr. Sonymen «Meniń hıkmetterim Quran máni» – degen Iаsaýı ilimi, mádenıeti tarıhı sanada jatyr. Qazaq musylmandyǵy da Iаsaýı mádenıeti arqyly Quranǵa negizdelgen. О́kinishke oraı, búgin ony maqsatty túrde basqasha túsindirip, tanytýǵa tyrysýshylyq tendensııasy joq emes. Buǵan qoǵamdaǵy din máselesi, dinı tanym men ǵylymı tanym ara­syndaǵy úılesimdilik pen tepe-teńdiktiń bol­maýy sebep bolsa, ekinshi jaqtaǵy, ıaǵnı búgingi qazaq musylman ókilderiniń ózderin qoǵamǵa tıisti dárejede túsindire almaýy jáne olardyń Iаsaýı mádenıetin jetik meńgermeýi de osy qu­bylystyń  basty komponenti der edik. Buqa­ralyq aqparat quraldarynyń din men saıasat araqatynasyna nemquraıly qaraýy jáne dindi jekelegen toptardyń quralyna aınaldyrýy da negizgi faktor. Álemdik jaHandyq qubylyspen birge kele jatqan ıslamofobııa, terrorlyq árekettiń dinge, ıslamǵa negizdelýine kózjumý­shylyq, túsine almaýshylyq sııaqty psıholo­gııalyq kedergilerdiń barlyǵy jalpy alǵanda dinı tanymǵa tirelip otyr. Sopylyqqa, áýlıe túsinigine qarsy shyǵý degen Iаsaýıǵa, búkil tarıhymyzǵa, mádenıetimizge, saıyp kelgende, qazaq halqynyń tarıhyna qarsy shyǵý bolyp tabylady. О́ıtkeni, Iаsaýıden bastap Asan Qaıǵy, MáshHúr Júsipke deıingi qazaq danalary sopylyq mádenıet negizinde oı tolǵady. Bul – qazaqtyń dástúrli musylmandyq túsiniginiń aınasy – sopylyq fılosofııa degen sóz. Búgin salafılik baǵyttaǵy, ıaǵnı dástúrli hanafı mazhabyn moıyndamaıtyn jahandyq saıa­sattyń quralyna aınalǵan mıssıonerler qazaq musylmandyq túsinigine, onyń ǵasyrlar boıy jı­naq­talǵan, bolmysqa aınalǵan túsinik tany­myn joqqa shyǵaryp baǵýda. Bul degenińiz, zardaby keshegi kommýnıstik ıdeologııa júrgizgen ultsyz­dandyrý saıasatynan da asyp túsetin qasiret. Bular qazaqty búgin ǵana musylman­dyqty qabyldaǵan el sııaqty kórsetip, ózderin taza ıslam atynan, keı jerlerde Allanyń atynan sóı­lep, halyqty qalypty dinı senimi men tany­mynan bezdirýge jumys jasaýda. Demek, olar qazaqtyń san ǵasyrlyq tarıhy men dinı táji­rıbesin joqqa shyǵarýdy maqsat etken. Bul naǵyz revolıýsııalyq tendensııa. Al ıslamnyń rýhynda revolıýsııa emes, evolıýsııa ǵana bar ekendigin salafıler sezinbeıdi. Tek ózderiniń tanymyn ǵana tyqpalaı beredi. Erkin suhbatqa emes, psıholo­gııalyq qysymǵa negizdelgen rýhanı ekspansııa­syn júrgizip otyr. Olardyń oıynsha, qazaqtyń musylmandyq túsinigi putqa tabynýshylyq eken. Demek ózderin joǵary sanap, bizdiń tanym túsinigimizge mensinbeýshilik pen syılamaýshylyqtaryn ashyq aıtýǵa batyly jetip júr. Birinshi syn, ǵıbadattyń formasy men mánine baılanysty, ıaǵnı ǵıbadattyń formasyn anyq­taı­­tyn da, ǵıbadat etiletin de tek bir Alla ǵana. Buǵan daý joq.Ras, ıslam negizi boıynsha adamzat balasy