Birtýar

«Jaqsynyń jaqsylyǵyn basa aıtýymyz kerek» Ilııas OMAROV.

«О́tken ǵasyr. Elýinshi jyldar. Soltústik Qazaqstan oblysy, Sergeev (qazir Shal aqyn) aýdany, Ortaqkól aýylynda turatyn qarapaıym jigit. Jasy otyzdan asqan. Turmys júdeý. Densaýlyq kemshin. Bilim shamaly. Jar qosaǵy Kámesh, shıetteı bala-shaǵa. Baspana – jalǵyz bólme. Kitapty jata-jastana oqı­tyn jigittiń aýyl ómirinen jazatyn maqala, ocherk, áńgimeleri aýdan, oblystan bastap, respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórip jatady. Olardy zer sala oqyp júretin oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy alys aýylǵa arnaıy adam ji­berip, ózine shaqyrtady. Tanysady. Taptyrmaıtyn dári-dármekter alýǵa, emdelýge jaǵdaı jasaıdy. Jazý­shy­lar odaǵyna múshe bolý turmaq, áli bir kitaby shyq­paǵan jigitti oblystan iriktelgen aqyn-jazýshy­lar­men birge Almatyda ótetin jas jazýshylardyń más­lı­­hatyna jiberedi. Jaı jibermeı, qaltasyna (qo­sym­sha) qarjy salyp, astanada turatyn Ortalyq Komı­tettiń bólim meńgerýshisi Serikbaı Beısenbaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepovtermen telefon arqyly jeke-jeke sóılesip, árqaısysyna hat jazyp beredi. Talapker Almatydan oralǵan soń, obkom hatshysy onyń aýylyna óz aıaǵymen ádeıilep baryp, hal-jaıymen tanysady. Bir bólme ornyna, tórt bólmeli úı saldyryp beredi. Uzamaı tuńǵysh jınaǵy («Bastama») shyǵady, jańa úıge kiredi. Osyndaı qamqor­lyq­tyń arqasynda aýyl jigiti on besten asa kitaptyń avtory atanyp, belgili jazýshyǵa aınalady. Ol jazýshynyń aty-jóni  – Zeınel-Ǵabı Imanbaev. Al oǵan kómek qolyn sozyp, janashyrlyq jasaǵan – ózińiz de shamalap otyrǵandaı – kúlli qazaq elindegi Zeınel-Ǵabıden basqa da qanshama daryn ıelerine kól-kósir shapaǵaty tıgen halqymyzdyń ardager uly, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, osy kúnde esimi kóp atala bermeıtin kádimgi – Ilııas Omarov bolatyn. Zeınel-Ǵabı Imanbaev – baqıǵa attanatyn 1987 jyldyń 29 qańtarynan bastap Ilııas Omarov jaıly estelik jaza bastapty. Shamasy, syrqat jeńe bas­taǵanyn sezgen be, sońǵy paryz ispetti estelikterin araǵa qatarynan birneshe kún ne apta salyp jazyp otyrypty. Sondyqtan da bul kúndelik emes, tutas dúnıe. Aýrýmen alysyp jatyp qaǵazǵa túsirgen jazýshynyń jan syry, tańǵy shyqtaı taza, shynaıy, tabıǵı, móldir sezimi. Estelik dápterdi maǵan budan jıyrma jyl buryn jazýshynyń qazir Almatyda turatyn aqyn, jýrnalıst, mýzyka zertteýshi, ári arnaıy oqý bitirgen kásibı ánshi qyzy Altyn Imanbaeva bergen-di. Estelik tıtteı de re­dak­sııalanǵan, ne qyrnalyp-syzylǵan joq. Qaz-qalpynda. Tek avtor syrqat meńdetkenine qaramaı ál-dármen ústin­de bir óshirip, bir syzyp jazǵandarynyń kóp jerlerin aıyrý, túsiný qıyn bolǵandyqtan, muqııat túrde tutas­taı qaıta kóshirildi. Estelik eki taraýdan turady. Ilııas Omarovtan soń taǵy bir zııaly jan jaıly jazǵan sha­ǵyn bóligi erterekte «Parasat» jýrnalynda jarııa­lan­dy. Úshinshi taraýdy da bastaǵan eken. Asqar Lekerov tý­raly jarty bet jazýǵa ǵana murshasy jetip, eki kúnnen soń – 1987 jylǵy 17 qazanda – kelmestiń kemesi­men máńgilikke kete barypty» – dep jazady Zákir Asabaev. 