Dala danagóıleri: Maıqydan Móńkege deıin

Sýretti túsirgen  Erlan Omar, «Egemen Qazaqstan»

«О́zenge bıe baılatyp, tóskeıge orda ornatyp, tórtkúldep oshaq qazdyryp, tó­bel bıe soıǵyzyp, tómende bıdiń ke­ńe­sin, bizde bir qurar ma ekenbiz» dep jyr­­laǵan Aqtamberdi, «Ketbuǵadaı bı­ler­­den keńes surar kún qaıda?» dep tol­ǵa­ǵan áıgili Dospambet jyraý­lar­dyń taý sýyn­daı týlaǵan aǵyndy jyrlarynyń ózi-aq danyshpan dala bıleriniń salmaǵy men saltanatyn aıǵaqtap turǵan joq pa?!.

Bolashaqqa barar joldy zamanalar borasyny jasyrǵan babalar izimen qaı­ta jalǵap jatqan osy bir jarqyn shaq­ta qaı zamanda bolsyn eldikke eren eń­­bek sińirgen, bólekti biriktirip, daýdy qosh, jaýdy dos qyla alǵan týabitti qası­e­timen ólmes ósıet qaldyrǵan, bitimi erek, bolmysy bólek bılerimiz jaıynda az-kem bolsa da aıtýdy ózimizge mindet sa­na­dyq.

Túpki sózdi túrkilerden bastasaq, olar erte dáýirden zamananyń zańyn túz­gen, tilge usta, elge tutqa tulǵalardy bı/beı/bek dep ataǵan. Bıdiń tamyry óte kóne dáýirde jatyr. Oǵan, árıne, ta­rıh­tyń ózi kýá. Tarıhta tańbalanǵan bı­ler­diń arǵy atasy dana Tonykók ekeni anyq. Onyń ordasy Orhon darııasyndaǵy Bilge qa­ǵan ordasynan shalǵaı Toǵala ózeni sa­ǵasynda derbes ornalasty. Ordadan alys halyqqa jaqyn bolǵan abyz eldiń ish­ki rýhanı ómir-tirshiligin qadaǵalap, da­nalyq sózderimen ulysty uıystyryp, jurtyna arqa tiregen. Ol resmı bılikke aıbarly sózderin arnaý, tolǵaý túrinde aıtyp, tilekterin oryndatyp otyrdy. Artyna halqyna azyq, handarǵa qazyq bolatyn danalyq tolǵaý, ósıetti naqyl sózder qaldyrdy. 

Kóne túrkilik bek mansaby keıinnen bıge ulasady. Bılerdiń qyzmeti men min­detiniń tamyryn tap basyp tanyǵan sóz zergeri Sáken Seıfýllın bılerdiń qu­­direti handar men batyrlardan da aı­byn­­dy ekendigi týraly aıta otyryp, qa­zaq ádebıetiniń tutas bir dáýirin «B­ı­ler dáýiri ádebıeti» dep ataýy tegin emes. О́ıtkeni halyq murasyn baıytqan ma­­qal-mátelder, ósıet-tolǵaýlar, ǵıb­rat­ty naqyldar men támsilder bılerge qatysty taralǵan.

Bıler men bekterdiń halyq arasyn­da­ǵy jer daýy, jesir daýy, qun daýy, mal daýyndaǵy ádil sheshimderi ýaqyt óte kele saralana tústi. Danyshpan bı ba­ba­lar túzim etken ádet-ǵuryp zańdary ny­­ǵaıyp, shyńdalyp, kemeldenip, dala de­mok­ratııasynyń negizin qalaǵan. Bul túzimiń túp-tamyry, áýel basynda Maı­qy turdy. Ýaqyt eleginen ótip, ta­rı­­hı tuǵyryna tolyqtaı qonǵan tul­ǵa­syn aıqyndaı aıtsaq, bı – han men ha­lyq­tyń, ámirshi men áleýmet arasynda kó­p­ir bolǵan altyn arqaý. Bolashaqty bol­ja­ǵan bı babalar Uly dalada salta­nat qur­ǵan aıbyndy memleketterdiń zań-jar­ǵysy, memlekettik túzimi, ádilet qa­ǵı­dasynyń altyn tutqasy boldy. Mu­nyń jarqyn aıǵaǵyn halyqtyń tarıhı jadynda saqtalǵan Maıqy bı týraly ańyzdardan kórýge bolady.