Allany ulyqtaý, oǵan tabyný úshin jaratyldy. Ár dinde Allaǵa tabyný for­masy ár túrli. Islamda tabyný formasyn ýaqy­tyn rıtýaldyq negiz retinde anyqtaǵan Muhammed paıǵambar bolatyn. Qazaqtar bul ǵıbadat fenomeni sheńberiniń syrtyna shyqqan emes. Ǵıbadattyń formasy men ýaqytyn sol kúıinde qabyldaıdy, sharıǵatty negizge alady. “Alladan basqa tabynar eshteńe joq” (La maǵbýda ılla Alla) dep zikir saldy. Ǵıbadattyń máni men mańyzyn, maqsaty men negizgi ıdeıasyn tereń túsinedi. Olardyń rýhanı jattyǵýlary ǵıbadatqa barar joldaǵy rýhty ár túrli kedergiler men alańdaýshylyqtan aryltýdyń tásili ǵana. Árbir zikir, sama, júrekti shynaıy ǵıbadat etýge daıyndap, Alla men adam arasyndaǵy baılanys tiregin kúsheıtýdiń quraly, ádistemelik júıesiniń tuǵyrlary. Ekinshi syn, sopylyq paıǵambardyń súnnetine, formasyna, sharıǵatqa sáıkestigi nemese qaıshy­ly­ǵy: mysaly: zikir salý (Alla, Alla, hý, hý) óleń, raks, sama, shań, rýbab – bulardy kúná­Harlyq dep qaraıdy. Bular bıdǵat, ıaǵnı dinge keıinnen engen jańashyldyq. Endi Allany eske alý, zikir, salý máse­lesine keleıik. Zikir salý Quranda bar. Hadıste bar. Zikir týraly aıat kóp: Qurannyń jeti aty­nyń biri – zikir. “... Azyq­tyń eń abzaly – zikir. Qajylyqta da meni eske alyń­dar”. “Atalary­ńyz­dy eske alǵandaı meni eske alyńdar”, “Qaýipten qutylǵa­nyńyzda sizge bilme­genderińizdi úıret­ken Allany eske alyńdar”, Jer men Kóktiń jaratylýy, kún men túnniń aýy­syp kelýi týraly otyrsa da, júrse de, jatsa da Allany eske alǵandar, kók pen jerdiń jaraty­ly­syn tereń oılaǵan­dar. “Eı, Jaratýshy­myz, sen bulardy mán­siz maqsatsyz ja­­rat­padyń. Sen uly­­syń. Bizdi tozaq­tyń azabynan saqta degen kóńil ıeleri úshin aıǵaqtar bar”. Demek zikir, Allany eske alý Allanyń buıryǵy. Sharıǵatta bar degen sóz. Al endi ıslam tarıhynda bı, mýzyka haram deýshiler bolǵan. Búgin olardyń syndary men minderi qunsyzdanǵan. Sebebi, búgin din ǵylym retinde ótkenge qaraǵanda áldeqaıda damydy. Ekzıs­tensııa fılosofııasy, din feno­meno­lo­gııasy men psıhologııasy ár qubylystyń tanymy, ustanym men muratyn anyqtaı alatyn satyǵa kóterildi. Árıne, dinı tanym tabıǵaty jaǵynan kúrdeli ári ýaqyt pen keńistik, dúnıetanymdyq mádenı kópqabattylyqty da óz ishinde qamtıdy. Son­dyqtan ıslam eshqashan mýzykany jatsyn­baǵan. Islamda mýzyka ómirdiń ózi. Jaratylys sol mýzykadan bastalǵan. Islamda, álemde mýzy­kanyń teorııalyq jáne fılo­sofııalyq teorııa­laryn qamtıtyn zertteýlerdi Ábý Nasyr ál-Farabı atamyz jasaǵany belgili, bul biz úshin úlken maqtanysh. Iаsaýıdiń mýzykalyq tujyrymy tikeleı ál-Farabıdiń saz fılosofııasyna negizdelgen. Raks – rıtýaldyq bı, sama dinı áýen tyńdaý – Allany eske alýdyń, rýhanı shabyt shaqyrýdyń ádisteri ǵana. Al