29 qańtar, 1987 (beısenbi) Araǵa kóp jyldar túsip, kóp ǵumyr ótken saıyn jaqsy aǵalar, jaqsy adamdar jaıly oılaı júretin boldym. Olar bizden qanshalyq alystasa, sonshalyq jaqyndaı túskendeı. Ár kez tiri, jaısań qalypta birge jasap kele jatqandaı. So­lardyń biri ózimizdiń Ilekeń – Ilııas Omarov – halqy­myzdyń kemeńger uly, qoǵam qaıratkeri. Men Ilekeńdi ne eki, ne úsh ret qana kórip­pin. Sonyń ózinde az ǵana sátke. Sol az ǵana sátte aq kóńil, adal jú­regin, baǵa jetpes adamgershilik qa­sıet­terin aldyma ja­ıyp salǵan edi. Ilekeń aramyzdan jas, tip­ti qyrshyn ketti dese de bolǵandaı. О́miri­niń sońǵy sátterinde Músirepov aǵaǵa aıt­qan myna sózderi umytylmaq emes (tolyq kelti­re­ıin). «Týysqandyqty týys­qan­da­rym­nyń arasynan izdegen jan men emes edim. Uly jańa dúnıemizge kim úndes bolsa, sony týysqan, sony dos kórýshi edim. On­daı týysqandy ózim izdep taýyp ala­tyn ádetim de bolýshy edi. Sondaı týys­qan­darym az da bola bermes. Bárine de ezilip, eljirep, shyjyldap kúıip, sa­ǵy­nyp jat­qan júrekten sálem aıt. Dúnıelik qoı, bi­reý razy, bireý narazy shyǵar. Biraq Ilııas sondaı zábir etip edi dep eshkim aıta almas. Bárine de kóp-kóp sálem!» О́zi qaıt­pas saparǵa attanyp bara jatyp ta bizge ystyq qushaǵyn osy­laı jaıyp ketipti Ilekeń. Iá, sol Ilekeńniń izdep-taýyp alǵan sol týysqandarynyń biri men edim. Qalam ustap otyryp Ilekeń jaıly jazbaý maǵan kúná. Jazý – týysqandyq bo­ry­shym, Ilekeńniń halyqqa, adamdarǵa istegen jaqsylyqtarynyń myńnan birin aıtyp bersem deımin. Bir myń toǵyz júz elý altynshy jyl­dyń jıyrma birinshi qarashasy. Jer­de qyrbyq qar bar. Petropavlǵa tartatyn úlken jolda turmyn. Úlken degen aty bolmasa, qum tóselmegen, jań­byr­da mashınalar tilgilep ketken aýyr jol. Ol kezde qatynas qazirgideı emes. Avtobýstar joq. Munar basyp jatqan daladan bir qara kórinse qýanasyń, biraq almaı ketedi. Taǵy uzaq tosý. Tús aýdy, áli jol ústindemin. Bir jaqsysy, ústim­degi eski tonym jyly, syrtynda kenep shekpen, aıaqta pıma, tońatyn emespin. Taǵy birneshe mashına toqtaǵan joq. Betim qaıtyp, jasyp qalǵandaımyn. Úsh uıyqtasam túsime kirmeıtin osy jaǵdaı­ǵa qalaı tap boldym? Jyly úıde, otba­synda jan baǵyp otyrǵan adam emes pe edim? Qys ishinde jaıaýlap jolǵa shyǵý qaı jetiskenim? Bárine osy tildeı qaǵaz kináli. Túnde uıqymyzdan oıatyp berip edi: «Jas jazýshylardyń respýblıkalyq máslı­haty­na barasyń», – depti. Taǵy sol Ilekeń. 10 aqpan, 1987 (seısenbi). Keshe Ze­káni shyǵaryp saldym. Iá, ótken jyly tamyz aıynyń bir bultty kúni edi. Kóp jyl tósek tartyp, endi ǵana aıaǵymdy basqanym bolmasa, saýshylyq kem. Taǵy aýyryp qaldym. Ta­ǵy da sol eski kesel bas kótere bas­ta­ǵan. Júdep, jabyǵyp otyrǵam. Eki adam kirdi. Biri ózimizdiń basqarma Seksenbaı aǵaı, ekinshisi beıtanys. Qolda­syp amandasyp, bir bólmeli úkishteı úıdiń tórine jaıǵasty. Sekeń hal-jaǵdaıdy surastyryp jatyr. – Myna jigitti tanısyń ba? – deıdi. – Joq. – Obkomnan kelipti, sharýasyn ózi aıtar. Obkomnan degenge tańdanyp qalsam kerek. Qońyr óńdi jas jigit shashyn qarsy qaıyryp: – Aty-jónim – Ǵaısın О́mirzaq, nus­qaýshymyn, – dedi uıań daýyspen. – Ilııas Omarov jiberip edi. – Ilııas Omarov deısiń be? – Iá, Ilekeń sizdiń hal-jaǵ­daıy­ńyz­ben tanysyp, qandaı kómek kerek ekenin