«Bolashaq» – qazaq jastaryna qanat bitiretin baǵdarlama

– Janbolat Jaryl­qa­synuly, Halyqaralyq baǵdar­lamalar ortalyǵynyń jumy­syna kiriskenińizge bir jyldaı boldy. Osy aralyqta ne ózgerdi? Ortalyqtyń negizgi fýnksııalary da qaıta qaralǵan eken. Jalpy, ortalyqtyń bilim salasyna qosar úlesi qandaı?

– XXI ǵasyrda elimizdi ozyq elder qatarynan kórý úshin adamı kapıtaldy damytý kerek. Kez kelgen salanyń mamandary saýat­ty, álemdik básekege qabiletti, zııatkerlik deńgeıi joǵary bolsa, ol el damýynyń negizgi kózi bolady. Prezıdentimiz «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdardyń básekege qabiletimen aıqyndalady», degen bolatyn. Al adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrýdyń birden-bir joly – bilim salasy ozyq elderde oqyp, tájirıbesimen tanysý, taldaý jasap, taǵylymyn alý. Bul tusta Halyqaralyq baǵdarlamalar or­talyǵy da óz úlesin qosýǵa daıyn. Negizi, ortalyq buǵan deıin «Bolashaq» stıpendııasynyń jumy­syn júrgizýmen aınalysqan bola­tyn. Byltyrǵy kúzden bas­tap ortalyq fýnksııasyna biraz ózgerister engizildi.

Solardyń biri – úkimetaralyq kelisimshart negizinde shetelde bilim alýǵa stýdentter jiberý. Qys­qasha aıtqanda, basqa memleket­ter men Qazaqstan arasynda stýdent almasý, bizdiń órenderge ar­nalǵan sheteldik granttar. Bul Ha­lyqaralyq baǵdarlamalar orta­lyǵy úshin jańa baǵyt bolǵanmen, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mundaı shákirt almasýdy burynnan uıymdastyryp keledi. Byltyr osyndaı grant arqyly 400 stýdent oqýǵa ketse, bıyl bul kórsetkishti myńǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz.

– Atalǵan granttar men sheteldik joǵary oqý oryndary bólgen stıpendııalar týraly aıta ketseńiz?

– Úkimetaralyq granttar bakalavrıat, magıstratýra jáne PhD dárejelerin qamtıdy. Bul joba respýblıkalyq bıýdjetke esh salmaq salmaıdy. Qazir shákirtaqy usynatyn elder men granttar sanyn kóbeıtýdi kózdep otyrmyz. Qazirgi tańda eń kóp grant bólip otyrǵan el – Vengrııa. Byltyr majarlar 45 grant bergen, bıyl onyń sanyn 200-ge kóbeıtti. Sondaı-aq, osy máselege baılanysty Che­hııa­men, Qytaımen kelissózder júr­gizilip jatyr. Atalǵan elderde úki­metaralyq grant arqyly bilim alatyn stýdentter sanyn 200-ge jetkizý josparda bar.

Budan bólek, sheteldik joǵary oqý oryndarynyń stıpendııasyna qazaqstandyqtardy qatystyrý múmkindigin qarastyryp jatyr­myz. Máselen, bıyl Berlın tehnı­kalyq ýnıversıtetimen memoran­dýmǵa qol qoıyp, bizdiń stýdent­terdi sonda oqytýǵa kelistik. Bıyl­ǵy jyldyń maýsym aıynda ótkizgen bilim kórmesine 100-den asa sheteldik ýnıversıtetter kelgen, solardyń 30-dan astamy qazaqstandyq jastarǵa grant berýge nıet tanytyp otyr. Jalpy, kelesi jyly úkimetaralyq granttar arqyly bólinetin stıpendııalar sanyn 2000-ǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz.

Byltyrdan beri elshiliktermen jáne sheteldik bilim agent­tik­terimen tyǵyz jumys isteı bas­tadyq. Atap aıtar bolsaq, Qa­zaqstanǵa kóbirek grant bólý úshin CampusFrance, British Council, DAAD sııaqty sheteldik bilim berý agenttikterimen kelissózder júrgizilip jatyr. Germanııalyq DAAD bilim agenttigi Ortalyq Azııa elderine 130-dan astam bi­lim grant bólse, fransııalyq Cifre agenttigi PhD doktorantýra dárejesi boıynsha bilim berýge 1400 grant bólgen eken. IT men ınjenerlik saladaǵy mamandardy Fransııanyń, Germanııanyń úz­dik ýnıversıtetterinde oqytsaq, uta­rymyz mol bolmaq. Kelesi jyly sheteldik bilim agenttikteri men el­shilikter usynatyn granttar sanyn 5000-ǵa deıin kóbeıtýdi josparlap otyrmyz.