ádis eshqashan murat bolmaǵan. Sýfı uǵymy paıǵambar dáýiri kezinde jáne odan buryn da bolǵan. Al osy uǵymnyń ishki mánin toltyrǵan ıslam boldy. Sýfılik Quranmen kóktep, damydy, tamyryn Qurannan aldy. Buǵan talas bolmaý kerek. Árbir mádenıet bir jaǵynan óziniń qasıetti kitabymen tikeleı baılanysty. Batys mádenıetiniń negizinde Injil bolǵany sııaqty, ıslam mádenıetiniń negizinde Quran bar. Islam fılosofııasy, mádenıeti men órkenıetiniń eń mańyzdy qyry bolyp tabylatyn sopylyqtyń negizgi irgetasy – Quran. Sopylyqty tarıhı prosess ishinde saralasaq, ishinara basqa mádenıet, dúnıetanymdarmen baılanysta bolǵan. Biraq, sopylyq jolyndaǵylar úshin eń bastysy ári mańyzdysy Quran Kárimniń buıryǵy, kórsetken joly men usynystary. Sondyqtan Quran musyl­mandar úshin máni men mańyzy, orny men róli birinshi orynda turatyn Allanyń kalamy, sózi (logos). Sopylyqtaǵy Qurannyń áseri de ózge ıslam ǵylymdary sııaqty eń basty jáne eń mańyzdy faktor bolyp qala beredi. Jalpy sopylyqqa syn aıtýshy salafıler keshegi kommýnıstik ıdeologııanyń jelisinde onyń ıslamǵa úılespeıtin qyrlary kóp deıdi: Qazaq musylmandyq túsiniginde Alla máni jaǵynan bar jerde, al salafıler bul túsinikti Quranǵa sáıkes emes dep tanıdy. Bul synǵa Quran aıattarymen jaýap berer bolsaq: “Kókte de, jerde de – Táńir – Alla”. 43/84. Budan basqa Allanyń al-Ahır, al-Zahır, al-Aýýal, an-Batın jáne t.b. esimderi bar. Osyǵan qarap-aq joǵarydaǵy syn­nyń negizsiz ekendigin kórýge bolady. Qazaq musylmandyq túsiniginde Alla bul álemdi Muhammed úshin jaratty. Al salafıler bolsa, bul túsinikti de Quranǵa sáıkes kelmeıdi dep tanıdy. Oǵan jaýap retinde aıtarymyz, Allanyń ózi Muhammedti adamzattyń táji dese, álemdi Alla adam úshin jaratsa, adamzat úshin rahmet retinde jiberilgen Muhammed paıǵambar bolsa, bul sózdiń Qurannyń mánine sáıkes kelmeıtin eshteńesi joq.  Alla, bul dúnıe de, o dúnıe de maǵan tán (al-Laıl, 13). (Zarıat, 56) – Men jyndardy, adamdardy maǵan qulshylyq etsin dep jarattym. Salafıler qazaq musylmandyq túsinigindegi áýlıelerge qurmet, molalardy qasterleýi, ólikke eskertkish ornatýy, tumar taǵý – olardyń ıslamǵa ákelgen bıdǵattary dep qaraıdy. Iаsaýı ilimi eń úlken shırk, ıaǵnı kópqudaılyq negizdegi ıslamǵa jat, taýhıdten alys dinı tanym dep tanıdy. Bular salafıler men ýahhabılerdiń ózgermeıtin tany­mynan, qaǵıdashyl ustanymynan týyndaǵan syndar. Islam ómir fılosofııasy, qoǵamnyń árbir múshesiniń eń uly kisilik, qundylyq ıesi bolyp qalyptasýyna, adamdy súıýge, ádilet, adaldyq, basqa dinge qurmet pen tózimdilik túsinigin egetin din dep túsinemiz. Sol úshin ıslamnyń tarıhyn, júrip ótken jolyn, ózimizdiń osy joldaǵy ata-babalarymyzdyń ıslam órkenıetine qosqan úlesin taný