surap bil, ásirese, densaýlyǵynyń ja­ıyn anyqta. Dárigerlik kómek kerek bolsa, dereý doktor jiberemin dedi. – Ne úshin?! О́mirzaq kún qaqqan qońyr óńin beri buryp, sál qyzaraqtaı sóıledi. – Ilekeń sizdiń gazetke shyqqan áńgi­me­lerińizdi qalt jibermeı oqıdy eken, biraq mundaı jaǵdaıyńyzdy bilmepti. Myna maqaladan soń asyǵys attan­dyrdy. О́kil kórsetken «Qazaq ádebıeti» bizge áli kelip te jetpegen. Onda sol kezde oqyp júrgen qazirgi belgili zań qyz­met­keri, jazýshy Mórtaı Qosshyǵ­ulov­tyń qysqa maqalasy jarııalanǵan. Maqa­la­da talantymdy asyra maqtap, densaý­ly­ǵym men turmys-halimdi asyra aýyr­latyp jiberipti. Kómek kerek, qamqor­lyq kerek dep jar salypty ǵoı. Betim­nen otym shyqty. Áı, qudaı-aı, sonyń bárin nege jazdy eken? Jurtty dúrlik­tirip uıat boldy-aý deımin. 11 aqpan, 87 (sársenbi). – Sizge qandaı kómek kerek, sony aıtyńyz, – dedi ókil. – Eshteńe de emes, densaýlyq kerek, týberkýlezdiń jańa dárisi shyqty dep estımin. Qulan-taza jazady deıdi. Sol bolsa ǵoı, – dedim. – Aıtaıyn, surastyraıyn, – dep kitapshasyna túrtip aldy. – Taǵy ne kerek? – Eshteńe de emes. Basqarma men ókil júrýge yńǵaı­la­nyp edi, bizdiń keńesimizdi únsiz tyńdap turǵan kelinshegim Kámelııa jatty da jabysty. 16 aqpan, 1987 (dúısenbi) Osydan biraz jyldar buryn: «Shy­raq, seniń dertińdi jazýǵa medısınanyń kúshi kelmeıdi», – dep kesip aıtqan Sheın deıtin kári dáriger áli ornynda eken. Burynǵysynan da qartaıa túsipti. Basyn shaıqap, tańdaıyn qaǵa berdi. Adam balasynyń munshalyq jansebildigine tańdanatyn sııaqty. – Mynaý jańa dári arnaıy jiberi­lip­ti. Bul medısınanyń jańa tabysy, – dep aldyma qoıǵan qumshekerge uqsas untaq­ty qalaı ishý kerektigin túsindirip bolyp «sózsiz táýir bolasyń» dep shyǵaryp saldy. Alǵysymdy kúni ótken kári dári­gerge emes, Ilekeńe aıtyp kelem. Saýyǵa bastadym, taıaqty tastadym. Qol jumy­synyń aýyryn da, jeńilin de istedim. Osy jazda Kámesh ekeýmiz qol shalǵymen shóp shaptyq, otyn tasydyq. Almatyda uzaq júrip qalsam da, semıam jutaıtyn emes. Táýekel dep tartyp ketkenim sol. 18 aqpan, 1987. Osy arada Rahmetýlla shyǵa jónelip, kóp uzamaı: – Ilekeń sizdi tosyp otyr, júre qoıyńyz, – dedi ol aptyǵyp. Sasqalaqtap qaldym. – Júrińiz, jaıaý jete alatyn jer, osy arada tıip tur. Mashına jibermek edi, bas tarttym, – dedi Rahmetýlla. Qazirgi oblystyq aýrýhana bolyp tur­ǵan obkomnyń úıi redaksııaǵa rasyn­da jaqyn eken. Baspaldaqpen joǵary kóteril­dik. Arman etip júrgen úlken adam­men kezdesý sáti munshalyq tez tús­keni tańdanar­lyq edi. Qos qabat esiktiń syrtqysyn ashqanda-aq ishten názik átir ısi ańqyp qoıa berdi. Keń kabınettiń arǵy tórinen symdaı tartylǵan jaıdary júzdi, kere qarys mańdaıly, kelisti adam beri bettep kele jatty. Ol naq orta tus­ta meni tosyp alyp, qos qoldap aman­da­syp, kresloǵa otyrǵyz­dy. О́zi ekinshisine jaıǵasty. Múıiz sheń­ber­li kózáınektiń arjaǵynan meıirimdi úl­ken kózderimen qaraıdy. Ol alǵashqy sózdi densaýly­ǵym­nyń jaıyn suraýdan bastady. 