– Grant bólýge kelisken ýnı­ver­­sı­tet­terdiń qandaı talaptary bar?

– Olardyń basty talaby – til bilý. Máselen, Fransııa men Ger­ma­nııada oqý úshin aǵylshynsha bil­gen jaqsy, biraq nemis jáne fransýz tilderin meńgerse tipti keremet. Al Qytaı ýnıversıtetteri eń áýeli qytaı tilin bilýdi talap etedi. Sondaı-aq, úmitker pánderdi jaqsy bilip, tańdaǵan mamandyǵy men birinshi mamandyǵy sáıkes kelýi tıis.

– Al Qazaqstan shetelden kelgenderge qandaı usynystar jasaıdy?

– Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna júktelgen mańyzdy tapsyrmalardyń biri – Qazaq­stan­da Ortalyq Azııadaǵy bilim ha­byn qurý. Bilim haby degenimiz, bel­gili bir aımaqtaǵy halyqaralyq deń­geıdegi bilim oshaqtary, sheteldik us­taz­darmen tájirıbe almasý arqy­ly akademııalyq ortanyń kásibı damýy, bilim salasyndaǵy bıznes pen ǵylymı ortalyqtardyń órkendeýi, ınnovasııalyq jobalardyń iske asyrylýy.

Bilim habyn qurý nátıjesinde elimizdegi joǵary bilim salasyn da­my­typ, basqa memleketterdiń bi­lim ınstıtýttarymen tájirıbe al­masý jáne sheteldik stýdentterdi tartý arqyly ýnıversıtetterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý josparlanǵan. Mysaly, Malaızııa sııaq­ty elderde bilim alatyn shet­el­dikterdiń sany óte kóp. Onda oqý quny AQSh, ne Ulybrıta­nııadaǵydaı qymbat emes. Malaızııa – «qos dıplom» baǵdarlamasy boıyn­sha bilim berýdi nátıjeli iske asyryp otyrǵan elderdiń biri. Iаǵnı, ol jaqta oqý támamdaǵan stý­dent qos dıplom alyp shyǵady. Biz de osy tájirıbeni iske asyrýymyz kerek.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi statıstıka komıtetiniń 2017 jylǵy derekteri boıynsha, elimizde 12 myń­nan astam sheteldik stýdent bilim alady. Endigi maqsatymyz shet­eldik stýdentter sanyn 50 myń­ǵa deıin kóbeıtý. Jylyna orta eseppen 50 myń sheteldik stý­dent 3000 dollardan tólese, bul ýnı­versıtetter úshin qomaqty qar­jylyq qoldaý bolar edi.

Sondaı-aq, sheteldik muǵa­lim­derdi jumysqa tartý keńinen iske asyrylyp jatyr. Sonymen qatar, bizdiń ortalyq О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan jáne Tájikstan asta­nalarynda bilim kórmesin uıym­dastyrdy. Endi, Beıjiń, Shanhaı, Delı jáne Ashhabad qalalarynda bilim kórmesin ótkizýge daıynda­lyp jatyrmyz. Iranmen de kelis­sózder júrgizý josparda bar.

– Bıyldan bastap «Serpin» baǵ­dar­lamasyn uıymdastyrýdy Halyq­aralyq baǵdarlamalar or­­ta­lyǵyna bergen eken. Jal­py, jastardyń áleýeti men qy­zy­­­ǵý­­shylyǵy týraly ne aıtar edińiz?

– Búgingi jastar izdenimpaz, bilimge qushtar ári kez kelgen salada daralanyp, erekshelengendi jaqsy kóredi. Kóbi zaman talabyna saı shet tilderin meńgerýge talpynyp júr. Shetelde de bizdiń órenderimiz týraly jaǵymdy pikir aıtady. Ásirese, teorııalyq bilimdi tez meńgerýi men syndarly oılaý qabiletiniń joǵary ekeni jıi sóz bolady.