arqyly bilý árbir musylmannyń paryzy. Biz, zertteýshiler ulttyq táýelsizdigimizdi baıandy etý maqsatynda qoǵamdaǵy árbir adamǵa jalpy adamdyq qundylyqtardy, ıslamnyń negizderin ýaqyt pen keńistik talaby sheńberinde túsindi­rýmen qatar, ıslamdaǵy zııandy aǵymdardyń negizgi strategııasyn, múddesin qoǵamdyq paıda turǵysynan ashyp kórsetýimiz qajet. Ýahhabı ókilderiniń aldaryna qoıǵan maqsat­tary, kózqarastary jáne qozǵalys-áreketteri arqyly dinı, qoǵamdyq jáne saıası mánge ıe aǵym ekendigin kórýge bolady. Olar tarıhta doktrı­nalary men maqsattary turǵysynan “Allany birleýshiler” (mýahhıddýn), paıǵambardyń jolynda­ǵylar (salafıýýn) nemese ýahhabtyń jolyn­daǵylar (ýahhabıýn) degen atpen belgili. Bul aǵymnyń qalyptasýyna sol dáýirdiń qoǵamdyq, ekonomıkalyq, dinı jáne saıası jaǵdaılary sebep boldy. Aǵymdy negizdegen Muhammed Ibn Abdýlýahhab HVIII ǵasyrdyń ortalarynda ortalyq Arabstanda Najd jáne al-Hasa aımaqtarynda qozǵalys jetekshisi boldy. Bul aǵym negizinen arab ultshyldyǵyn, Osman ımperııasynan azat bolý ıdeıasyn tý etip kóterdi. Bul aımaqta eshqandaı ımperııanyń yqpaly bolmady. Jeke-jeke taıpalardan quralǵan arabtardyń basyn qosyp, bir ıdeologııaǵa biriktirý, ortaq múdde, ulttyq memleket qurýǵa negizdeldi. Ýahhabı qoǵamdaǵy qubylystar men dinı, fılosofııalyq máselelerdi tereń taldamaıdy, bir jaqty tujyrym, úkim beredi. Olar úshin Quran men Sýnnadan keıin Ibn Taımııa men Ibn Jaýzııa eńbekteri kodeks retinde qabyldanady. Biraq, bul ǵalymdardy da durys túsinip, meńgere almaǵandary belgili. Abdýlýahhab “dindi tazalaý”, ıaǵnı paıǵambar zamanyna oralý maqsatymen óz aǵymyn, qozǵalysyn uıymdastyrdy. Onyń oıyn­sha, tek bádáýı arabtar emes, barlyq musylmandar taza ıslam doktrınasynan alystaǵan bolyp esepteledi. Taýhıd júıesine qaýip tóndi. Taýhıdti durys túsinbeýimizden, umytýymyzdan saıası, eko­nomıkalyq, etıkalyq bodandyqtamyz dep uıymdastyrdy. Olar úshin paıǵambardyń, áýlıelerdiń qabir­lerin zııarat etý, Allaǵa jetkizýshi qural (taýassýl) Allaǵa serik qosý bolyp esepteledi (shırk). Olar óte qaǵıdashyl. Mysaly, “bas aýrýǵa analgın em” deseńiz, bul sóz Allaǵa serik qosý (shırk) bolyp esepteledi. “Iаsaýıdeı áýlıeniń qurmeti úshin myna duǵamdy qabyl qyl” deseń, dinnen bezgensiń (mýshrıksiń). Bular óz dininen jat, alys qalǵandardy tez baýrap alatyn doktrına. Abdýlýahhab “Quran men Sýnna” basqa da negizderdi qabyldaıtyn mazhabtardy dinge jańalyq qosý dep (bıdǵatshylyqpen) kústa­nalaıdy. Al, ózderin túsingisi kelmegenderdi nadan (jahıl), olardyń senimine kirmegenderdi “dinsiz” dep qaraıdy. Abdýlýahhab “bizdiń hanafı mazhabyn kafırlerdiń mazhaby” dep qaraıdy. Olardyń qas dushpany musylmandar. О́ıtkeni, taýhıd ustanymy