19 aqpan, 1987 (beısenbi) Qashan, qalaı kelgenimdi, qaıda toq­taǵanymdy, muqtaj bolsam qonaqúıde bólme bar ekenin tez-tez aıtyp shyqty. – Rahmet, osynda týysymnyń úıinde­min, – dedim. Qazaqstan ortalyq partııa komıteti­niń sekretary bolyp turǵanda Ilııas Omarov­tyń gazetke basylǵan fotosýre­tin kórip, baıandamalaryn oqıtynbyz. Sonda Ilekeń­men osylaı kezdesem dep kim oılaǵan. Jáne meniń jas qııalymda ol batyr­lar­dyń batyry bolyp esepte­le­tin. Ilekeń áli jap-jas, er tulǵaly, syrbaz adam eken. Qazir de kemeńgerdiń aldynda ózimdi qa­laı ustap, qalaı sóı­leý kerektigine aqy­lym jetpeı, qysy­lyp qalsam kerek. Sony sezgen Ilekeń aýyldaǵy aǵaılarsha jymıyp qoıyp, el jaıyn, aýyl turmy­syn suras­ty­ra basta­dy. Burynǵy aýyldy elestete otyryp, qazirgi ózgeristerdi bilgisi keldi. – Shym úıli, jer edendi baspanalar soǵys bitkennen soń azaıdy. Jurt úı turmysyn jóndeýge umtylýda. Ásirese, aǵash úıler salýǵa talpyndy. Biraq... – Aıta berińiz. – Biraq qurylys materıaldary joq, sol kóp bóget. – О́z úıińiz qandaı? – Bir bólmeli aǵash úı. – Kólemi? – Tórt te bes metr. – Semıańyzda kim bar? – Úsh bala men kelinshegim. Ilekeń balalardyń jasyna, aty-jónine deıin surap bildi de: – Úıińiz óte tar eken, – dep kádimgideı renjip qaldy. – Joq, aǵa, úıimiz kishirek bolsa da, eski emes, úsh-tórt jyl buryn aýyl-aǵaıyn kóptep-kómektep turǵyzyp bergen, – dedim. Ilekeń sózdi sol aýyl tirligine qaraı burdy. – Aýylymyz kishkene, nebary otyz shaqty úımiz. Mádenı oryndar joq, ja­ryq, radıo joq. Ázirge burynǵysha bári... – Kolhozdyń ortalyǵy Baıanda she? – Olarda jaryq bar –  radıo joq. Klýbtary eski, kıno kórsetilmeıdi. – Onysy jaramaǵan eken. Al kógaldandyrý qalaı? Úı mańaıyna aǵash otyrǵyzý, kókónis ósirý? – Bizde joq. Baıanda birer úıde tal ósip tur. Negizinen tatarlardyń úılerinde. – Úı gúlderi she? – Ol da solarda. Meni uıaltpas úshin ǵoı deımin, «óz úıińde bar ma?» dep suramady. Úlken uıa­ly kózderin tómen salyp, oılanyp qaldy. Sonan soń sál kúlimsirep: – Úıge úı gúli ósirile bastady degenshe, mádenıet kirdi dep bilińiz. Al aýla­ńyz­da tal ósse, aýyl kórkeıdi dep bilińiz, – dedi. Alǵash osynyń bári usaq-túıek, tipti, sóz etýge turmaıtyn birdeńeler bolyp kó­ri­nip edi. Ilekeńdeı úlken adamnyń maıda-shúıdeni sóz etkenine renjip te qalǵam. Keıin túsinsem, ol kisi aralasqan nebir kishkentaı istiń ózi zoraıyp, maz­mundanyp ketedi eken ǵoı. Nazar aý­dar­ǵan usaq-túıek­teri aýyldy mádenıet­ten­dirip, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa aparatyn senimdi baspaldaqtar eken ǵoı. Osy joly Ilekeń­niń ýaqyty kóp pe nemese ádeıi aýyl tirligin túbegeıli bilip alaıyn dedi me, áıteýir, asyqpaı keń otyrdy. Aýyldyń kún­geıi men kóleńkeli jaqtaryn da suras­tyrdy. Ádet-ǵuryp, toı-tomalaqtyń qalaı ótetinin de bilgisi keldi. Toı-jıyn araqsyz, syrasyz ót­peı­tindigin, biraz adamdardyń ishýdi óner kórip, jastardy da tartyp bara jatqa­nyn aıtqanymda Ilekeń qatty tiksinip: – Mine, bul baqytsyzdyqqa bastaı­tyn qasiret joly! – dep ornynan turyp ketti. Aýa jetpegendeı jeldetkishti ashyp, júdeý tartqan kúzgi kóshege qara­dy. Qabaqtary túıilip qana qoımaı, kúızelip tur eken. Keıin oılasam, keler urpaq taǵdyry eken ǵoı kúızeltken. – Araq bizdiń aýyldarǵa elýinshi jyl­dardyń qarsańynda keldi. Oǵan deıin onyń ne ekenin eshkim bilgen joq, – dedim. – Sol qalpy bilmegeni abzal edi ǵoı, – dedi Ilekeń. – Já, áńgimemiz kóńilsiz