Aqberen aqyn, júırik jyraý

Qashaǵan Kúrjimanulynyń 170 jyl­dyq mereıtoıy Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyn tulǵalandyra túsken merekelik is-sharalarmen atalyp ótti. Qazaqtyń aqberen aqyny, júırik jyraý Qashaǵan Kúrjimanulynyń toıy, óner toıy retinde óńirdiń aspanyn eki kún boıy án men jyrǵa bóledi. Astana men Almatydan jáne birqatar oblystardan kelgen qurmetti meımandar ata dás­túrimen aqynnyń Mańǵystaý aýdany jerindegi kórikti kesenesin kórip, ata arýaǵyna taǵ­zym etti. Ata týraly áńgi­meler aıtylyp óleń-jyrlary oqyl­dy. Keshkilik Aqtaýda jyr­shy-jyraýlardyń respýblıka­lyq baıqaýy men jas aqyndar mú­sháırasy bastaldy. Mereıtoıdyń ekinshi kúni Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı mem­lekettik tehnologııalar ınjınırıng ýnıversıtetinde ólke zertteýshisi Jetibaı Jyl­qy­shy­ulynyń qurastyrýymen «Jazý­shy» bas­pa­sy­nan shyqqan «Qaıyrtpaı ketken Qa­sha­ǵan» atty óleńderi, termeleri men tol­ǵaý­lary, aı­tystary men jyr-das­tandary toptas­ty­ryl­ǵan kólemdi kitaby men «Aıtamyn habar qıyr­dan» SD jınaǵy­nyń, sondaı-aq «NKOK» munaı kom­panııasynyń demeýshiligimen «Qa­sha­ǵan shyǵar­malary» degen atpen úsh tilde jaryq kórgen­ aqyn tańdamaly­sy­nyń tusaý­keser rásimi bol­dy. Osy jerde kózden ketse de kóńilden ket­pegen belgili ǵalym, aımaq­tyń aqyn-jyraý­lary­nyń eń­bek­terin halqy­myz­ǵa oraltýǵa ól­sheý­­siz eń­bek sińirgen Qabı­bolla Sydıyq­uly­nyń za­ıy­by Gúlshat Omarqyzyna syı-qur­met kór­setildi. Odan soń jyrsúıer qaýym «Jahan­daný jaǵ­da­ıyn­­daǵy ulttyq qundy­lyq­tardyń orny jáne Qa­sha­ǵan jyraý mu­rasy» atty respýblıkalyq ǵy­lymı-táji­rı­belik konfe­ren­sııaǵa jınal­dy. Konferensııa Elbasy Nur­sultan Nazar­baev­tyń Qasha­ǵan Kúrji­manuly­nyń 170 jyldyq mereıtoıyna qaty­sý­shylarǵa arnalǵan qut­tyqtaýyn oblys áki­mi Qyrymbek Kósher­baev­tyń oqýymen bastaldy. Odan soń mereıtoıǵa arnaıy kelgen Qazaqstannyń Eńbek Eri, Ábish Kekilbaıuly tereńnen tolǵap kósile de, sheshile de sóı­ledi. О́zi «jyrdarııa» dep jazyp júrgen Qa­sha­ǵan, onyń tálim alǵan aqyn-jyraý aǵa­lary Abyl, Nurym, Aqtandar týraly da aǵy­tyldy. Aqynnyń «Atameken», «Adaı tegi», «Topan», sııaqty fılosofııaǵa toly dastan­darynda adam­dardy ádildikke, meıirimdilikke shaqyr­ǵandyǵyn tilge tıek etti. Osydan jıyr­ma jyl buryn aqynnyń 150 jyldyǵyn toılaý týraly sheshimge Nursultan Ábish­uly­nyń qol qoıǵandyǵyn eske aldy. Sol kúnnen bastap 150 jyl boıyna qaltarysta qalǵan Qashaǵan aqyn ulttyq rýhanııatymyzdyń qun­dylyǵyna aınal­dy. Endi, mine, 170 jyl­dyǵy atalyp otyr. Halqymyzben birge Táýel­sizdik alǵan Qashaǵan halqymen birge jasaı beredi. Jyrdarııa