Babalar rýhyna taǵzym adal nıetpen bolǵany abzal

Elimiz egemendik alǵannan beri ejelgi eskertkishter eńse kótere qaıta jańǵyrtylyp, taý tulǵalar tas tuǵyrlarǵa asqaqtaı kóte­ril­gendigi barshaǵa aıan. Baǵzy zamandarda jazyl­ǵan kóne qoljazbalar alys-jaqyn shetelderdiń muraǵat­­tarynan ákelinip, kıeli qorǵandardan izdestirilip alynǵan asyl jádigerler ult rýhanııatynyń qazynasyn to­lyqtyra tústi. Reseı patshalyǵyna qara­ǵan tusta kóne jádi­gerler suraýsyz alynyp ketkendigi málim. Buǵan keńes kezinde júr­gizil­gen arheologııalyq qazbalardan taby­l­ǵan Shi­lik­tiniń altyn jaý­harlary dálel. Sol zamanda kórmege áketilgen qasıetti taıqazan da Ermı­taj qorynda qan­shama jyldar shań basyp jatty. El táýel­sizdiginiń bastalar tusynda ult zııaly­la­ry­nyń pármenimen osy asa qundy jádiger qa­sı­etti Túrkistanǵa qaıta oraldy. Túrki máde­nıe­ti­niń asyl qazynasy Kúltegin eskertkishiniń kó­shir­mesi Astana tórine ákelindi. Ulttyq rýha­nııat­tyń dáýirleýine Elbasynan bastap qoǵam qaıratkerleri men zııaly qaýym ókilderiniń «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy zor úlesin halyq baǵalap otyr. Osyndaı órkenıet úrdisi Mádenıet mınıstrligine qarasty elimizdiń barlyq mádenıet oshaqtarynda jalǵasyn tabýda. 2000 jyly Mádenıetti qoldaý jyly Shy­ǵys Qazaqstandaǵy Tarbaǵataı tarıhı-ólke­taný mu­ra­jaıynda keshendi mádenı sharalar júzege asyryldy. Sonyń biri, murajaıdan tys ju­mystar retinde uıym josparymen belgilengen osy óńirdiń uly ba­basy, qazaq shejiresindegi belgili tulǵa Tóle­getaı Súıinishulynyń Syr boıyndaǵy kóne kesenesin ǵylymı turǵydaǵy zertteý boldy. Tarıhı tulǵa mońǵol shapqyn­shy­lyǵy zama­nyn­da Altaıdan Tarbaǵataı, Je­tisýǵa aýǵan jurtty Syr boıyna qonystan­dyryp, keıinnen Joshy ıelengen ulystyń О́zgent óńirin bılegeni qytaı jazba derekterinde saqtal­ǵan. Syr óńirine ıslam dininiń tara­lýyna Qylyshty Atamen ıyq­tasa qoldaý kór­set­keni jóninde ańyzdar bar. Olar­dyń kesene­leriniń qatar turǵyzylýynyń syry osydan bolsa kerek. Osyndaı tarıhı derekter men áp­sanalardy ǵylymı tanymdy­ly­q­pen zerdeleý ólketaný enshisindegi mindetter. 2000 jyldyń mamyr aıynyń basynda osy maqala avtorlarynyń biri Qyzylorda oblysy Ja­ńaqorǵan aýdanyndaǵy tarıhı keshenge issaparmen baryp, eskertkishtiń jaı-kúıimen tany­syp, derekter jınaqtap qaıtty. Alys­tan bar­ǵan zertteýshini qarsy alǵan jergilikti ákimdik bas­shylary qart ólketanýshy Shaıdarbek Áshi­mov­­ti janyna qosyp, kólik­pen qamtamasyz etip, úlken qoldaý kórsetti. Degenmen, eskert­kish­terdiń saq­talýy syn kótermeıtin jaǵdaıda edi. Elge oralǵan ólketanýshy, ıaǵnı osy maqala avtorla­ry­nyń biri zertteý jazbalaryn mura­jaı qo­ryna ótkizip, buǵan