Lıder

Baǵzy babamyz: «Kósh bastaý qıyn emes, qo­na­tyn jerde sý bar. Qol bastaý qıyn emes, shabatyn jerde jaý bar. Sharshy topta sóz bastaý qıyn», – degen eken. Tóńkerilgen muhıt tolqynyndaı ózgermeli 21-ǵasyrda top jaryp, el bastaý ońaı bolmady. Bir jaǵy «ormandaı orys», ekinshi sheti «qıqymdaı qytaımen» irgeles jatqan ulysyn eshkimge kiriptar qylmaı, salıqaly saıasat ustaı bilý – kemel oıdy, kósem minezdi qajet etti. Býy­ny qataımaǵan memlekettiń ár qadamyn baǵyp otyrǵan úı syrtynda kisi kóp. Tabanyń sál taıyp ketse, ishteı kúletinder qanshama! Elbasynyń jankeshti eńbegine taǵy bir zer salaıyqshy. Almaǵaıyp ýaqytta Egemendi eldiń bas jibin bekem ustaǵan halyqty tyǵyryqtan alyp shyqqan qajyrynyń ózi nege turady. Ras, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary halyq qatty kúızeliske tústi. Aldymyzda ekiudaı jol tur­dy. Bir jaqsysy – Prezıdentimiz óz oıyn kór­shilerden jasyryp ustasa da, maqsat tutqan joldan taıǵan joq. Alysty boljaı biletin kóre­gen­di­gin kórsetip, sonaý 1992 jyldyń ózinde-aq Qa­zaq­stannyń táýelsiz memleket retinde qalyp­ta­sýy men damýynyń Strategııasyn jarııalady. «Qazaqstan – 2030» Strategııasy sonyń dáleli. Biz búgin elimizdiń álem aldyndaǵy abyroıy men mártebesi, dáýleti men sáýleti saı memleketke aınalǵanyn osy strategııadan bastasaq bolady. Alys­ty boljaǵan mundaı ómirsheń qujat álem elderinde neken-saıaq. Tájirbıeleri Malaızııa, Qytaı elderinde ǵana qalyptasqan. Alǵashy eleń-alań shaqta Elbasynyń ózi: «Halqym, osy naryq jolyn tańdadym, bul saparda qıynshylyq kóp bolady, tózýge týra keledi. Al nátıjesinde biz tıimdi ekonomıkalyq júıe jasaımyz, sonyń negizinde turmysty jaqsartyp, órkenıetti elderdiń qataryna qosylamyz. Men sizderdi osy jolmen júrýge shaqyramyn», degen bolatyn. Sóz-aq deseńshi! «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen damý satysyna aıaq saldy. Táýelsizdik jyldary dep osy baǵytty berik ustap, ekonomıkada irgeli reformalar júrgizip, ha­lyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý men el tur­mysyn jaqsartýǵa satylap bolsa da birtindep qol jetkizdik. Ultjandy azamat aldymyzda qan­daı asýlar turǵanyn, ol belesterdi abyroımen ba­ǵyndyrý úshin úlken múdde qajet ekenin sezine bildi. Kún-tún demeı beınet shegýdiń nátıjesinde eli­miz órke­nıet­tiń jolyna tústi. Ǵasyrǵa bergisiz is atqaryldy. Oǵan shydaǵan da bar, shydamaǵan da bar. Sózimiz naqty bolý úshin dálelge júgineıik: 1994 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim jeti júz dollardan sál ǵana asatyn. 2011 jyldyń 1 qarashasyna qaraı bul kórsetkish 12 eseden artyq ósip, 9 myń AQSh dollarynan asyp tústi. Búginde Qazaqstannyń halyqaralyq rezervi 60 mıllıard dollarǵa jýyq qarjyny quraıdy. Táýelsizdik jyldarynda el ekonomıkasyna 120 mıllıard dollardan astam sheteldik ınvestısııa tartyldy. Biz álemniń 126 eline 200-den astam ónim shyǵaramyz. Ulttyq ál-aýqat deńgeıi jó­ni­nen álem memleketteriniń reıtınginde Qazaqstan ótken jyly 26-satyǵa ilgerilep, 110 el arasynan 50-shi orynǵa kóterildi. Táýelsizdik alǵan eldiń reformalary tek ekonomıkany damytýmen