hrıstıan, ıahýdılerge sáıkes kelmedi. Sonda da olarǵa musylmanǵa qylǵan áreket­terin qyla almaıdy. Olardyń ıman máselesi boıynsha aıtqan ıdeıa­lary, joldary musylmandar arasynda túrli túsinispeýshilikke aparyp soǵýda. Sonymen ýahhabıler Qazaqstanda ǵasyrlar boıy ómir súrip kele jatqan dástúrli hanafı mazhabyna qarama-qaıshy kózqarastaǵy aǵym. Mysaly, biz ómirden ótkenderge, rýhyna Quran baǵyshtaımyz, tarıqat, qabirdi zııarat etý, olarǵa belgitas ornatý ıslamǵa jat dep ýaǵyz aıtýshylar kóbeıdi. Bul qaıshy­lyqtar men keleńsiz jaılarǵa aparyp soǵýda. Mýzyka, teatr, óner, týylǵan kún toılaýdy haram, kúná dep esepteıdi. Bular, ýahhabı aǵymyn­daǵylar úshin Allaǵa serik qosý (shırk) jáne dinge jańalyq qosý (bıdǵat). Mine, osyndaı qazaq musylmandyq túsiniginiń negizderi joqqa shyǵarylyp jatqanda, «shyndy­ǵynda bizdiń ata-babalarymyz qaı ıslam dinine sengen» degen psıhologııalyq tanymdyq qobaljý týatyndyǵy sózsiz. Islamnyń ıman, namaz, oraza, zeket jáne qajylyq sharttaryna taǵy da basqa ózgeris engizýine jol joq. Mysaly, bes ýaqyt namazdy, alty ýaqytqa shyǵarýǵa nemese eki ýaqytqa túsire almaıdy. Eger osy negizderge ózgeris engizilse, ol, árıne, bıdǵat bolady. Al qazaqtardyń musyl­mandyq túsiniginde eshqandaı bıdǵat joq. Mysaly, Muhammed paıǵambardyń týylǵan kúni (máýlid), táspi (tasbıh), salaýat (tahlıl), Allany eske alý (zıkr), ásem úılerde turý, tehnıka jetistikterin paıdalaný jáne t.b. ýahhabıler bolsa, paı­ǵambar dá­ýirinde bolmaǵan nárseniń bárin joqqa shyǵa­rady. Olardy tutas­taı bıdǵat dep qa­raıdy. Shyn ıslam eshqashan adamnyń rý­hanı, materıaldyq damýyna, kemeldenýine qarsy shyq­paı­dy. Adamnyń ashqan jańalyqtaryna Alla súıispenshilik ta­nytady. Quran men Sýnnaǵa onyń talap­taryna saı keletin nárseniń bárin ıslam “ǵuryp” deıdi. Iаǵnı, kórkem, ádemi degen sóz. Bar­lyq musyl­mannyń qabyldaǵan isi Alla tarapynan da qabyldanady (Hadıs). Eger biz Paı­ǵambar dáýirinde bol­­­maǵan dep, Sýnnıtke saı emes dep, búgingi ǵylymdar men ıslam ǵylym­darynan tafsır, hadıs, arab tilinen (sarf, nahý) bas tart­saq, mektep, medrese, ýnıversıtetke barmasaq, bul taza ıslamnyń rýhyna absolıýttik turǵydan jat nárse. Islam qatyp qalǵan qaǵıda emes. Ol adamdy, ásirese mýmın-musylmandardyń damýy men kemeldenýine bastaıtyn,  qııametke deıin úkimi júretin Allanyń sońǵy dini. Paıǵambarymyz alǵashqyda qabirdi zııarat etýge tyıym salǵan. Keıinnen putqa tabynýshylyq toqtaǵan soń, ıslam musylman júregine uıalaǵan soń, qabirdi zııarat etýge ruqsat etken. Paıǵambar: “Men sizderdi qabirlerdi zııarat etýden toqtatyp edim, endi qabirdi zııarat ete berińder, óıtkeni onda sizder úshin ǵıbrat bar” degen edi. Paıǵambar, Ýsman Ibn Mazýn qaıtys bolǵanda onyń