deıingi jazylǵan tarıhı dáıek­terdi izdestirip, qaıta jańǵyrtý máse­lesin kóterdi. Bul ıgi bastamaǵa birinshi bolyp Shy­ǵys Qazaqstan oblystyq máde­nıet basqarmasy­nyń basshylyǵy qoldaý kórsetip, jyldyq jos­parǵa engizdi. Ejelgi О́zgent sha­haryna jaqyn Jibek jolynyń boıyna tur­ǵyzylǵan Tólege­taı-Qylyshty kóne kesenele­riniń qabyrǵalary 1970 jylǵa deıin saqtalyp turǵan. Bul eskertkishti osy jyldary belgili sáýletshi-ǵalym Eskendir Báıtenov zerttep, bastapqy kórinisin qal­pyna keltirgen syzba­syn jasaǵan. Bul derekti sáýletshi Shyǵys Qa­zaqstan óńirindegi kesenelerdi zertteı júrip, 1993 jyly murajaıǵa kelgen kezinde aıtqan. Joǵaryda atalǵan issaparǵa da osy derek sebep bolǵan. Mádenıetti qoldaý jyly múmkin­digimen bastalǵan osy zertteý, keıinnen kóne keseneni jańǵyrtý bastamasyna ulasty. 2001 jy­ly qazan aıynda maqala av­torla­ry­nyń soń­ǵysynyń quryltaıshylyǵymen «Tóle­ge­taı urpaqtary» jeke qory uıymdasty­ryl­dy (ShQO Ádilet basqarmasy zańdy tulǵany memlekettik tirkeý týraly Kýálik, №13433-1917Q-R). 2002 jyly 18 mamyr – Halyq­aralyq mura­jaı kúni «Týǵan jer tarıhyna taǵzym» merekelik baǵdarlamasynda qor tusaýkeseri ótkizi­lip, jıynǵa shaqyrylǵan qonaqtar men aýdan turǵyndary, barlyǵy bes júzge jýyq adam qa­tysty. Sol jyldyń 9 jel­toqsanynda ótken qor­dyń kezekti máji­lisinde Qamqorshylyq keńe­si­niń qol­da­ýy­men kóne keseneniń qaıta jań­ǵyr­tylý má­selesi jolǵa qoıyldy. Qor quryl­taı­shy­synyń uı­ǵarýymen bastamanyń alǵashqy ke­zeńinde Qy­zylorda oblysy Ja­ńaqorǵan aýda­ny­na baryp, aýdannyń sol kezdegi ákimi Náji­meddın Musa­baevqa jolyǵyp, eskertkishti qaıta jańǵyrtý jóninde qoldaý al­yndy. Astanadaǵy bir top aza­mattardyń basqo­sýynda Jańa­qor­ǵan­da as ótkizý belgilendi. 2002 jylǵy asqa daıyn­dyq bary­synda «Tó­le­getaı urpaqtary» jeke qorynyń qu­ryltaı­shysynyń uıǵarýymen Jańa­qorǵanda ókildik ashyp, jańǵyrtý jumysyn bastaý jos­par­landy. Qordyń Jarǵysyna sáıkes ókildik Erejesi ázirlendi. 2002 jyly 18 jel­toq­sanda Ja­ńaqorǵanda ótken asqa júz elýdeı Tólegetaı urpaqtary elimizdiń ár túpkirinen kelip qatys­ty. Astan keıingi bir top azamattar jı­nalǵan otyrysta qyzyl­ordalyq Oljabaı Sa­par­baıuly ózgeshe «bel­sendilik» tanytty. О́zi­niń ekiushty pikirin aıta kele, ókildikti Qy­zyl­orda qalasynda ashýdy usyndy. Otyrys bary­synda ózimen birge zańger, qarjyger ertip kelgenin málimdep, má­seleni sheshýdi jergilikti jerge bura tartyp otyrdy. Osy sebeptermen oty­rys nátıjesiz aıaqtalyp, asqa jınalǵan qarjyny Oljabaı aqsaqal kópshilik­tiń kózinshe ja­nyn­daǵy Serik Táshimbetovke gazetke oratyp al­yp ketti. Bul qarajat Jańaqorǵanda ashylmaq bol­ǵan ókil­dik­tiń esep-shotyna «Tólegetaı ur­paq­tary» qory