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2016 jyldyń qyrkúıeginen bas­tap «Serpin» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bizdiń ortalyqqa mindettedi. Baǵdarlamanyń bas­ty maqsaty – elimizdegi jumys kú­shi mol óńirden adamy az oblys­tarǵa jastardy aparyp, sonda oqy­typ, turaqtap qalýyna jaǵdaı jasaý. Joba 2012 jyldan beri júzege asyrylyp keledi, qazir 12 myńǵa jýyq adam bilim alyp ja­tyr. Aldaǵy 2017-2018 jyl­dary grant sanyn qosymsha 5 myń­ǵa deıin kóbeıtý týraly sheshim qabyldanyp, talapkerlerdi qabyldaý júrgizilip jatyr.

– Baǵdarlamalar ortalyǵyna basqa da fýnksııalardyń júk­te­lýi «Bolashaq» baǵdar­la­ma­sy­nyń qysqarýy degendi bildire me?

 – Bul tusta bir aıta ketetin má­se­­le bar. Shetelderde mamandar daıyndaý boıynsha respýb­lı­kalyq komıssııa «Bolashaq» baǵ­darlamasynyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap, sheshim shyǵarady. Oǵan Memlekettik hatshy basshylyq ja­saıdy. Halyqaralyq baǵdar­la­malar ortalyǵy – onyń jumysyn júrgizetin mekeme. Sondyqtan, ortalyq stıpendııa bólýmen emes, stýdent oqytýmen aınalysady. Jalpy, 2015 jyly 700 stıpendııa bólingen. Bıyl 2017 jyly 600 shákirtaqy qarastyrylǵan. Keler jyly stıpendııa sany 300-ge qysqarýy múmkin. Salystyryp qaraıtyn bolsaq, 1994 jyl men 2004 jyldar aralyǵynda 780 stıpendııa taǵaıyndalǵan eken. 2005 jyldan keıin ǵana bólingen stıpendııa sany artty. Endeshe, «Bolashaq» baǵdarlamasy toqtap qalady dep aıtýǵa negiz joq.

– «Bolashaq» túlekterine baılanysty el ishindegi pikir ekige jarylǵan. Biri túlekterdiń múmkinshiligi tolyq paıdalanylmaıtynyn, olardyń bolmashy jalaqymen túkke turmaıtyn jumys isteıtin nemese jumyssyz júrgen bola­shaq­tyqtardyń kóp ekenin aıtady. Al kelesiler «Bolashaq» túlek­teri joǵary jalaqy alýǵa qyzy­ǵyp, kez kelgen jumysty mensin­beıtinin keltiredi. Siz­dińshe, qaı taraptyń dáıegi basy­myraq jáne oǵan qatysty derek­ter ne deıdi?

– Bul suraqqa jaýap bermes buryn, Halyqaralyq baǵdar­la­malar ortalyǵy júrgizgen derek­terge kóz júgirteıik. Búginge deıin on myńǵa jýyq stıpendıat «Bolashaq» baǵdarlamasy bo­ıynsha tálim aldy. Olardyń 3000-ǵa jýyǵy áleýmettik salada jumys isteıdi. Bilim men ǵylymǵa berilgen 2000-nan astam túlek sonda júr. Densaýlyq saqtaý men óndiristik salada júrgender sany 1000-ǵa jaqyndap qaldy. 804 túlek memlekettik qyzmet atqarady. Solardyń barlyǵy el úshin aıanbaı eńbek etip júrgen azamattar.

Tómen jalaqy alatyn «Bola­shaq» túlekteri týraly áńgime ádette úsh jaqty kelisimshart jasasyp, shetelge oqýǵa ketkenderge baılanysty shyǵady. О́ıtkeni, keıbir joǵary oqý oryndary ózderi tapsyrys berip daıarlaǵan kadr­laryn jalaqysy joǵary basqa bilim oshaqtaryna jiberýge qulyqty emes. Alaıda, jumys berýshi men stıpendıat arasyndaǵy kelisimshartqa ortalyqtyń aralasýyna quqyǵy joq. Áıtse de, «JOO túlegi» kategorııasyna tapsyrys berilgende sol kategorııa ıelerine biraz jeńildikter jasalǵan bolatyn. Atap aıtsaq, baǵdarlamanyń negizgi shartynda jazylǵan eki jyldyq eńbek ótili bul kategorııamen oqýǵa úmitkerlerden talap etilgen joq, sonymen qatar, tildik kýrstar da joǵary oqý ornynyń bolashaq mamandaryna 1,5 jyl etip uzartylyp berilgen bolatyn. Endeshe, osy boıynsha bilim alyp kelgen túlek elge qaıta oralǵan soń jumys ornynyń sapasyn arttyrýǵa úles qosýy kerek shyǵar?!