qabiriniń ústine belgi tas ákelip qoıǵan. Sebebin suraǵandarǵa “Osy jerden ótkenimizde tasty kórip, Ýsmandy eske alyp, duǵa qylyp turamyn”degen eken. Demek, dinimizde ólgenderge belgitas qoıý sharıǵatqa jat emes eken. О́lgenderge Quran baǵyshtaý – barlyq musylman áleminde keń taralǵan. Ol ólilerdi eske alý úshin jasalǵan shara, ǵıbraty, hıkmeti mol nárse. Quran oqý arqyly ólik shyqqan úıge ózińniń onyń qaıǵysyn bóliskenińdi bildiresiń. Paıǵambar aıtady: “Quran Kárim oqylǵanda, Alla Quran oqyǵanǵa da, ony tyńdaǵanǵa da saýap jazady. Sondyqtan, eger oqýshylar máıitke Quran baǵyshtasa, Alla oqýshylarǵa bergen saýabyn kemitpesten máıitke de jazady”deıdi. Sondyqtan Quran tilaýáty Allanyń sóziniń saqtalýy jáne ıslam dininiń jandanýynyń bir joly dep qaraý kerek. Quranda “... Keıingi kelgen áýlet ókilderi ózderinen buryn ótip ketken ata-babalaryna duǵa oqyp: Áı, Alla, Bizdi keshir, ımanda bizden buryn ótken baýyrlarymyzdyń kúnálaryn keshir” (Hashr súresi, – 10 aıat) dep jazylǵan. Paıǵambardyń ózi keıbir súrelerdi máıitke oqýdyń artyqshylyǵyn aıtqan. Mysaly, “Iаsın súresin oqysańyz, máıittiń azaby jeńildeıdi” (Imam Ahmad Mýsnadı). “Adam balasy qaıtys bolsa, onyń istegen saýap amaldary toqtaıdy, biraq úsh nárse toq­tamaıdy. Sadaqa-ı jarııa (jaqsy is), perzentiniń oǵan jasaǵan duǵasy jáne paıdaly ilimi”. Ýahhabı­lerdiń ataqty súıengen ǵulamasy Ibn Jaýzııa: “óziniń “Kıtab-ýr-rýh” atty eńbeginde aldyńǵy úsh ǵasyrdaǵy ıslam ǵulamalarynyń jerleý rásimine keıin Quran oqýdy ósıet etken” deıdi. Ýahabıler óz kózqarastary boıynsha Ibn Hanbal, Ibn Taımııa, al-Jaýzııa doktrına­laryna súıengenmen, ólgen adamdar ózi, máıitke, Quran tilaýatynyń saýaby nemese olarǵa jasaǵan qyzmetiniń saýaby jetpeıdi degenderge qarsy shyqqan. Taýassýl paıǵambardyń ózi “Áı, Alla, Senen, tek Senen ǵana suraýshylar úshin suraımyn” degen edi. Paıǵambar bir beısharaǵa: “Áı, Alla, Senen Seniń paıǵambaryń arqyly suraımyn. Áı, Muhammed, Siz arqyly Allaǵa jalbarynamyn. Áı, Alla, paıǵambardyń haqqy, úshin minajatym­dy qabyl ete gór” dep duǵa jasa deıdi. Qysqasha túıindep aıtsaq, salafıler ıslamdy taratý men halıfat ornatýdyń negizgi joly jıhad, ıaǵnı dindi kúshpen engizý dep sanaıdy. Bul Quran ustanymyna túbirimen qaıshy keledi. Olardyń pikirinshe, Qazaqstannyń bılik toby ábden sybaılastyqqa batqan, «musylman» atyna saı emes. Sondyqtan salafıler búgingi konstıtý­sııalyq qurylymdy halıfatpen almastyryp, sharıǵat zańdaryn ustanýǵa, memleket basyna «halıfa, ámir» saılaýǵa úndep júr. Bul bizdiń táýelsizdigimizdiń baıandylyǵy men qaýipsizdigine tóngen qater. Qazaq musylmandyq túsinigi men ádet ǵurpyna ashyq túrde revızııa jasaýmen aınalysyp jatyr. Ýahhabı dindarlardyń