bolyp bara ma, qalaı? Basqasyna kósheıik. Ilekeń endi qaıtadan jaıdary qalpy­na tústi. – Shyǵarmalaryńyzdan mol múmkin­digi bar jas talapkerdiń ósip kele jatqa­nyn kórip bek qýanysh etemin, – dedi. – Negizinde siz Chehov pen Beıimbetten kóp úırengenge uqsaısyz. Áńgimelerińiz qys­qa da, tilińiz qunarly, ıýmorǵa toly. «Sóz óneriniń kúshi az sózben kóp jaǵ­daı­dy bildirýinde» dep Plýtarh aıtqan­daı, eki-úsh bet áńgimeńizden tiri adamdy, onyń oı-armanyn, is-áreketin, bar bol­mysyn jazbaı tanyta alady ekensiz. Bul sizdiń ilgeri damyta, shyńdaı túsetin jazý tásilińiz bolý kerek. Osy qoltań­ba­ńyz­dan jańylmaýyńyzdy qalar edim, – dedi. Men qyzaryp ketsem kerek. – Sizdi shamadan tys maqtap otyrǵam joq, rasy osy, jalǵyz-aq aıtarym, jazýda asyǵystyq bolmasyn. Oqýshy degen qatal synshy, múlt ketken jerińizdi tap basyp, tanı alady. Jo-joq, men sizdiń shy­ǵarmańyzdan ondaı aǵattyqty kórme­dim. Aıtyp jatqan eskertpem. Sizge Belınskıı men Gersendi muqııat oqýǵa keńes berer edim. Bularda jas jazýshy­larǵa úırener ta­ǵylym mol ǵoı, – dep Ilekeń turyp ba­ryp stol tartpasynan gazetter alyp shyqty. 20.II.87 (juma) – Sizdiń shyǵarmalaryńyzdy jınas­ty­ryp júrgem, – dedi ol gazetterdi paraqtap. – «Keseldiń kesiri», «Mansap­qor», «Soıdaq tis», «Musataıdyń bir kúni» qyp-qysqa dúnıeler. Osy tórt áńgimede tórt túrli jaǵdaı, tórt túrli adam minezi men is-áreket bar. Aýyldaǵy ózimizdiń aǵaıyndar ǵoı. Oqyp otyryp álgi adamdarmen júzbe-júz kezdeskendeı ózgeshe qyzyq áser aldym. Al, osylar týra bolǵan oqıǵa ma deımin. – Ras, bolǵan. Adamdardyń esimderi ǵana ózgertilgen. – Mine, shyǵarma ómirdiń ózinde deı­ti­ni­miz osy, – dedi Ilekeń daýsyn kótere sóı­lep. – Shyǵarmanyń kórkemdigi ómir­di tap ba­syp, shynaıy kórsete bilýde. Tap ba­syp degende.. – dep kishkene oı­lanyń­qyrap qaldy. – Tap basyp degende ómirde bol­ǵan nemese osy bar oqıǵany sol bol­my­symen kóshire salýdyń da reti joq. Jazý­shy bal arasyna uqsas. Bal ara­sy gúldiń shyrynyn alyp, óz balyn quıady. Sol sııaq­ty jazýshy da gúldiń ısin alyp, óz gúlin jasaýǵa tıisti. О́mir­degi bolǵan oqıǵany óz qııalymen, óz shabyty­men orap, ózgeshe áser­leýge tıis­ti. Kórkem shy­ǵar­ma jazý ómir­di bilý, súıý ǵana emes. Shart sol, kórgen-bilgen­di kórkem­dik­ke aı­nal­dyrýda. Bul turǵy­da sizdiń ilgeri bas­qandyǵyńyz bar. Áńgimelerińizde ja­ǵym­syz keıipker­ler­­diń boıaýy qoıý, al ker­i­sin­she, jaǵymdy keıipkerlerdiń keskini sol­ǵyn tartyp, tasalaý qalyp qoıa ma, qalaı? Biz ja­mannan jıirkente otyryp, jaqsy­nyń jaq­­sy­lyǵyn basa aıtýymyz kerek. Men syn­shy da, ádebıetshi de emespin. Kóp oqyr­man­dardyń biri ǵanamyn. О́z oıymsha osy­laı sııaqty. Siz kóńilińizge ala kórme­ńiz, – dep Ilekeń úlken ala kózderi kúlimdeı qarady. – Atamańyz, ol ne degenińiz, – dep sasqalaqtap qaldym. Osy kezde telefon shyryldap, Alma­ty baılanysqa shyqty da, Ilekeń sek­retaryna: – Myna kisini úıine aparyp salsyn, – dedi. – Al, saý boıyńyz, taǵy da kezde­se­miz ǵoı. Alo, Almaty ma? Iá, men ǵoı... Keıinde Ilekeńniń qońyr daýsy estilip jatty. Erteńine Ilekeńniń aq «Pobedasy» taǵy keldi. Keshegi sol qyzyl shash shofer. – Sizdi Ilııas Omarovıch shaqyrady, – dedi. Kún senbi bolatyn. Ilekeń