shektelip qalmaıdy. Biz ashyq qoǵam quryp, lıberaldy demokratııa­ny tańdadyq. Soǵan sáıkes konstıtýsııalyq reforma, saıası reforma sheńberin ulǵaıtyp, óz baǵytymyzdy tańdap, taýyp kelemiz. Júr­gi­zil­gen reformalar óz jemisin berdi. О́ner, ǵylym, bilim jolynda úlken jetistikterge jettik. Ul­tymyzdyń aıtýly azamattary álem sahna­syn­da óz jetistikterin kórsetýdi úrdiske aınaldyrdy. Jańadan shańyraq kótergen jas memle­ket­tiń aldynda bıik-bıik asýlar turdy. Refor­ma­lardy utymdy júrgizý úshin ozyq elderdiń tájirıbesin úırený qajet te edi. Memleket basshysy shyrqaý Eýropaǵa qulash urmaı, Azııa­da qońsy otyrǵan elderge kóz saldyq. Sonyń biregeıi – Malaızııa. Elbasy: «О́ziniń halqy, etnostyq quramy jóninen jáne basqa da kóptegen ólshemderi boıynsha bizge uqsas edi», – dep aıtqany bar. Malaızııa búginde Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy eń damyǵan jáne órkenıetti, aýqatty el. Jáne álemdegi ozyq tehnologııaly, elektrondy ónimderdi asa iri eksporttaýshy memleket. Malaı eliniń baǵyn ashqan Mahathır Mohamad – 1997-1998 jyl­dardaǵy Ońtústik-Shyǵys Azııany sharpyǵan qarjy daǵdary­sy­nan elin eńseli alyp shyqqan biregeı tulǵa. Ol 22 jyl Premer bolǵan kezde malaı elinde elektronıka, kompıýter bólshek­teri men eń jańa tehnologııalar óndirisiniń jetekshi ortalyǵyna aınaldy. Ol basqarǵan jyldary ekonomıkanyń damý úrdisi men ha­lyq­tyń ál-aýqaty qaýyrt ósti, Halyqaralyq valıýta qory eldi damý men áleýmettik tu­raqtylyqtyń kepiline aınaldyrdy. Búginde álemde qýatty memleketke aınalǵan    Sıngapýr eli de bizge jańasha reformasymen úlgi boldy. Sol eldi daǵdarystan alyp shyq­qan, órkenıet jolyna túsirgen iri tulǵa Lı Kýan Iý. «О́mir úırenýden turady», – deıdi. 30 jyl ishinde shaǵyn jarty araldy ekonomıkasy qýatty elge aınaldyrdy. Mundaı kórnekti tul­ǵalar ár memlekette boldy. Atap aıtsaq: ulttyq memlekettiń negizin qalaǵan Ulybrı­tanııada – Olıver Kromvel, Germanııada – Bısmark, otandastaryn tar tyǵyryqtan sony súrleýge, jańa jolǵa sap alyp shyqqan AQSh-ta – Franklın Delano Rýzvelt, Fransııada – Sharl de Goll sekildi ozyq oıly qaıratkerler bolǵan. Nursultan Ábishuly Nazarbaevty joǵaryda aıtylǵan kórnekti tulǵalarmen salystyrǵan kezde Elbasynyń jańa, tosyn qyry ashyla túseri kámil. Áıtse de Prezıdenttiń óziniń ustanǵan sara joly bar. Turalap qalǵan eldi tyǵyryqtan aman-esen alyp shyǵý kez kelgen jannyń mańdaıyna jazyla bermeıdi. Osy kezde el tiziginin bekem ustaǵan Elbasynyń salı­qaly saıasaty uly kóshtiń túzý jolda kele jatqandyǵyn aıqyndap berdi. Biz keltirgen “Azııa asqarlary” kitabynyń túıindi tusynda bylaı delingen: “Álemde qandaı da bir eldiń órkendeýin bir adamnyń esimimen tikeleı baılanystyratyn jaılar onsha kóp emes. Ádette, olar ózderiniń erekshe ja­ratylysynyń arqasynda qoǵamdyq kúshter­di jańa memlekettiliktiń negizin qurýǵa ju­myl­dyra alǵan jáne týǵan eline álemdik qo­ǵamdastyqta laıyqty oryn alyp bergen kór­nekti tulǵalar bolyp keledi”. Osynaý taý tulǵa Mahathır Mohamad bizdiń memleketimizdi “uly el” dep ataıdy, Elbasymyzdy “Me­niń Nursul­tan Ábishulyna degen senimim zor. Ol óz