pikirinshe, slavıan halyq­taryn aıtpaǵanda, qazaq, ózbek, uıǵyr, qyrǵyz, t.b. halyqtardyń barlyq dástúri ıslam dogmalaryna qaıshy, sondyqtan tez arada joıylýy tıis. Salafıler «óz elińniń patrıoty bolma, Islam dininiń patrıoty bol» degen ıdeıany nasıhattaıdy. Bul árbir ýahhabıdiń salafılik ıdeıany taratý úshin ult pen memleket múddesin ońaı satyp jiberetinin kórsetedi. Sen eger ulttyq múdde týraly aıtsań, mınınasıonalıst bolyp qoǵamnan alastatyla­syń. Al Quranda adamdardy ózara bir-birinen úırený úshin qaýym ult retinde jarattyq degen aıat bar. Islamnyń negizi – jıhad dep túsindirip, kápirlerge qarsy qarýly soǵysqa úndeıdi. Ýahhabılerdiń túsinigindegi «kápir» uǵymyna qazirgi Qazaqstan halqynyń 90%-y kiredi. Ýahhabılik aǵymnyń ereksheligi – senim máselesinde fanatızmge boı aldyrsa, ózinen basqa túsiniktegi musylmandarǵa ekstremıstik óshpendilikpen jaýap beredi. Munda olardyń ustanymynda Quran psıhologııasynan, rýhynan atymen jurdaı. Salafılerdiń urany, ıdeologııalyq negizi – «Lá ılaha ıl-Allah, Mýhammadýn rasýl-Allah» kálımasyn ózinshe burmalap túsindirýde jatyr. Mysaly, ýahhabıler osy kálımanyń alǵashqy bóligin «Alladan basqa bas ııýge laıyq nárse joq» dep túsindiredi. «Bas ııý» uǵymynyń aıa­syna baǵyný, sený, qorqý, qulshylyq qylý, jalbaryný, umtylý, kómek, qorǵanysh suraý, t.b. kiredi. Osylaısha, adam Alladan basqaǵa baǵyn­sa, sense, qoryqsa, umtylsa, járdem surasa, t.b. dinnen bezgen «kápirge» aınalady.  Mysaly, eger bir adam Qudaıdyń quly retinde Alla zańyna (sharıǵatqa) emes, konstıtýsııaǵa baǵynsa, ol adam bir Qudaıǵa sený formýlasyn buzǵany úshin «kóp Qudaıǵa tabynýshy» (arabsha – múshrik, kápirdiń bir túri) atanady. Ýahhabılik «ilimdi» ustanýshylardyń pikirinshe, ajaldy pendeler oılap tapqan konstıtýsııaǵa baǵyný arqyly ol adam konstıtýsııany Qudaı zańyna teńgerip, ony jazǵan adamdardy Qudaıǵa sanaǵanmen birdeı kúná jasaıdy. Bul kúná «Qudaıǵa serik qosý» nemese arab tilinde «shırk» dep atalyp, ony jasaǵan adamdy óltirýge de bolady degen pátýa shyǵarady. Bul degenińiz, qudaı betin aýlaq qylsyn, erteń olar Qazaqstanda búlik shyǵarýǵa negiz bolatyn ıdeologııalyq keńistik jasap jatyr. Olar kórshilerin osy pátýa arqyly tonap kete beretin bolady. Jalpy keńestik rejım kezinde tuqymy sebilgen vahabılik tendensııany búgingi jekelegen kórshi memleketterdiń saıasaty qoldaıdy. О́tken ǵasyrda KSRO qulaǵan soń postkeńestik el­derdiń ishki tynyshtyǵyn buzý úshin uıym­dastyrylǵan «ýahhabılik «ilim» Orta Azııa elderi men Kavkaz aımaǵyna kirgizildi. Sonyń nátıjesinde bul dinı-saıası doktrına Cheshenstan men О́zbek­standaǵy, Qyrǵyzstan men Tájikstandaǵy talaı qarýly qaqtyǵystar men janjaldardyń shy­ǵýyna basty sebep boldy. Eger