búgin sarǵylt kostıým kıipti. Kabınette názik átir ıisi mol. Keshegiden áldeqaıda kóńildi de sergek. Kópten tanys, syrlas adamsha hal-jaǵdaıymdy surap jatyr. – Keshe sózimiz bólinip ketti ǵoı. Aıtylmaǵan, anyqtamaǵan, anyqtalma­ǵan jaǵdaılaryńyz, oı-nıetterińizdi surap bilýge ýaqyt ta bolmaı qaldy. Endi soǵan kósheıik. Aıtyńyzshy, sizge qandaı kómek kerek? Uıalmańyz. – Aǵa, tipti, eshteńe de keregi joq, qam jemeńiz. – Múmkin emes, – dep daýsy qatqyl shyq­ty.  Onda sizge kerekti men aıtaıyn. Al­dymen densaýlyq kerek. Bul eń bastysy. Osynda oblystyq densaýlyq saqtaý bóli­mi­niń bastyǵy Saǵymbek Aqjanov degen joldas bar. Men telefon soǵyp sóılestim, anada Ǵaısın О́mirzaq aıtyp kelgen jańa dári­ńiz túsipti. Kereginshe berýge kelisti, bul bir. Men tańdanǵanymdy jasyra alma­dym. Munshalyq úlken jumys atqara otyryp, bir jyl buryn aıtyla salǵan bolmashyny jadynda saqtap, jerine jetkizip otyrǵanyna qaıran qaldym. – Ol bolmashy dúnıe emes, densaýlyq, al deni saý adam – eń baqytty adam, – dedi Ilekeń. – Ekinshi, sizdiń semıańyz kóbeıip ke­­ledi eken. Ol úlken qýanysh, biraq bas­pa­na­ńyz tar. Sizge keń, turmysqa laıyq úı kerek. – Aǵaı-aý, ondaı úı salýǵa mende múmkindik joq qoı, – dep zar qaqtym. – Eshteńe etpeıdi, kómektesemiz. Ne­gizgi salmaqty kolhozǵa salamyz. Úshin­shi sharýa – kitabyńyzdy bastyrý. Sizde jınaq etip basarlyqtaı shyǵarmalary­ńyz jetkilikti me? – Árıne, bar, kóbin gazetten jurt oqyp júr. Basylmaǵandary da bar. Qyr­qynshy jyldary óleńderim úzbeı shy­ǵyp júrdi. Osy kúni qarasam, óte tómen. – Olardy qoıa turyńyz, áńgimeler jınaǵyn daıyndańyz. Sizdiń jazǵan­daryńyzdyń oqyrman kóńilinen shyǵa­ty­nyna kámil senemin. Ilekeń ornynan turyp, stoldyń tartpasynan obkomnyń konvertine salǵan úsh hat alyp shyqty. – Birinshisin Sábıtke, ekinshisin Ǵabıtke, úshinshisin Ortalyq Komıtettiń bólim bastyǵy Serikbaı Beısenbaev jol­dasqa tabys etińiz. Sizge kómek jasaýyn ótindim. О́zińiz qashan júrmekshi edińiz? – Dúısenbi kúni tańerteń. – Endeshe, qazir tómenge túsip, Losov degen joldasqa kirińiz. Búgin qysqa kún ǵoı, ketip qalar, – dep asyqtyrdy Ilekeń. 1.III.1987 Aýylda jatyp apta saıyn hat jazatyn Jazýshylar odaǵynyń úıi «Pro­letarskaıa, 11-ge» ertesine barǵan­byz. Kólik kiretin qaqpasy, tar aýlasy bar qarama-qarsy sa­lyn­ǵan kishirek eski aǵash úı eken. «Jul­dyz» ben «Qazaq ádebıetiniń» redak­sııa­lary da, odaqtyń barlyq bólimderi de osynda. Tar, qapy­ryq. Úkishteı bólmeler­de adamdar qyz­met istep otyr. Kóp jyl­dar shyǵar­ma­laryn oqyp, sýretterin mektep oqýlyq­tary­nan kórgen aqyn-jazýshy­lardy osyn­da kezdes­tirdik. Birinshi bolyp Seıitjan Omarov aǵaı jolyqty. Aty-jónimizdi bilgen soń, kádimgideı qýanyp qaldy. Stolynan meniń áńgimelerimniń qol­­jazbasyn alyp, qana­ǵat­tanarlyq eke­nin aıtty. Máslıhatqa dep prozalyq dúnıelerdi jınastyryp júrgen bolý kerek. Basynda zerlegen qyzyl tebeteıi bar aqyn Jumaǵalı Saındy da, «Mıllıoner» men «Shyǵanaǵyn» qumar­typ oqyǵan jazý­shy Ǵabıden Musta­fındi de kezdestirdik – Jaqsy shyǵarmalar jazyńdar, jaq­syǵa jol ashyq, – dedi aǵalyq aqylyn aıtyp. Al Ilekeń jibergen úsh hattyń ıe­leri munan tabylmady. Sábıt aǵaı odaqqa sırek kele me, sol