elin qıyndyqtan alyp shyqty”, – dep baǵalaıdy, al básekege barynsha qabiletti elý eldiń qata­ryna kirý maqsatymyz týraly: “Bul mindet Qa­zaqstannyń qolynan keledi”, – dep ashyq aıtady. «Atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» degen sóz bar qazaqta. Sol sııaqty naǵyz basshy, shynaıy kósem áýel basta ózi úshin emes, eli úshin týady, eli úshin ósedi, eli úshin ómir súredi, eli úshin qyzmet etedi. Artqa burylyp, jıyrma jyl burynǵy Qazaqstanǵa kóz salyńyzshy. Jıyrma jyl býyny qatpaǵan jas jigittiń jasy ǵana. О́te az ýaqyt. Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eńbeginiń arqasynda túske kirmes jetistikke jettik. Aýyzǵa almas asýdan astyq. Sol ýaqytta alda jańa memleket, jańa zań, jańasha ómir qurý mindeti turdy. Bul úshin joǵary oqýdy bitirip, joǵary qyzmetterde jumys isteý jetkiliksiz edi. Halqymyzdyń mańdaıyna kópten kútken táýelsizdikpen birge dúnıege kelgen óz ultynyń ultjandy uly Nursultan Nazarbaevty taǵdyr el tizginin ustaýǵa laıyq dep sheshti. Jańa elge – jańa basshyny tarıh týǵyzady. Mysaly, Túrkııa kósemi Mustafa Kemal Atatúrk. Atatúrk óz halqyn óreli bıikke shaqyrsa, Nazarbaev órkenıetke shaqyryp keledi.    El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda dóńge­len­gen dúnıeni dúr silkindiretin jappaı qy­ryp-joıatyn qarýdan qutyldy. Qazaqstan Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy ıadrolyq qarýdan bas tartyp, beıbit jolda ómir súretin el ekenin álemge áıgiledi. BUU-ǵa múshelikke ótti. Jańa demokratııalyq Konstıtýsııasyn qabyl­dady. Ulttyq valıýta – teńge dúnıege keldi. Túrkııa tájirıbesine taǵy da zer salaıyq. Atatúrk óziniń aldyndaǵy kósemderdiń el basqarý isindegi qatelikterin tolyq eskerip, aldymen el ekonomıkasyn nyǵaıtýdy qolǵa aldy. «Jańa Túrkııa memleketin álemde laı­yq­ty orynǵa kóterý úshin qandaı jaǵdaıda bol­syn, aldymen ulttyq ekonomıkamyzdy túzep alý kerek», – deıdi. Eldegi tolqý men kóterilis, álemdik daǵdarys Osman ımperııasy kezindegi syrtqy qaryz mólsheri jas memleketti tyǵy­ryq­qa tiregen edi. Mustafa Kemal Túrkııany eýropalanǵan el jasaý maqsatynda eń áýeli ekonomıkany kóterýge kóp kóńil bóldi. Ekonomıkasy nashar memleket úshin eń qajet nárse qarjylyq táýelsizdik ekenin túsindi. Osylaısha, 1923 jyldyń aqpan aıynda Izmir qa­lasynda «Ekonomıkalyq kongress» shaqy­ryldy. Kongresstiń maqsaty usaq-túıek kásip­oryndardan eldegi shıkizatty óndiretin aýqym­dy ónerkásipke kóship, memlekettik qarjy ortalyǵyn qurýdy kózdedi. Osyǵan uqsas salmaqty sheshimdi Nursultan Ábish­uly Nazarbaev ta qabyldady. 90-shy jyl­dardyń basynda aýyldaǵy jurt maldan aıy­rylyp, qaladaǵy dúken sóreleri bos qal­ǵan. Halyq ahýalyn kóterý aýadaı qajet bol­dy. Jer baılyǵy mol bolsa da, ony óndirip damytýǵa qarajat joq. Elde munaı qory jetkilikti. Al munaı dese – AQSh ta, Eýropa da aıaǵynan tik turatyny belgili. Prezıdent bir só­zinde: «Ádette munaı ne baılyq ákeledi, ne qııanat jasaıdy. Sondyqtan eldegi mol munaı qory júrý úshin tek tartý qubyrlary ǵana emes, saıası sheshimder de kerek», – dedi. Eldegi munaı kózderin sheteldik ınvestorlarǵa berýge