aldyn almasaq, bul qubylystan Qazaq eli de tys qalmaýy múmkin. Oǵan búgingi dinı ahýalǵa saraptama jasaǵanda kóz jetkizip otyrmyz. Sonymen qoryta kele, vahabılik salafılik tendensııa búgingi qazaq musylmandyq túsini­giniń tarıhı qalyptasý erekshelikterin moıyn­damaıtyn, teologııalyq turǵydan Asharı jo­lyn­daǵy, onyń ishinde naqyl mektebiniń ókil­deri. Al fıqhtyq turǵydan hanafı jolyna emes, «ahl hadıs» mektebiniń erekshelikterin kór­setetin revolıýsııalyq joldaǵy aǵym. Islamnyń negizgi rýhyna saı emes usta­nymdarmen somdalǵan­daryn ózderi sezinbeıtin top. Demek, aqyldan kóri sezimge beriletin oılaýǵa emes, elikteýshilikke umtylatyn naǵyz fýndamentalıstik baǵyt­taǵy, ıslamofobııa qubylysyna qyzmet etetin jaldandy toptar. Bulardy der kezinde memlekettik deńgeıde baqylap, tıisti sheshimder arqyly tizgindemesek, erteń qazaq bolmysynan aırylyp, din eken dep arab mádenıetiniń soıylyn soǵyp ketýi ǵajap emes. Iаsaýı dúnıetanymynyń negizinde sopylyq jatyr dedik. Sopylyq eshqashan ıslamǵa syrttaı oppozısııalyq sıpatta bolǵan emes! Sopylyq ıslamnyń mazmuny, máni. Al forma men mazmun birtutas nárse. Sopylyq ıslamnyń, musyl­mandardyń eń qıyn-qystaý kezinde qorǵaýshysy bola bilgen. Mysaly, tarıhta mońǵol shabýy­lyna qarsy, kýbraııa, krestshilerge qarsy shazılııa, aq patshanyń otarlaýyna qarsy Iаsaýıa, naqshbandıa, qalmaqtarǵa qarsy naqshbandıa, Afrıkada fransýz ımperıalısterine senýsııa, tıjanııa, aǵylshyndarǵa qarsy sýhraýardııa tarıqattary úzdiksiz soǵys júr­gizdi.  Kórdińiz be, syrtqy dushpandarǵa qarsy azattyq soǵysyn júrgizý musylman áleminde tarıqattar arqyly múmkin bolǵan edi. Bul soǵystar sol dáýirlerde óz mádenıetin, erkindigin, azattyǵyn, Otanyn qorǵaý úshin júrgizildi. Sonda sopylyq – ıslamǵa oppozısııa ma? Joq álde musylman­dardyń rýhanı tiregi me?  Ony ózińiz saralańyz. Tarıhtaǵy Iаsaýı joly – din ishi tutas­tyqqa jáne dinder arasy tatýlyq pen tole­rant­tylyqqa shaqyrady. Bul joldyń ustyn­dyq negizi – sharıǵat, psıhotehnıkalyq júıesi – tarıqat, tanymdyq negizi – maǵrıfat jáne aqıqattan turady. «Sharıǵatsyz tarıqatqa, maǵrıfatsyz aqıqatqa ótýge bolmaıdy», – deıdi Iаsaýı. Iаsaýıdiń tórt ustanymy men sharty, ıaǵnı «zaman, meken, ıhýan, rabtı sultan» qazaq mem­lekettiliginiń negizgi uıyt­qysy boldy. Iаsaýı joly fıkhtyq jaǵynan Imam aǵzam Ábý Hanıfanyń, aqaıdtyq (doktrınalyq) jaǵynan ımam Matýrýdıdiń ilimine negizdelgen, túrki halyqtary arasynda keń taraǵan naǵyz túrkilik mádenıetpen somdalǵan dástúrli musylmandyq túsinigi­mizdiń aınasy. Iаsaýı ilimi – Qazaq­standaǵy dinishilik qana emes, dinaralyq tatýlyq pen toleranttylyqtyń temirqazyǵy.

DOSAI KENJETAEV, teologııa jáne fılosofııaǵylymdarynyń doktory.

Túrkistan.