kúni úıinde de bolmady ǵoı deımin, hatty qaldyryp kettik. Ǵabıt aǵanyń qyzmet qylatyn jeri basqa jaqta boldy. Izdep taptyq. Eski úı, kishkentaı kabınet. Esik aldyn­da hatshy qyz otyr. «Kirsin», – depti. Kirdim. Tar, tipti jumys stoly esikke jaqyn. Sálem berdim, aldy. Ústinde qara kostıým, aq kóılek, qyzyl galstýk. Iegimen oryndyqty nusqady. Bas-aıaǵyma qarap qoıyp, aldynda jatqan «Qazbektiń» birin alyp, asyqpaı ýqala­dy, tutatty. Tútindi shamalap soryp, úrlep tastady. Temekini qunyǵyp emes, ermekke tartyp otyrǵan sııaqty. Sonan soń qısyq qaıyrylatyn kekilin serpip: – Sóıle, – dedi. Sóılemes buryn Ilekeńniń hatyn usyndym. Hatty alyp, aýdaryp kórip, ep­pen ashty. Hattyń alǵashqy joldary­na kóz júgirtkende, arasy alshaq qastaryn kerip, kúlimsireı bastady. Oqyp bolyp, ıek astyna qoıyp biraz otyrdy da: – Jasyń neshede? – dedi. – Otyz ekidemin. – О́ziń de kártemish ekensiń ǵoı. Adamnyń aqyl-parasaty tolysatyn kez osy tus, ne qalaısyń menen? – Kitabymdy bastyraıyn dep edim. – E-e, bastyr, kim qoı dedi. – Kómektesseńiz... Ǵabeń shalqaıyńqyrap otyrdy. «Qazbektiń» bireýin taǵy súırep ketti. – Ilııas emdelý úshin qarajat ber depti. Ondaı múmkindik ázirge joq. Kitabyń shyǵatyn bolsa, qalamaqysyn jaqsylap tóleıtin etermiz. Iá, qala­m­aqy máselesi de qıyn, – dedi temekisin tútindetip. – Sen kitap bastyrýǵa kó­mektes deısiń-aý! Ol ózińe baılanysty. – Rahmet, aǵa! Bul aqylyńyz árqashan jadymda bolady, – dedim mańdaıymdy súrtinip. 13.III.87 (qatty tumaý bas kótertpeıdi). Osy sezd kúnderi alǵashqy jınaǵym «Bastama» kitap bolyp qolyma tıdi. Qatty muqabamen kórkemdep shyǵaryp­ty. Qýany­shymda shek joq. Bul oryndal­ǵan armanym edi. Osy joly Dosmaǵambet Tasekeev, Ás­ken Nábıevter de óz kitaptaryn aldy. Dosekeń «Áńgimeler» degen sol kitabyna «Qurmetti dosym, baýyrym Zeınel-Ǵabı­ge» dep, al Ásken «Perzentine» «Qalamdas do­sym Zeınel-Ǵabıge» dep qoltańbalaryn ja­zyp berdi. Osy shaǵyn eki kitapsha basqa­lardyń ortasynda kórnekti jerde saqtaýly tur. Sol jyly bir tosyn oqıǵa boldy. Jazǵy kez. Syrttan motor gúrili estildi. Qara­sam, jasyly bar, aǵy bar, eki-úsh «Pobeda» toqtap tur. Mashınadan tús­ken­der ıirilip qaldy. Aldynda mańdaıy jarqyrap Ilekeń tur eken. Sondaǵy qy­syl­ǵanym ómiri esimnen ketpes. Ilekeń sonymdy seze qoıdy ǵoı deımin. Jaıdary kúlip: – Basta úıińe! – dep sońymnan ilesti. Ilekeń atamyz qazaqtyń dástúrimen úıge sálem berip kirip, tórge otyrdy. Sońy­nan ergenderdi endi ǵana tanı bas­tadym. Aýdandyq Sovet atkomynyń pred­se­dateli Makarov, raıkomnyń sekretary (aty-jó­nin umyttym), aýdandyq orman sharýashy­ly­ǵynyń bastyǵy Trıgýbchenko, ózimizdiń basqarma Turalın Seksenbaı, taǵy bir tanymaıtyn bireýler bar. Ere kelgenderden ekeý-úsheýi ǵana úıge kire aldy. Qal­ǵan­dary ashyq esikten moıyndaryn soza­dy. Ilekeń hal-jaıym­dy, amandyq-saýly­ǵymdy surap alyp, kishkentaı qalqyldaq stoldy aldyna tartyp qaǵazdaryn jaıyp tastady da, esik jaqta turǵandarǵa qarap: – Mynaý jas jigit, – dedi meni nusqap, – osy aıadaı úıde on jyldaı tósek tartyp jatqan, turmystyń nebir aýyrlyǵyn, aýrýdyń nebir sumdyq azabyn kórgen, biraq eshqashan moıy­maǵan, ómir súrýdiń múmkindigi bolmaı qalǵannyń ózinde