bel býdy. Kúmándi ári jaýapkershiligi mol sheshim. Elbasynyń kóregendigi munyń da sátti bolaryn aldyn-ala boljap bilgendeı. Sheteldik ınvestorlardyń qoıǵan bázbir talaptaryn eskerýge týra keldi. Nátıjesinde sala jandanyp sala berdi, bankke qarjy quıyldy, jaǵdaı durystala bastady. Qazaqstan qaryshtap ósken saıyn damýdyń qıyn satysyna aıaq basty. Elimizdiń BSU (Bú­kilálemdik saýda uıymy) qataryna ótýdegi ǵalamdyq umtylystary ǵajaıyp. Elbasy: «Ǵalamdyq álemde básekege qabiletti memleket bolýymyz kerek!», – dep 2011 jylǵy Jol­daýynda ǵylym men bilimge basymdyq berip, basa nazar aýdarýǵa shaqyrdy. Birtýar ulaǵatty tulǵalarǵa qazaq kende bolǵan joq. Úlken mektep úlken adamdy jasaý úshin qajet. Bizdiń mekteptiń negizin salýshy ustazdarymyz osyny eskergen bolýy kerek. Qazaq halqynyń basyna táýelsizdik baqytyn syılaǵan, sońǵy jıyrma jyldyń kóleminde kóptegen oń ózgerister dúnıege keldi. Egemendi el bolyp dúnıe júzine tanymal boldyq. Alǵashqy asýdan astyq. Táýelsizdiktiń arqasynda buryn joǵaltqan asyl qazynalarymyzdy taptyq jáne óshkeni­miz jandy. Qoǵamnyń qurylymdyq sıpaty ǵana emes, tutastaı oılaý júıesi jańǵyrdy. Qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan asyl muraty Táýelsizdik keldi. Ata-babalarymyz qanyn da, janyn da aıamaı, qansha arpalyssa da jete almaı ketken osynaý qasterli maqsatqa bizdiń urpaq HH ǵasyrdyń aıaǵynda qol jetkizdi. Álem jurtshylyǵy halqymyzdyń derbes eldigin tanydy. Munyń ózi qoǵamdaǵy ornyqty saıası ahýal jaǵdaıynda halyqtyń basym kópshili­giniń rýhanı jańarýy arqasynda júzege asty. «Adamdardyń oı-sanasyn bir sátte ózgertý memlekettiń qolynan kelmeıdi, biraq memleket ózgerister prosesin, mańyzdy aqparatty ha­lyq­qa jetkizý jolymen jáne de eń bastysy, ózindik molshylyqqa baǵyttalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatty iske asyrý jolymen jedeldetýge qabiletti. Adamdardyń jańa dú­nıetanymy qalyptasqansha ondaǵan jyldar qajet bolady» – degen edi Elbasy. XXI ǵasyrda ǵylymnyń qoǵamdyq mańyz­dy­lyǵy artty, jalpy orta bilim, joǵary bi­lim, úzdiksiz bilim berýdi ǵylymı ádisnamalyq, ádistemelik turǵydan qamtamasyz etý qajet­tilik­teri paıda bolǵan tusta, dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń jasampazdyq jáne ǵalamdyq tendensııalaryn taldap, baıyppen qarap, is-tájirıbege engizý ózekti máselege aınaldy. Ege­mendikke ıe bolǵan jas memlekettiń ózin álemdik arenada kórsetýi men óziniń kúsh-qýatyn dáleldeýi úshin búkil eldi, memleketti basqarýda erekshe tulǵa, Elbasy N.­Á.Na­zar­baevtyń memleket basyna kelýi el úshin, halyq úshin, bolashaq úshin mańyzdy, qaıtalanbas tarıhı oqıǵa bolǵany aksıoma. Ǵylym men bilimniń damýy da osy el táý­elsizdiginen bastaldy. Táýelsizdikke ıe bolǵan jıyrma jyl ishinde Qazaqstan memleketi jańa sapalyq deńgeıge kóterilip, ózgermeli áleý­met­tik-jaǵdaıda jańa qazaqstandyq qoǵam dúnıege keldi. Jalpyadamzattyq qundylyqtardy, tarıhı tájirıbeni, san ǵasyrlyq mádenı dás­túr­ler­di eskere otyryp, bilim berý mazmunyn jań­ǵyrtýda, bilim berý júıesine túbegeıli óz­gerister engizýde Elbasynyń eńbegi orasan. «Jurtqa bilim, úıretýmen, kórýmen, bilýmen jaıylady. Bilimniń basty quraly – kitap. Qazaq ortasynda bilimniń jaıylýyna, áýeli oqý úıretetin oryndary saı bolýy kerek, ekinshiden, bilim beretin kitaptar jaqsy bolýy kerek», – degen edi ult ustazy Ahmet Baıtursy­nov. Sol bir ulaǵatty ósıetin urpaǵy ǵasyr aýysqan tusta qaıta jańǵyrtty. Joǵaryda atalǵan ýnıversıtetter qatary bizge de jetti, ondaǵy aty álemge áıgili iri tulǵalar bizde de bar. Elimizdegi Prezıdenttik ýnıversıtet sheteldik bilim berý tájirıbesimen teńesip, óziniń alǵashqy túlekterin tárbıelep jatyr. Stýdentterimen dıdarlassań, janarynan jalyn sharpyǵan aldaǵy kúnge degen zor senimniń ush­qynyn kóresiń, quddy bolashaq Nıýton, ámbe jańa zamannyń Arhımedimen sóılesip turǵan­ǵa sengiń keledi. Júzi bal-bul janǵan alǵyr jastan – keleshekte Albert Enshteın, Galıleo Galıleı jáne t.b. sekildi uly, ulty sengen ulaǵatty tulǵalar shyqsa degen armanym bar. Búgin biz ǵylym men bilimdi álemdik deńgeıde qaıta túlettik. Elbasymyz 2011 jylǵy Jol­daýynda nusqaǵandaı, bilim men ǵylymǵa basa kóńil bóldik, soǵan qarap bul arman oryndalýy tıis dep senemin. Memleket táýelsizdigin alyp, óz basyna jeke shańyraq kótergen tusta Elbasy qanshama aýyr mindetti arqalaǵany belgili. Sonyń barlyǵyn asa úlken qajyrlylyqpen atqaryp, eldi kúıreýden gúldenýge alyp shyqty. Bul jolda Nursultan Nazarbaevty álem iri tulǵa, úlken saıasatker dep tanydy. Elimizde osyndaı iri tulǵalar qatary kóbeıse dep oılaımyn. Memleketti daǵdarystan alyp shyǵýdyń jal­ǵyz joly ekonomıkalyq órleý men bilim­niń gúldenýi, degen Prezıdent atalmysh sala­lar­ǵa basa nazar aýdardy. Álemniń damyǵan memleketteriniń barlyǵy osy joldy ustan­ǵa­ny ras. Tipti qaı zamanda, qaı ǵasyrda bolsyn, bilim memlekettiń basty qýaty bolǵandyǵy bú­ginde tarıhtan belgili. Sonaý eski zamandardyń ózinde qazaq dalasynan quldyqqa satylyp baryp Mysyrda handyq qurǵan Beıbarys sul­tan ózi qurǵan memleketine bilimniń nárin seýip, búgingi Sırııanyń negizin qalady emes pe! Endeshe, sondaı memleket Beıbarystyń baba elinde gúldenýi aqıqat. Erte kezderdiń ózinde da­myǵan memleketter men patshalyqtarda eń aldymen ilim-bilimge, sonan keıin baryp qor­ǵanys salasyna oryn berilgen eken. Memleketter tarıhynda aldymen qarý saımanyn saı­laǵan el esh ýaqytta alysqa uzap kórmegen. Oǵan dálel bolarlyq mysaldar tarıhta jetkilikti. Ahmet Baıtursynovtyń 1913 jyly aıtqan sózi ultymyz ben memleketimizdiń irgesin bekemdeı túsýmen qatar, qaryshty qadamǵa bas­taıtyn jol. Osy joldy sabaqtastyra otyryp, bilimi jaǵynan qaryshtap alǵa ketken memleketterden úırenýdi bastaǵan bizdiń el endigi tusta óziniń bilim turǵysynan alyp qaraǵanda 20 jylda oń nátıjesin bere bastaǵan tárizdi. Bul rette Memleket basshysynyń bastamalary tyń serpin berdi. Prezıdent tapsyrmasy boı­yn­sha Qazaqstannyń barlyq bilim oshaqtaryn qaıta jańarý isinen bastalǵan iri joba joǵary oqý oryndarynyń bilim sapasyn arttyrýmen qatar, oqý oryndaryna bilikti ári bilimdi sheteldik ustazdar tartý máselesi qolǵa alynǵan edi. Sonymen qatar, álemniń úzdik oqý oryn­dary­na jastardy kóptep jiberý máselesi ýa­qyt tezine tústi. Osylaısha sapaly bilim men za­manaýı talaptar boıynsha tájirıbe jınaq­taǵan jas mamandar qazirdiń ózinde elimizdiń túkpir-túkpirinde ár sala boıynsha qyzmet atqara bastady. Shet memleketterdegi joǵary oqý oryndarymen stýdent almasý júıesi qolǵa alyndy. Bul júıeni memleket qoldap otyr. TMD-ǵa qatysýshy elderdiń bilim salasyndaǵy yntymaqtastyǵy jónindegi keńestiń tóraǵasy Vasılıı Strıajıevtiń sózine qaraǵanda, atal­mysh júıe boıynsha jumys jasaýǵa qazirdiń ózinde jeti memleket daıyn ekendikterin aıtýda. Sonymen, kez kelgen joo stýdenti ózi tańdaǵan otandyq ýnıversıtette magıstra­tý­raǵa túsip, bir jyl bilim alǵannan keıin kelesi jyly qalaǵan bilimin sheteldik ýnıversıtette jalǵastyra alady. Osylaısha stýdent eki jerden bilim alyp, qos mamandyq ıesi atanbaq. Bul júıe birneshe jyldyń ishinde oń nátıje beredi degen naqty senim bar. Bilim – ekonomıkanyń bastaý bulaǵy. Árıne bilimniń ózi, ǵylymnyń kózi. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy sátterinen bastap bi­lim­niń bolashaǵy ultymyzdyń bolashaǵy degen qaǵıdany tý etip, osy salaǵa erekshe qamqor­lyq jasap keledi. Memlekettiń endi ǵana basyn tiktegen sonaý bir aýyr jyldardyń ózinde «Bo­lashaq» baǵdarlamasyn quryp, jastarymyzdy shet elderde oqytý máselesin qolǵa alǵan bola­tyn. Prezıdent jańa tehnologııanyń nebir keremetterin jasap, aldyńǵy qatarǵa shyqqan memlekettermen yntymaqtasyp, tize qosyp jumys jasaý isin qolǵa aldy. Árıne, bul qutty qadam. 2010 jyly Elbasynyń Koreıa memleketine jasaǵan eki kúndik sapary kútpegen jerden úsh kúnge sozylyp ketkendigi belgili. Munyń sebebi bilim ekonomıkasy. «Bilim ekonomıkasy» – dál osyndaı ataýǵa ıe tańǵy shyq elinde mınıstrlik bar. Qulaqqa oǵash estilgenimen, ol memlekettiń qupııasy da osynda jatsa kerek. Sapardyń úshinshi kúnin Prezıdent Nursultan Nazarbaev Koreı memlekettik ýnıversıtetiniń ujymymen kezdesýden bastap, ondaǵy bilim salasyndaǵy barlyq jetistikterdi jáne mem­lekettiń qamqorlyǵy men talaptary jóninde egjeı-tegjeıli maǵlumat alǵan edi. Bedeli bıik ýnıversıtettiń qurmetti ǵylym doktory ata­nyp, keýdesine altyn belgi taqty. Kezdesý ba­ry­synda Nursultan Nazarbaev «biz aldaǵy kezde ekijaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqta, negizgi nazardy ǵylymdy qajet etetin ınnova­sııa­lyq jobalardy júzege asyrý isine aýys­tyrmaqpyz. Bul rette Ońtústik Koreıadaǵy ýnıversıtetter men qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń zertteý ınstıtýttary ortalyq­tary­nyń ózara tyǵyz is-áreket etýi mańyzdy», deı kele Prezıdentimiz koreıalyq ǵylymı qoǵamnyń nazaryn Astanadaǵy Jańa ýnıversıtetpen yntymaqtasa jumys isteý múmkin­digine aýdardy. Elbasy Astanadaǵy ýnıversıtette álemniń kóptegen elderinen mamandar dáris oqıtyndyǵyn eskerip, olardyń qatary­nan Koreıa professorlaryn da kórgisi keletindigin aıtqan edi. Búginde sapar barysyndaǵy kelissózder óziniń oń nátıjesin berdi. Búginde tańǵy shyq eliniń joǵarǵy oqý oryn­darynda júzden astam qazaqstandyq jastar bilim alýda. Bylaısha qaraǵanda az da emes. Alaıda Prezıdent «Bolashaq» baǵdarlamasy­nyń aıasynda Koreıada bilim nárimen sýsyndaı­tyn jastar sanyn eki esege arttyratynyn aıtty. Ol jaqta jastar tek aǵylshyn tilinde bilim alýy bolashaqtaǵy otandyq bilim sala­synyń bir izge túsýine ózindik septigin tıgizbek. Árıne, bul memlekettik tildi ysyryp tastap shet tiline bir jola kóshý degen uǵymdy bildirmeıdi. Kerisinshe, qaryshty damyǵan mem­leketterdiń qataryna qosylý úshin solardyń tilinde ilim izde degen sóz. Bul týraly ult ustazy Ahmet Baıtursynov «til – qural» dep bir aýyz sózben tujyrym jasady emes pe. Mine, sol sebepti de Nazarbaev Ýnıversıtetinde dáris tek aǵylshyn tilinde ótedi. Al taǵy bir aýqymdy bastama 12 jyldyq bilim. Elbasy bekitken bilim berýdi damy­tý­daǵy másele 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan 12 jyldyq bilimge kóshý baǵdarlamasyn kózdep, ekonomıkanyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý suranystaryn eskere otyryp, tehnı­ka­lyq jáne kásiptik bilim berý mazmunynyń qurylymyn jańartý dep málimdedi. Prezı­den­ti­mizdiń kózdegen maqsaty joǵary oqý oryn­darynyń eýropalyq aımaǵyna kirý, bilim men ǵy­lymnyń óndirispen birigýin, eńbek nary­ǵy­nyń elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý mindetteri men jeke tulǵanyń qajettilik­te­rin qanaǵattandyratyn jáne bilim berý sala­syndaǵy úzdik álemdik tájirıbege saı keletin joǵary bilim sapasynyń joǵary deńgeıine qol jetkizýi. Qazaqstanda bilim berýdiń sapasyn joǵary dárejege jetkizý halyqaralyq talaptarǵa saı bolýyna baılanysty, álemdegi ozyq ýnıversı­tet­terdiń reıtıngisine umtylý. Joǵaryda aıt­qan jańa Ýnıversıtet osyǵan dálel bolyp tur­ǵany anyq. Álemdik bilim aýmaǵyna túsýdiń alǵashqy qadamynyń biri – Nazarbaev Ýnıversıteti. Elbasymyzdyń kózdegen basty maqsa­ty­nyń negizgisi elordany bilim men ǵylymǵa tolyqqandy beıimdeý, ıaǵnı keleshektegi jospar boıynsha Qazaq eliniń ulttyq brendine aınaldyrý. Qazirdiń ózinde Ýnıversıtet álemniń 30 úzdik joǵary oqý oryndarynyń qataryna qosyldy. Ýnıversıtet stýdentterge 500 bilim berý grantyn bóldi. Jalpy, bul talanttardy anyqtaý maqsatynda bólingen qarajat. Bilim ordasy halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtet bolýyna baılanysty stýdentter ulttyq ne halyqaralyq dárejedegi zertteýshiler men ǵa­lymdardyń bilim alýyna múmkindik jasalǵan. Halyqaralyq standarttar boıynsha 2020 jylǵa qoıylǵan talaptyń biri – táýelsiz ult­tyq akkredıtasııadan ótken joǵary oqý oryn­da­rynyń úlesin 30 paıyzǵa jetkizý. Iаǵnı, álem­niń eń úzdik Garvard, Sorbona, Karlov ýnı­versıtetiniń qataryna ený. Elimizdiń bilim júıesiniń damý úrdisin sheteldermen salys­ty­ra­tyn bolsaq, kózdelgen maqsattarǵa jetý úshin qyrýar jumys qajet. Bilim júıesin da­my­tý barysynda reforma bolǵanymen, bizdiń elde AQSh, Japonııa, Germanııa, Fransııa, Qy­taı sııaqty elderindegideı reformanyń bolma­ǵa­ny bárimizge anyq. Oǵan mysal keltiretin bolsaq, Japonııada da ǵylymnyń mańyzdyly­ǵyna nazar aýdarǵan. Ǵylymı-zertteý ınstı­týt­tarynan ǵalymdardy shaqyrtyp dárister oqytý bolsa, AQSh-ta oqýshylar 9-synyptan bastap dıfferensııaldyq sıpat alady. Al Germanııada oqýshylar ózderiniń