Ańyz-shejirede ártúrli nusqada aı­ty­­latyn Maıqy bı shyn tarıhta bolǵan, túr­ki-mońǵol halyqtaryna ortaq tulǵa eken­digi zertteý eńbekterde dáleldenip keledi. Ol – qazaq halqyn Shyńǵys hanmen jalǵap turǵan tamyry taramdalyp te­reń­ge tartqan, japyraǵy jan-jaǵyna jaı­­qalǵan týmysy bólek tuǵyrly tulǵa. 

Qazaqtar «Túgel sózdiń túbi bir, túp ata­sy Maıqy bı» dese, qaraqalpaqtar men ózbekter «Túmen ózbek túbi bir, túp atasy Maıqy bı» degen. Bashqurttar «Qara tabyn rýynyń túp atasy Maıqy bı, ol Oral taýynyń Mııadyq degen jerinde ómir súrip, han Shyńǵysty alǵash qarsy alǵan bı» dep sanaıdy. Qazan tatar myrzalarynyń arasynda da óz atasyn Maıqy bıden bastaıtyn she­jire bar ekenin áıgili Shahabýddın Mar­janı belgilegen. Onda «Maıqy bı, onyń uǵyly Nurysh (Turysh), onyń uǵy­ly Qyryq sadaq, onyń uǵyly Aıýp. Bu Aıýp zamanynda Qazan shahary orys­tar tarapynan alyndy» degen shejire bar. Sondyqtan tatar týǵandar da Maıqyny óz babasy sanaıdy. Munyń negizgi sebebi, kezinde bir shańyraqtyń astynda bolyp, bite qaınasyp ketken osy tamyrlas halyqtardyń irgeli el bolýyna uıytqy bolǵan – dana Maıqy bı ekeni anyq.

Kerek deseńiz, Maıqy Shyńǵys han­nyń «Jasasynyń» negizin ázirlegen top­tyń basshysy, tóbe bıi. Sol «Jasa» arqyly (Iasa) arqyly álemniń saıası kartasy aýysty. Osy saıasat degen sózdiń ózin keıbir ǵalymdar «Sa-ıasa», ıaǵnı «Iasamen basqarý» dep túsindiredi. Saıa­sat sózi arabtyń sózi. Biraq arabtyń bi­raz sózderi túrkiden baryp, bizge arab sóz­deri bolyp qaıta kelgen. Sonyń biri – saıa­sat. Saıasat degen «eldi bıleý» degen maǵyna beredi. Biraq onyń túp-tamy­ry «Iasamen úkim etý, Iasamen bıleý» degen maǵyna beredi. Árıne osy Iasa Shyń­ǵys hannyń tapsyrmasymen ja­zyl­ǵan qaǵanattyń qaǵıdattary. Toptyń basynda túgel sózdiń atasy bolyp Maıqy bı tur. 

Halyq arasynda Shyńǵys han men Maıqy bıdiń dostyǵy týraly ańyz mol ta­ralǵan. Hakim Abaıdyń aıtýyna qa­ra­ǵanda Maıqy bı Shyńǵysty han kó­ter­gen 12 bıdiń biri bolǵan. Bul el aý­zyn­daǵy shejireli áńgime tarıhı shyn­dyq­tan alys emes deýge bolady.  Qazaq pen mońǵol halqynda qazaq jurtynyń qalyptasýyna, jeke el bolýyna tarıhı tulǵa Shyńǵys hannyń tıgiz­gen áserin ásirelep jetkizgen ańyz­dar saq­talǵan. Bul ańyzdardyń jeli­si uqsas bol­ǵanymen, tosyn ózgeshelikter de bar. Qa­zaq­­ta Maıqy bı Shyńǵys hannyń aqyl­­shysy bolǵan, ony han kóterýge qa­tys­­qan, aıaǵy aqsaq bolǵandyqtan, hanǵa ar­nap jasaǵan arbaǵa minýge haqyly qasıetti bı degen áńgime bar. Bashqurttar da Maıqynyń uly qaǵanmen bir arbaǵa mingenin aıtady. 