tarapynan ornalastyrylýy tıis bolatyn. Osy­laısha shyǵysqazaqstandyq máde­nı­et qyzmetkeri kótergen ıgi bastamany qyzyl­ordalyq ishki ister qyzmetiniń ardageri «menshiktep» aldy. Alǵashqy astan jınalǵan qarjy­nyń demeýimen birqatar qalalardy ushaqpen aralap jıyn ótkize bastaǵan aryn­dy aqsaqaldyń jolyn bógemedik. Biz ata-ba­ba­myzdan qalǵan jón-jo­syq­­ty saq­tap, ózimiz qurǵan úkimettik emes uıym­nyń qyz­metin toq­tatyp, jergilikti aza­mattarǵa jol berdik. О́ıtkeni, ol 2003 jyly naýryz aıyn­da Qy­zyl­orda qalasynda «Tóle­ge­taı» qo­ǵam­dyq qo­ryn quryp alǵan bolatyn. Ar­tynan emin-erkin eki jyl júrgen Oljabaı Saparbaıuly bas­ta­many qaıranǵa qal­dyr­ǵa­nyn estip-bildik. Oljabaı Saparbaı­ulynyń osyndaı áre­ket­teri sal­darynan bastama, ıaǵnı kesenelerdi jań­­ǵyrtý isi eki jarym jylǵa keshiktirildi. Son­dyq­tan, 2005 jyly sáýir aıynda aqsa­qaldy qol­­daý­shy­la­rymen birge Jańaqor­ǵanǵa otyrys­qa shaqy­ryp, uzaq daý-damaıdan keıin, bergisi kel­mese de alǵashqy bas­tamamyzdyń tizginin qaı­ta qoly­myzǵa al­dyq. Keıingi aıǵaqta derek bo­lýy úshin túrkistandyq aǵaıyndar otyrys­ty beıne­taspaǵa túsirip aldy, qazirde qo­lymyzda saqtaýly. Igi bastama tizgini «Tólegetaı urpaq­ta­ry» jeke qory uıymdastyrýyna alyn­ǵan­nan keıin, 2005 jyldyń 1 shildesinde jergilikti qarııa­lar­dan bata alynyp, kóne keseneni jańǵyrtý úshin qyzý jumystar bas­talyp ketti. Uıym­dastyrý ju­my­sy óte aýqymdy bol­dy, Túrkis­tan, Hıýa, Shym­k­ent, Qyzylorda qalalarynan sheberler shaqy­ryldy. Taıaý jerdegi Saıram men Sozaqtan jumysshylar qamtyldy. «Tó­le­getaı urpaq­ta­ry» qorynyń shotyna jobanyń bas demeýshileri: Dáýlet Turlyhanov, Baýyr­jan Ospanov, Janat Dúz­baev syndy elimizge belgili azamattar tarapynan kólemdi qarajat túse bastady. Osyn­daı qarjy úlesin júzden astam demeýshi bolǵan tikeleı urpaqtary eseleı tústi. Taǵy basqa abzal azamattar belsendilik kórsetti. Kesenelerdi jańǵyrtý kezeńinde uly babalar týraly tanym­dyq jazbalar jazý týraly zııaly qaýymǵa usy­nys berildi. Halyq jazýshysy Qabdesh Ju­ma­dilov «Mıllıondaı urpaǵy bar Uly baba» atty maqala (Qazaq tarıhy, 2004 j.), jas ta­rıh­shy Tur­synhan Zákenuly «Syr boı­yndaǵy Tó­le­getaı kesenesi» taqyrybynda mazmundy tarıhı zertteý jazdy. Keıingi jyly elimizge belgili aqyn Nesipbek Aıt­ulynyń «Tóle­getaı» poe­masy ja­ryq kórdi. Aqyndar Ábýbákir Qaıran, Ádilǵazy Qaı­yrbekov, Janat Áskerbekqyzy óz tolǵaý­laryn arnady. Biz bul maqalany Uly babanyń jer besigin qaıta jańǵyrtýdaǵy paryzymyzdy dá­ripteý úshin emes, elimizdiń bas gazeti – «Egemen Qa­zaq­stan­da» 2011 jyly 10 qyrkúıekte jarııa­lan­ǵan Ol­jabaı Saparbaıulynyń «Baba arýa­ǵyna taǵ­zym» maqalasyndaǵy jalǵan