Osy oraıda, shetelde qalyp qoıǵan jastar da tilge tıek etiledi. Jalpy, olardyń sany kóp emes, nebári 161 adam. Olardyń bári oqytý úshin jumsalǵan qarjyny tolyqtaı qaıtaryp jatyr.

– «Bolashaq» baǵdarla­ma­synyń talaptary jyldan-jyl­ǵa kúsheıtilip keledi. Byltyr IELTS talaby 5 bolsa, bıyl 5,5-ke kóterildi, al GPA bally 3,3 bolýy tıis. Talaptardyń kú­sheıýi talapkerlerdiń sapasyn arttyrý ma, álde bolashaqta stı­pendııa sanyn azaıtýǵa baǵyt­talǵan áreket pe?

– Irikteý erejelerindegi talap­tardyń kúsheıtilýi stıpendııa sanyn qysqartý degen sóz emes, kerisinshe, talapkerler sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Árıne, shet tilin meńgerýi men dıplomdaǵy baǵa dárejesiniń joǵary bolýy bıylǵy jyly stıpendıat sanynyń tómendeýine áser etýi múmkin. Degenmen, sheteldik ýnıversıtetterde IELTS 6-dan tómen bolsa oqýǵa qabyldamaıdy. Endeshe, úmitkerge qoıylatyn talaptyń kúsheıtilýi sheteldegi akademııalyq oqýdyń qıyndyqtaryn eńserýi úshin jasalǵan jaǵdaı.

– Halyqtyń kóp bóligi áli kúnge «Bolashaqty» tek baı-manaptar men sheneýnikterdiń balalary jeńip alady degen túsinikte júr. Alaıda, atalǵan stıpendııany jeńip alyp, muhıt asyp bilimin jetildirip kelgen qarapaıym qazaq jastarynyń mol ekeni de málim. Osy oraıda, joǵarydaǵy stereotıpti joıý úshin «Bolashaq» stıpen­dııa­synyń sharttaryn túsindirý jumystary júrgizilip tura ma?

– «Bolashaq» – qarapaıym qazaq balasynyń bilim kók­jıe­gin keńeıtip, álemniń ozyq ýnıver­sıtetterinde bilim alýǵa múmkin­dik beretin biregeı baǵdarlama. Ony sheneýnikter men qaltaly aza­mattardyń balalary oqıtyn baǵdarlama degen túsinik áý bas­tan durys emes. Mysaly, «Bola­shaq» stıpendııasy bolmasa, Uly­brıtanııada bilim alýym ekitalaı edi. Áke-sheshem – qarapaıym dárigerler. Eger osy stıpendııa bolmasa, meni Eýropada oqytýǵa ata-anamnyń qaltasy kótermeıtin edi. Bilýimshe, siz de «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegisiz. Shalǵaı aýyldan shyǵyp alystaǵy Anglııada bilim alǵanyńyz málim. Sondyqtan, biz sekildi qazaq jastaryna keremet múmkindik jasaǵan Elbasymyzǵa aıtar alǵysymyz sheksiz. Jalpy, kez kelgen talap­kerdiń «Bolashaq» stıpendııasyn jeńip alýǵa múmkindigi bar. Ol úshin áýeli baıqaýǵa qatysyp, irik­teý­den ótý kerek.

Siz aıtyp otyrǵan stereotıpti joıý úshin baǵdarlamanyń talaptary men sharttaryn túsindirip kelemiz. Saıtta da barlyq málimet bar. Talap kúsheıtilgeni bolmasa, «Bolashaqtyń» negizgi sharty bastalǵaly beri ózgergen emes. Negizi, barlyǵy adamnyń talpynysy men talabyna baılanysty dep esepteımin. Maqsaty aıqyn adam kózdegenine jetedi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»