Hanǵa arnap jeke arba jasatý saryny «Oǵyznamada» da bar. Al «Qupııa shejirede» «qazaq arba», «qazaq kúıme» degen uǵymdar kezdesetini de tegin emes. Halyq úshin qara shańyraq, qara qa­zan qandaı qasıetti bolsa, kúımeli arba da sondaı mánge ıe ekendigi Oǵyz han, Shyńǵys han, Maıqy bı týraly ańyz­dyń jelisinen baıqalady. Demek, hanǵa arnalǵan arbada ámirshi men bıdiń qa­tar otyrýy, arbanyń dońǵalaǵynyń al­ǵa jyljýy – memlekettiń qýatty qu­ry­lymynyń alǵa basýyn meńzeıdi. Túrki jurtynyń ejelgi bir tarmaǵy telelerdi «bı­ik arbalylar», qańlylardy «qań­qa­ly­lar» deý – osynaý tanymnyń aıǵaǵy. 

Maıqy bıdiń túp beınesi HIII ǵasyr ta­rıh­shysy Rashıd ád-Dınniń «Jyl­na­malar jınaǵynda» jazylǵan. Onda bı baba Baıký degen atpen atalǵan. Onda «Myń­basy Baıký, ol hýshın (úısin) taıpasynan. Ol oń qanatty bıledi, basqasha aıtqanda oń qol áskerlerdi basqardy» dep jazylǵan. Bastapqyda Maıqy bı osylaısha Joshy ulysynyń oń qanatyna bas­shy­lyq jasap, keıinnen batysqa joryq ja­sa­ǵan Batýǵa aıanbaı qyzmet etedi. Qar­taıǵan shaǵynda óz ornyna júrııat rýy­nan Eldeke esimdi bıdi qaldyryp, aq ba­tasyn beredi degen derek bar.

Maıqy bı týraly taǵy bir derek qaldyrǵan tarıhshy – Qadyrǵalı Qosym­uly Jalaırı. Ol jylnamasyn­da «Myń er Baıqý. Sol hýshın qaýymynan edi. Oń qol­yn ol bıler edi. Shyńǵys handa bul tórt bek áıgili edi. Tórt myń áskerimen Jo­shyǵa berdi. Bul zamandaǵy Toqtaı men Baıannyń kóp áskeri bul tórt myń ás­ker­diń násilderi, sońynan óte kóbeıdi» dep jazady. Al О́temis qajynyń «Dápter-ı Shyńǵysnama» shejiresinde Maıqy Shyńǵys hannyń oń qolyn basqarýshy, úısin taıpasynyń ókili, ol uly hannan tómendegi eltańbalyq rámizderdi alady: urany – Salaýat, qusy – qaraqus, aǵashy – qaraǵaı, tańbasy – sirge, saýyty – shyǵyr. 

Taǵy da danyshpan Abaı bul týraly: «Qashan mańǵuldan Shyńǵys han shyqqanda, qazaqtar «qutty bolsynǵa» barypty. Biraq qaı jerde barǵany maǵ­lum emes, sóıtse de osy Shyńǵys taýyn­da, áskeri Qaraýyl ózeniniń boıyn­da jatyp, on eki rýdan on eki kisi mań­ǵul­dyń óz zańy boıynsha Han degen úlken bıiktiń basynda, aq kıizge Shyń­ǵys­ty otyrǵyzyp han kótergen deıdi. Taýy­nyń Shyńǵys atalyp, bıigi Han atalmaq sebe­bi de sol bolsa kerek. Sol on eki kisi­niń biri qazaqtan Maıqy bı degen kisi eken. «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maı­qy bı» degen maqal bolǵan», dep ja­zady. 