qabiletterine qa­raı jalpy mektep, real mektep nemese gımnazııa mektepteriniń birin tańdaıdy. Bul gım­nazııanyń ereksheligi dıfferensııaldy pánder júıesin usynatyndyǵynda. Qoryta kelsek, barlyq damyǵan elderde 7-synyptan bastap-aq, dıfferensııaldyq bilim berý iske asyry­lyp, oqýshylardyń ózderine pán tańdaý múm­kin­shiligi berilgen. Bul – ózderin damyǵan memle­ketter qataryna qosatyn elderdiń ustanymy. Qazaqstan álem nazarynda jas, damýshy el retinde ǵana emes, saıasat pen ekonomıkadan tájirıbesi mol memleket bolyp tanyldy. Elbasynyń utymdy saıasatynyń arqasynda osyndaı deńgeıge jetip otyrmyz. Qazaqstan       1993 jyldan beri 150 mıllıard AQSh dollarynan astam tikeleı shetel ın­ves­tısııasyn tartýǵa qol jetkizdi. Bul búkil Or­talyq Azııa aımaǵynyń ekonomıkasyna sa­lyn­ǵan ınvestısııanyń 80 paıyzyn quraıdy. Sáýegeı sarapshylar boljaǵan kóptegen kúı­reý kezeńin aınalyp ótken Qazaqstan ekono­mı­ka­sy álemdegi jedel damyp kele jatqan eko­no­mı­kaǵa ulasty. 2007-2009 jyldary elimiz álem­dik qarjylyq daǵdarystyń saldaryn oı­daǵydaı jeńe bildi jáne resessııaǵa ushyraǵan joq. Jıyrma jyl ishinde qorjynymyz tolyp, nesibemiz arta tústi. Táýelsizdiktiń túıdek jyl­dary nátıjeli boldy. Qazaqstanda adam basyna shaqqandaǵy IJО́ mólsheri 1994 jylǵy 700 dollardan 2010 jyly 9000-nan astam dol­larǵa ósti. Bul aldyn ala boljanǵan merzimnen 5 jyl buryn júzege asyp, basqa memleket kórsetkishine qaraǵanda áldeqaıda qarqyndy oryndaldy. Buǵan bir jaǵynan eldegi munaı, gaz, tabıǵı ýrannyń orasan zor qory da yqpal etti. Alaıda, mundaı jetistikterge jetý úshin, eń aldymen, batyl ekonomıkalyq reforma­lardyń jáne saıası turaqtylyqtyń barynsha múmkindik bergendigi aqıqat. Elbasy memleket damýy úshin birneshe mańyzdy reformalar jasap shyqty. Solardyń negizgileri «Qazaqstan-2030», «Qazaqstan- 2020» strategııalyq baǵdarlamalary búgingi tańda qarqyndy jumys istep, aıtýly nátıje­ler berip jatyr. «Jańa ındýstrııalandyrý» baǵdarlamasy boıynsha memlekettik qyzmetkerlerdiń aqysy paıyzdyq mólsherde jyl saıyn ósip otyr. Mysaly, pedagog qyz­met­kerlerdiń laýazymdyq jalaqylary 2009 jáne 2010 jyldary 25 paıyzǵa, al 2011 jyly taǵy da 30 paıyzǵa ósirildi. 2008 jyldan bastap pedagog qyzmetkerlerge bazalyq laýa­zymdy jalaqynyń 100 paıyzy mólsherinde ótemaqy tólemderi esepteletin boldy. 2011 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap muǵa­lim­derdiń biliktilik kategorııasyna tólenetin qosymsha aqy mólsheri ulǵaıtyldy, óndiristik oqytý sheberlerine qosymsha aqy engizildi. IýNESKO esebine sáıkes 2008 jyly Qazaq­stan bilim berýdi damytý ındeksi boıynsha 129 eldiń ishinde tórtinshi oryn aldy. Al Nazarbaev bastaǵan bizdiń el bilim salasynda bilikti, ári utymdy jol tańdady, ol – ózgeniń ozyq tájirıbesin negizge ala otyryp qazaqstandyq úlgidegi oqytý tájirıbesi. Bul úrdis tek bilim salasynda ǵana emes, barlyq otandyq óndiris jáne ındýstrııaldy ekonomıkalyq baǵytta ju­mys jasaý degen sóz. Qazaqstan bilim men ekonomıka salasynda álemdik órkenıet kókjıeginen elesteıdi. Ońalbaı AIаShEV, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.