sar­qylmaıdy. Tas­qyndaı túsedi, – dedi. Jınal­ǵandar qazaqtyń kórnekti aqyny Farıza Ońǵar­synovanyń aımaqtyń ádebıet pen óneriniń ókilderin, olardyń týyndylaryn nasıhattaý­dyń tár­bıelik, taǵylymdyq mán-mańyzy jaıly oı-pikirlerin zeıin qoıa tyńdady. Qashaǵan el arasynda dúldúl aqyn, azýly aıtysker, shejireshi, tereńnen tolǵaıtyn asaý aǵyndy jyrlarymen keńinen tanylǵan qazaqtyń ádebıet álemindegi erekshe tulǵa. Jyr alyby Jambyl Jabaevtyń ony ózi pir tutqan Súıinbaı aqynmen qatar qoıyp: Súıinbaı men Qashaǵan, Qara óleńdi mataǵan. Atyn jattap balalar Áli kúnge ataǵan, – dep jyrǵa qossa, qazaqtyń bes alyp aqyndarynyń biri Ilııas Jansúgirov «Kóbik shashqan» atty poe­ma­synda: Atyraý – alys bizge jerdiń túbi, Qashaǵan – júırik jyraý eldiń tili. Shashqanda kúıden kóbik Qurmanǵazy, Qashaǵan jyrdan tókken marjan dúrdi, – dep jyrǵa qosýlary jaıdan-jaı emes. «Qaıyrtpaı ketken Qashaǵan» atty jańa kitapty qurastyrýshylar aqynnyń el esindegi «Esqalı supyǵa aıtqany», sırek kezdesetin «Qarasaı – qazı» jyr-dastany, t.b. shyǵar­malary men aqyn týraly ja­zylǵan oı-pikir­lerdi jınaq­tap, kópshilik qazynasyna usy­nyp­ty. Oryndy-aq. Bul da bir ora­ıy kelgen quptarlyq jaǵ­daı. Al res­pýb­lıkalyq ǵyly­mı-tá­ji­rı­belik konferensııada Qa­sha­­ǵan aqyn­nyń san qyrly shy­ǵar­mashy­ly­ǵy týraly ǵa­lym­­dar – Ju­mat Tilepov «Daýyl­­dy dáýir­diń daýylpaz jarshy­sy», Serik Negımov «Qashaǵan jy­raý jáne onyń zamany», Temirhan Tebegenov «Aqyn Qa­shaǵan shy­ǵar­malary – Táýel­siz Qa­zaq­stannyń qundy mura­sy», Islam Jemeneı «Qa­sha­ǵan jyraý murasy – qazaq mádenıetiniń jaýhary» atty tereń mazmundy baıandamalar jasady. Respýblıkalyq konferensııa jumy­sy­nyń sońynda oblys ákimi Qyrymbek Kó­sher­baev Qashaǵan aqynnyń rýhanı mura­lary Táýelsiz qazaq eline ǵana emes, búkil túrki álemine jol tartyp, adamzat poezııasynyń altyn qoryna qosylǵan qymbat qazyna ekendigine toqtaldy. Sondaı-aq jaqyn kúnderi ásem Aqtaýdyń Yntymaq alańynda Qurman­ǵazy Saǵyrbaev ata­myzǵa eńseli eskertkish ashylatyn­dyǵyn jet­kizdi. Sol ýaqytta qala­nyń tórindegi eń kórnekti jerde qazaqtyń eki birtýar perzentteri Qashaǵan men Qurman­ǵazynyń músinderi qatarlasa boı túzemekshi. Qashaǵan Kúrji­man­­ulynyń 170 jyldyq mereı­toıy aıasynda ót­ki­zil­gen jas aqyndar músháı­ra­synda birinshi oryn­dy aqtóbelik Indıra Kereeva, al jyr­shylar saıysynda bas júldeni mańǵys­taý­lyq Izmurat Molbaev, birinshi oryn­dy mańǵys­taý­lyq Amanbek Sáýirbaev ıelendi. Aqyn­dar aı­ty­synda bas júldege Batys Qazaq­stan obly­sy­nan kelgen Jansaıa Mýsına, al birinshi orynǵa astana­lyq Jandarbek Bulǵaqov ıe boldy. Jolaman BOShALAQ. Aqtaý.