Demek, aıryqsha aıtar másele búgingi ur­paq Maıqy bıdi ańyz keıipkeri emes, tarıhı tulǵa dep tanyǵan abzal. Buǵan Maıqy bıdiń esiminiń máni de negiz bolyp otyr. Maıqy mońǵol tilin­de «Maıga/Maıǵy», ıaǵnı aqsaq, maımaq degen sóz. Maıyp, maımaq, maıysqan sózderiniń túbiri ortaq. Qazaq ańyzdarynyń bárinde de Maıqyny aqsaq adam retinde sýretteıdi. Mysal kel­tir­sek, Máshhúr Júsip «Maıqy bı ózi aq­saq, ómirboıy arbamen júredi eken. Arbasyn kólikke saldyrmaı, jaıaý kisige tar­tqyzady eken» dep jazady. Olaı bolsa aqsaq bıdi mońǵoldar «Maıga» dep la­qap atpen ataǵan, ony qazaqtar tıtýl re­tinde qoldanǵan, al bıdiń shyn aty bas­qa bolǵanǵa uqsaıdy.

Maıqydan bastaý alǵan bıler aıbarly Altyn Ordanyń, Joshy ulysynyń áleý­mettik-saıası túzimine úlken úles qo­syp, júıeli bılik júrgizgen. Mań­daı­­aldy bas bıdi «beglerdiń begi» dep ata­ǵan, osy ataq keıingi býynǵa ja­l­ǵa­syn taýyp otyrǵan. Máselen, el qa­myn jegen Edigeniń áýleti «beglerdiń begi» bolǵany málim. Dala zańdary Qazaq or­dasy kezeńinde jetilip, zaman talabyna saı jańǵyryp, óz jalǵasyn taýyp, «Qa­­sym hannyń qasqa joly», «Esim han­­nyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jar­­ǵysy» degen ataýlarmen handyq bı­lik­tiń kúre tamyryna aınalady.  Áz Táýkeniń bastamasymen «Jeti Jarǵy» qaǵıdalaryn qurastyrǵan, bola­shaq­ty boljaǵan áıgili Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı syndy bı babalar Maıqy bı­den qalǵan mızamdy negizge alǵanyna kú­mán joq.

Jalpy, tarıhta halyqtyń es jıyp, etek jınaǵan, qalmaq, jońǵarǵa qarsy turýynda, birigýinde birtutas ulys bolýynda bılerdiń róli bekem boldy. Olar hanǵa septese, el basshylaryna kó­mek­tese júrip ózderiniń danalyq oı­la­rymen, sheshendik sózderimen, ádil she­shimderimen, halyqtyń tutasyp el bolýy- na ólsheýsiz úles qosty. 

Uly dalanyń ádet-ǵuryp zańdary ha­lyqtyń ómir-tirshiligine, senim-na­ny­myna, sharýa-kásibine úılesimdi boldy. Sol sebepti «qoı ústine boztorǵaı ju­myrtqalaǵan» bereketti ómir, esigine qu­lyp salmaǵan mamyrajaı tirshilik jal­­ǵasyn taýyp otyrdy. Alaıda qa­zaq­tyń bılik júıesi, sharýa-kásibi, turmys-salty, ar-namysy otarshyl júıe kelgende setinep, shaıqala bas­ta­dy. Osy ózgeriske aldymen «handa qy­ryq kisiniń aqyly bolsa, bıde qyryq ki­siniń ary bar» degendeı, bı-sheshender, aqyn-jyraýlar tóze almaı shamyrqanyp ún qatyp, «Zar zaman» dep atalatyn sarynmen tolǵaýlar arnaıdy. Aqıyq aqyn S.Seıfýllınniń tilimen aıtqanda, «es­kilikti salt-sanaǵa qamqor, kúzet bol­ǵan» bı­lerge jańa nızamnyń tarpy úreıli, qorqynyshty kórinedi. 

Bodandyq qamytyn kııýge taqaǵanda handyq júıemen birge bılik júıeden de aıyrylyp qaldyq. Sol bılerdiń sońǵy sarqyty Móńke bı boldy. Mys­qal­dap, synalap ene bastaǵan kepke qar­sy bolyp, synǵa alǵan, halqynyń bo­la­shaqta azyp-tozatynyn, bodandyq zoba­lańnyń aýyr bolatynyn eskertý, sáýegeılikpen joryp, dabyl qaǵý, áz hal­qyn saqtandyrý Móńke bı tol­ǵaý­larynan anyq baıqalady. Syl­dy­ry estilgen otarshyldyq shynjyr bu­ǵaý, kóshpeli tirshilikti shaıqaı bas­ta­ǵan naryqtyq qatynastar, handyq bı­lik­tiń joıyla bastaýy, jat jurt engizgen ákimshil-ámirshil júıe, bóten dinge shoqyndyrý áreketteri Móńke bı jyrynda aqyrzaman belgisi retinde úreıli beınelenedi.

Eraly, Nuraly handardyń janynda júrip bılik aıtqan bıdiń aty-jóni túrli derekter men qoljazba qorlarynda saqtalǵan materıaldarda «Tileý balasy Móńke bı», «Shekti Móńke bı», «Kishi júz Shekti Móńke bı», «Shekti uly Móń­ke bı» dep tańbalanǵanyn baıqaýǵa bola­dy. Bir ańyzda «Bekarystyń balasy Móń­ke» degen. Máshhúr Júsip Kópeıuly «Noǵaıly Móńke bı» dep atasa, Ahmet Baı­tursynuly «Shekti Móńke bı» deı­di. Jalpy, negizgi derekterde Shekti Móńke bı dep atalady. Qoljazbadaǵy ańyz-tolǵaýlar qazaq dalasynyń túrli túkpirinen jınaqtalyp, jazylyp alynsa da halyq bıdiń ata-tegin, násilin shatystyrmaı durys atap kórsetip otyrǵany halyqtyń tarıhı jadysynyń berik ekenin baıqatady. 

Móńke bı otarshyldyq júıeni aqyr­zaman elesindeı tańbalaý arqyly ha­lyq­ty bodandyqtan saqtandyryp, odan tú­ńil­dirip jıirkendire bildi, máńgi bitis­pes qarsylyq týdyrtyp, eldiń sanasyn oıatty. Eldi tilinen, dilinen, dininen, jerinen, izgilikten bezdiretin aýyr zo­balańdy aldyn ala boljap, sáýegeılik ja­sap, ashy aqıqatty aıtyp, otarlyq kep­tiń shyn sıqyn ótkir tilmen aınytpaı sýrettep, jurttyń sanasy árdaıym ser­gek bolýǵa, qorǵanys qabileti udaıy bekemdeýge tıek boldy. Sol sebepti bodandyq dáýirde Móńke bıdiń nóserli sózinen qorqyp, ony jarııalaýǵa tyıym salynyp keldi. Mysaly, buryndary jarııalana qoımaǵan bir derekte Troıskıı qa­la­syn saldyrýǵa ruqsat bergen el ıeleri qatal synalady: «Móńke bı Kishi júz, Shekti eli eken. Orta júz­­de bir Jánibek, Uly júzde bir Jáni­bek bolǵan eken. Ekeýiniń qaısysy sal­dyr­ǵa­nyn bil­meıdi, áıteýir bir Jánibek qajy­lar­dyń baryp júrgen ornyna Troıskıı degen qala saldyrǵaly alǵashqy qazyqty shanyshtyrǵan eken. Muny estip Móńke bı bul qaı Jánibek eken dep, Kishi júz Shekti eliniń Nuraly hanyna kelip suraıdy. Birneshe kún ótken soń Orta júz­diń sáýegeıi Jánibekke kezdesip, sá­lem bergesin: «Balam, qaı rý, qaı elsiń»,– depti. Bala «Shektimin»,– deıdi. – «Jylqym joǵalyp,– sizderdeı atalar­dan úmit etip, qaıdan izdesem tabar ekem dep kelip edim». Jánibektiń ádeti, bal asharda atynan túsip, er-toqymyn basyna jastap, oramalyn betine jaýyp jatyp uıyqtasa, tús kóredi eken. Az-muz myzǵyp jatady da túregelip sóıleıdi: «Jylqyńdy eshkim aıtpaı-aq tabasyń. Úsheýi jatyr, tórteýi túregelip tur eken», – deıdi. Sonda Móńke «Siz sáý­e­geılikpen jylqynyń qaıda ekenin bil­dińiz. Sóıte tura siz qazaq eliniń qa­myn nege oılamaısyz. Troıskııge kó­ńil bólgenshe, keıingi qazaq násiliniń keleshegin nege boljamaısyz?»,– degen eken. Móńke bı tolǵaýlarynyń negizi ózegi – otarshyldyqqa qarsylyq saryn. Mem­le­kettiń túzimniń qulaýy, kóshpeli órke­nıettiń daǵdarysy, tuıyqqa tirel­gen el ómiriniń áleýmettik ótkir arnalary tolǵaýda tolyq qamtylady:

Jaqsyny aldar jezbenen, Iritki salar sózbenen. О́zen men kólge ataqty, Toltyra salar qalany.

Jańa zaman elge ákelgen kásiptiń biri – súzeki salyp, balyq aýlaý bolsa, biri jer jyrtyp, egin egý edi. Sahara keń dalada mal sharýashylyǵymen kún kórip júrgen kóshpeli qaýym saltyna bul daǵdylar múlde ersi kórinedi. Sol sebepten de Móńke bı bylaısha tolǵaıdy:

Azarsyń, jurtym, azarsyń, Azǵanyńnyń belgisi,– ...Atyz-atyz jyrtylǵan, Jer shyǵady dep edi.

Móńke bı jer jyrtyp, «toǵan basy murap dep» aryq qazýdy aıyp kóredi. Sebebi jerge baılanyp, ketpen us­taǵan el kóship-qonyp júrgen keń shal­qar qonysynan aıyrylyp, jaý­yn­ger asaý, arda bolmysynan adasyp qalýy yq­tımal. Tolǵaýda ol týraly «Aryq shy­ǵar dep edi, sol aryqtyń ishinde, yńǵaıy joq jamannyń, pyshaǵy men shaq­paǵy, qalyp shyǵar dep edi» dep na­lıdy. Jaýyngerlik qarý-jaraq, ań­shylyq turmystyń qural-saımandary kise belbeý, oqshantaı, biltege ot jaǵa­tyn shaqpaq, ótkir pyshaqtan aıyry­lý bı úshin aqyrzaman belgisindeı qa­byl­danady. 

Aqyrzaman saryny Qoja Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı sekildi danalarda da bar. Al Móńke bı, Shortanbaı, Dýlat, Murat bastaǵan aqyndar oǵan áleýmettik-saıası sıpat bere bildi. Álemdik dinderde aqyrzaman belgili bir dáýirdiń aıaǵy bolǵanymen aıyptylar jazalanatyn, dúnıe kúnádan aıyǵatyn jańa izgi zamananyń basy bolyp ta esepteledi. Olaı bolsa áýlıe Móńke bı­diń sózderi túńilý emes, bodandyq júıe­ni jazǵyryp, aıyptap, azattyq ań­saǵan aqıqattyń úni deýge bolady. Ol tolǵaýlar búginderi bodandyq júıe qaldyrǵan minez-qulqymyzdaǵy kem­shi­l­ikterdi túzeýge, keleshegimizge sergek q­araýǵa, ózgelerge kózsiz eliktep ketpeı ata saltymyzǵa oralýǵa, keleńsiz jaıttardan saq bolýǵa qyzmet ete beredi. Sondyqtan myń jyldyqty boljaǵan, abyzdardyń sarqyty áýlıe Móńke bıdi ańyzben asqaqtatqan halyq «Uqsań uqqan – ulym, uqpasań qalǵan – ulym» dep Qyzyr ǵalaısalam aıtady eken Móńke bıge» degen áńgime taratqan. 

Aıbarly Shyńǵyshannyń qasynda júrgen Maıqy bıden Nuraly hannyń janyna ergen Móńke bıge deıingi dala danalarynyń aıtqan ár sózi alash rýhyna serpin beretin sarqylmas qýat kózi bolyp qala bereri haq.

Darhan Qydyráli,

Sýretti túsirgen  Erlan Omar, «Egemen Qazaqstan»