aqparat­tardyń aqı­­qatyn ashýǵa baǵyttap otyrmyz. Bul aqsaqal budan buryn da Qyzylorda oblystyq «Syr boıy» gazetine de osy mazmundas bet uıym­das­tyr­ǵan bolatyn. Onda da kesenelerdi jańǵyrtý­ǵa uıytqy bolýshy dep ózin kórse­týine mán bermegen edik. Endi, mine elimizdiń bas gazetiniń jarnama betine de qol salyp otyr. Belgili halyq termesinde: «Jaqsylar jaq­symyn dep aıta al­maıdy, jamandar jaq­symyn dep aıqaılaıdy», degen sóz osyndaıda aıtylsa kerek. Tórt jyl boıy eńbektengen qury­lys­shylardyń azyq-túligin Qyzylorda, Shym­kent, Túrkistan, Shıeli, Temirlan, Saýran­daǵy aǵaıyndar qamtamasyz etip otyrdy. O.Saparbaıuly bul qaıyrym­dy­lyq isten jar­tylaı ǵana habardar bolǵandy­ǵynan, óziniń maqalasynda qurylysqa jetkizilgen azyq-túliktiń ýaqytyn eki jylǵa kem, al qu­rylystyń bastalýyn bir jylǵa keıin kór­setkeni – onyń ıgilikti istiń syrtynda bol­ǵa­ny­nyń dáleli. Demek, Oljabaı Sapar­baı­ulynyń «baba arýaǵyna taǵzymy» shyndyqtan alys. Birinshiden, ózin ıgi basta­mashy qatar­yn­da kór­set­ken. Ekinshiden, «Semeıde ashylǵan «Tólegetaı urpaqtary» deıtin qordyń kesene turǵyzýǵa qaýqary joq», – dep atalǵan úki­mettik emes uı­ym­­nyń jar­ǵylyq maqsatyna nuqsan keltirgen. Dúıim eldiń kóz aldynda kóne kesenelerdiń qaıta jańǵyrtylýyn uıymdastyrǵan «Tóle­ge­taı urpaqtary» jeke qorynyń izgilikti qyzmetin tolyq aıaqtaǵanyna úsh jyl ótkennen keıin osylaısha sóz saptaýy O.Saparbaıulyna ne paıda bermek? Úshinshi­den, 2001 jyly Asta­naǵa shaqyrtylyp, elge tanymal abzal kisi retinde áli ashylmaǵan qordyń prezıdenttigine taǵaı­yn­dala salýy. Bul halyq arasynda aıtylatyn «áli týmaǵan qysyraqtyń qymy­zyn ishken» deıtin ájýaǵa saıatyn kúpirlik sóz. Al úkimettik emes uıym­dar týraly erejede qordyń basshylyq organ­dary saılanýynyń memlekettik tirkeýden keıin ǵana júzege asatyndyǵy zańdylyq tur­ǵy­da jazylǵan. Demek, bul aıtqany da eshqandaı qısynǵa janaspaıdy. Ol ózin tizgindi myqty ustaıtyn kisi dep kórsetýdi de umytpaǵan. Osy­laısha ózin-ózi madaqtaýdyń óńin aınal­dyryp, basqa adamnyń aıtqany dep siltemelik aılasyn qoldana bilgen. Endi dáıeksiz ári jal­ǵandyqpen quralǵan maqalanyń zań burma­laýshylyq tusy­na dálel keltireıik. O.Sapar­baıuly óz maqala­synyń taqyry­by­na qabattas­tyryp keseneniń «Tólegetaı ur­paqtary» qory­nyń tapsyrysymen ázirlen­gen joba kórinisin ornalastyrǵan. Bul sýret «Tólegetaı urpaq­tary» qory 2005-2008 jyldar aralyǵynda Tólegetaı-Qylyshty kesenelerin tarıhı-sáý­lettik keshenge aı­naldyryp, onyń saltanatty ashylý qurme­tine uly babalar rýhyna arnap 2008 jyly 25 qazanda Jańa­qor­ǵan men Túr­kistanda ótkizilgen astyń shaqyrý-baǵdar­lamasynyń muqabasynan urlanyp alyn­ǵan. O.Sapar­baıuly