ajal­dy jeńip shyqqan dáti myqty adam. Jazý­shy. Mynaý alǵashqy kitaby, – dep portfeli­­nen meniń «Bastamamdy» alyp kór­setti. Bylaısha aıtqanda, sizderdiń óz Nıkolaı Ostrovskıılerińiz. Talantqa bizde jol ashyq, talantqa kómektesý kerek, eńbek etýine múmkindik jasaý kerek. Búgin sizderdi osynda ertip kelýimniń maqsaty da sol. Káne, úı salýǵa kómektesemiz be? – Kómektesemiz, Ilııas Omaruly, – dep aldymen ún qatqan Makarovtyń ózi boldy. – Sizge qandaı úı qajet? – dep surady Ilekeń menen. – Tórt bólmeli. – Tórt bólmeli úıge qansha bórene, qansha taqtaı, shyny, shege, shıfer ketedi? – dep surady Ilekeń. – Elý kýbometr bórene, on kýbometr taqtaı, pálenbaı shyny, túgenbaı shıfer, – dep Sekeń qoıyn kitapshasyn paraqtap jatyr. – Bári de bolady, raııspolkom atynan qaýly alyp, jaqyn ormannan delıaja shyǵartamyz. Basqa materıaldardy da izdestiremiz, – dedi Makarov. – Mine, bul jón sóz, – dep Ilekeń qýanyp qaldy. – Osy sharýanyń basy-qasynda ózińiz bolyńyz, Anatolıı Arefıevıch, ótinemin. – Mindetti túrde, – dep jatyr anaý. Taǵy qandaı sózder aıtylǵany esimde joq. Ilekeńe dám berýdiń jaıyn oılap, qatty qysylyp turǵam. – Al, joldastar, júreıik, – dep qaǵazdaryn jınastyra bastady. – Dám ishińizder, mal soıamyz, – dedim. – Rahmet, myń rahmet, asyǵyspyz, – dedi toqtaýdyń retin tappaǵandyqtan qyzaryńqyrap. – Jańa úıge kirgen soń kelem ǵoı, ókpeleme, qaıtkende de kelem. Jabyla syrtqa shyqty. Ilekeń meni ertip, úı salatyn oryndy kórdi. – Jaqsy, keń jer. Osy alqapqa aǵash ek, gúl ek, úlken baqqa aınaldyr. Basqa jazýshylardyń qonys-mekeninen kem bolmasyn. Jurttyń – bári sony istesin. Aýyldaryńyz jaqsy jerde eken. Eki jaqta eki kól, dala, orman bir-birimen ádemi úılestik tapqan, – dedi. Syrtta boztorǵaı shyryldap qoıa berdi. Ilekeń tyńdaı qaldy. Múıiz sheń­ber­li kóz áınegin alyp, kózderin súrtti. – Iá, júreıik. «Pobedanyń» artqy oryndyǵyna otyryp jatyp: – О́kpeleme, qaıtkende de kelem! – dep Ilekeń alǵashqy sózin taǵy aıtty. 1956 jyly kúzde úı salý jóninde aıt­qan aqylyn oryndaý úshin arnaıy ke­lip, bastyqtaryn kezdestirip, mindet­tep ketken eken. Osydan kóp ýaqyt ótpeı Ilekeńdi astanaǵa joǵarylatyp jiberdi. Eki jyl eńbektenip, 1961 jyldyń kúzin­de úıge kir­dik. Sol kezde Ilekeń aıtqan baqshanyń al­ǵ­ashqy jas kóshet­teri otyr­ǵyzyldy. Qonys mekenimiz shaǵyn baq­qa aınaldy. Osy tóńirekte óse alatyn aǵash­tar túgel egildi. Túgel tamyr jaı­dy. Jıyrmadan artyq jasyl qaraǵaı shatyrǵa qaraı boı kóterip, jaıqalyp turdy. Baqta alma, qaraqat, tushala, erga, taǵy basqa butalar jemis bere bastady. Aýla alýan túrli gúlge toldy. «O, shir­kin, Ilekeń kelip kórse ǵoı», – deı­min. Armanym sol – Ilekeń kelip kóre alma­dy. Memlekettik jumystan qoly tımedi. Onyń ústine, ózi aýyr syrqat eken. Operasııalar jasalypty. Keıin bildik. Jetpisinshi jyldyń jazynda redak­sııa­ǵa barsam, jigitter óte kóńilsiz kórin­di. Árqaısysyna jaltaqtap qaraı bersem kerek. Aqyn Abaı Qazıev: «Sen eshteńe estimegen sııaqtysyń ǵoı», – dedi. – Jo-joq... – Aýyr qazaǵa ushyradyq. Ilekeń qaıtypty, – dedi. Ishime bir ystyq ot tastap jibergendeı boldy.

– Apyraı, ne deısiń, Ilekeń de ólýshi me edi! – deppin ǵoı. 

13 naýryz, 1987. 18 saǵat.