eshqandaı shimirikpesten osy jo­banyń avtoryn Jandarbek Málibekov dep badyraıtyp, jalǵan jazǵan. Jobanyń naq­ty avtory kezinde Qorqyt, Abaı, Qoby­lan­dy eskertkishterin jobalaǵan QR eńbek si­ńirgen sáý­le­shisi, Shyǵys elderi halyq­aralyq sáýlet akade­mııa­synyń akademıgi Bek Ibraev. Osy maqala­nyń avtorlaryna, ıaǵnı joba jetekshisi men sáýletshisine shyǵarma­shylyq týyndylary úshin 2010 jyldyń 3 qyrkúıeginde Qazaqstan Respýb­lıkasy Ádi­let mınıstrligi Zııatkerlik menshik quqyǵy komıtetiniń №1413 kýáligi berilgen. Demek, O.Saparbaıuly jal­ǵandyqqa baryp otyr. Osy­laısha shyn­dyq­tyń aýylynan alshaqtaǵan ishki ister ardagerine ne joryq? Sondyqtan ondaı adamnyń jobaǵa esh­qandaı qarym-qatynasy bol­masa da, QR Tarıhı jáne máde­nı eskert­kish­teriniń jergilikti mańyzy bar memlekettik tizimine engen ShQO ob­lystyq mádenıet basqar­ma­sy qoldaǵan jáne Tarba­ǵataı tarıhı-ólketaný murajaıy men «Tó­le­getaı urpaqtary» jeke qory birlesip at­qar­ǵan qoǵamdyq iske zańsyz qol suǵýy zań­dylyq turǵysynan aıqyndalýy tıis. Ke­se­nelerdiń jań­ǵyrtylýy kezeńinde bir kún tóbe­sin kórset­pegen, qurylysqa bir kesek kirpish, qurylys­­shylarǵa bir túıir nan apar­ma­ǵan Oljabaı Saparbaıulynyń «daıyn asqa tik qasyq» bolyp jahanǵa jar salýyn, bir top azamat­tar­dy úgit­tep, halyqaralyq qor qurý áreketimen ábi­gerge túsýi jónsizdiktiń bir kóri­nisi dep túsinemiz. Eń óreskeli sol, ıgilikti isti ıemdengen aq­saqal maqalasynyń sońynda «biz maqsaty­myzǵa jettik!» deıdi. Sóıte tura, birge jettik dep semeılik «Tólegetaı ur­paq­tary» qoryn ekinshi qatarǵa qosymshalaıdy. Bul jalǵan sózderdi tizbektep jazǵannan ja­ńyl­­ǵany ma, álde shyndyqtyń ótkir jú­zinen qaı­­myqqany ma?.. Ony qos maqalany salys­ty­ryp oqyǵan kózi qaraqty oqyrman kóńi­line túı­ip, ajyratyp alar degen oıda­myz. Seksenniń seńgirine kelse de memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda júzege asqan úkimettik emes uıym­nyń isine on jyl boıy orynsyz aralasýyn doǵarma­ǵan aqsaqaldy sot tóreligine júgin­tip, toq­taý salynýyna áre­kettenetin bola­myz. Shy­ǵar­mashylyq isimizge or­ynsyz kılikkenderden aýlaq bolýdy qalaı­myz. Biz mádenıet pen óner salasyndaǵy atqa­ryl­ǵan ıgilikti iske qoldaý kórsetken aq nıetti aza­mattarǵa rıza­shylyǵymyzdy bildiremiz. Tó­legetaı asynda taratylǵan «Jańǵyrǵan jer besik» jınaǵynda izgilikti istiń naqty keıipkerleri – «Tólegetaı urpaqtary» qory demeý­shil­e­ri­niń jasampaz úlesteri týraly jarııalan­ǵa­ny, telearnalar men baspasóz arqyly elge tegis habarlanǵany málim. Uly babalar rýhyna taǵzym adal nıetten bolǵany abzal. Bek IBRAEV, akademık, sáýletshi, Qonysbek AQJASAR, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri.