Azamatymen ajarly aýyl

Astyqty óńir Taıynsha aýdanynda eginshilik salasy qaryshty damyp, ozyq tehnologııalar keńinen qoldanylyp keledi. Bıyl astyqtyń shyǵymdylyǵy 22 sentnerden aınalyp, bir mıllıon tonnadan astam altyn dán jınaldy. Osynaý joǵary jetistikterge zor úles qosyp, tabystyń taıqazanyn tasy­typ júrgen agroqurylymdar munda kóptep sanalady. Solardyń arasynda «Taıynsha-Astyq» JShS erekshe qurmet pen bedelge ıe. «Iаsnaıa Polıana», «Zelenyı Gaı-Taı­yn­sha» jáne «Kırov-Taıynsha» sharýashylyq­tary­nyń birigýi nátıjesinde judyryqtaı jumylǵan uıymǵa aınalǵan sharýashylyq respýblıka boıynsha da aldyńǵylar qata­rynda. «Saýsaq birikpeı ıne ilikpeıdi» degendeı, materıaldyq-tehnıkalyq baza jaq­sa­ryp, tehnıkalyq jaraqtaný áleýeti art­qannan keıin óndiris órge basyp, eldi meken turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıy da jaqsara tústi. Agroqurylymnyń basty salasy – astyq óndirisi. Egistik jerler 70570 gektar alqapty quraıdy. Bıdaıdan basqa arpa, súrlemdik júgeri, suly, bur­shaq, raps, zyǵyr,birjyldyq, kópjyldyq shóp egedi. Nóldik tehnologııalardy keńinen qoldaný, topyraq qunaryn saqtaýdyń nátı­jesinde astyq túsimdiligi 2008 jyly 19,6 sentnerden, 2009 jyly 22,1 sentnerden aınaldy. Bıylǵydaı merekeli jylǵy shy­ǵym­dylyq buryn-sońdy bolmaǵan rekord­tyq kórsetkishke jetti – 27,8 sentner! «Quıyp almaı qambaǵa, astyǵym bar dep oılama» degen. Munda astyqty saqtaý jaıy da muqııat oılastyrylǵan. О́t­ken jyly jalpy syıymdylyǵy 120 myń tonna bolatyn segiz as­tyq saqtaý qoımasy iske qosyl­dy. Seriktestiktegi egistik jer­lerdiń úshten birin maıly da­qyl­dar quraıtynyn, bıyl tú­simdilik 15,3 sentner bolǵanyn eskersek, az shyǵyn jumsap, mol tabys alýdyń kózin basshylar jan-jaqty oılastyrǵan tárizdi. Elıtaly tuqym ósiretin sharýa­shylyq mártebesin alǵaly bıdaı, arpa, raps, zyǵyr tuqym­daryna degen suranystyń eselep óse túskeni baıqalady. Soń­ǵy 7 jylda mashına-traktor par­ki túgelge jýyq jańaryp, kóktemgi, kúzgi dala jumys­taryn 220 joǵary ónimdi sheteldik tehnıka birligi jumyla atqarady. «Jaqsyny kórmek úshin» demekshi, atalmysh seriktestiktiń bas dırektory Rýslan Moldabekov jaıly jyly lebizderdi jurtshylyq aýzynan jıi estigennen keıin tildespekke qumar­typ júrýshi edik. Sonyń oraıy osydan eki jyl buryn Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qyzyljar óńirine jumys sapary kezinde keldi. Elbasy atalmysh sharýa­shylyqqa arnaıy atbasyn bu­ryp, agroónerkásip kesheni sala­synda atqarylyp jatqan óreli istermen Rýslan Jumabekuly tanystyrǵan edi. Keń mańdaıly, orta boıly, bııazy minezdi jigit Memleket basshysy tarapynan qoıylǵan saýaldarǵa baıyppen jaýap berip, jyly áser qal­dyrǵan edi. Bizdiń oıymyzǵa «azamatyna qarap aýylyn tany» degen qanatty sóz oraldy. Olaı deýimizdiń sebebi bar. Taıynsha aýdanynda ondaǵan ult ókilderi turady. Solardyń biri – polıak baýyrlarymyz. Olardyń ata-babalarynyń kindik kesken týǵan jeri Batys Ýkraına. О́tken ǵasyrdyń 37-shi jyldary saıası qý­ǵyn-súrginge ushyrap, taǵdyrdyń aıdaýy­men Qyzyljar óńiriniń Taıynsha stansasy mańyna qonystanǵan. Jergilikti ha­lyq ash-jalańash kelgen jandardy jat­syn­baı, baýyr­laryna tartqan. Qazan-oshaq­ta­ryna ortaqtastyryp, úılerine ornalas­tyr­ǵan. Iаsnaıa Polıana aýylyna jolymyz tús­kende kári-jasy qazaq halqyna degen aq al­ǵystaryn jaýdyryp, ózderin qamqorlyqqa alyp otyrǵan «Taıynsha-Astyq» agro­qu­rylymynyń basshysy R.Moldabekovke degen rahmetterin jaýdyryp baqqan. Okrýgke qarasty úsh eldi meken kirse shyqqysyz. Kósheler asfalttalǵan. Ár aýlada jaıqala ósken aǵash, gúl kózdiń jaýyn alady. Adamdar shetinen ınabatty, bııazy. Júzderine kúlki úıirilip, ómirlerine degen alańsyz­dyqty, rızashylyq sezimdi jazbaı tanısyń. Keıin surastyryp bilgenimizde, birde-bir mádenıet ǵımaraty buzylmaǵan, sol kúıin­she saqtalyp qalǵan. «Osyndaı basshylardy kezdestirgen mańdaıymyzdyń baǵy bar eken» degen edi sóıleskenimizde aýyl tur­ǵyndary. Mine, úsh aýyldy bytyratpaı ustap, 700-den astam adamdy turaqty jumys­pen qamtyp otyrǵan Rýslan Moldabekov ýaqytynyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, bizdiń saýaldarymyzǵa da úlken yqylaspen jaýap bergen edi. 2000 jyly aýa raıy óte qolaısyz bol­dy. Soǵan qaramastan, mańdaı, termen ósi­rilgen ryzdyqty jaýyn-shashynǵa uryn­dyr­maı shashaýsyz jınap aldyq. Sol kezden bastap, joǵary ónimdi sheteldik tehnıkalarmen jaraqtanýdyń óte-móte qajet­tiligin sezinip, «Bıýller», «Djon Dır» traktorlaryn, «Morıs», «Konkord», «Djon Dır», «Fleksıkoıl» tuqym sebý keshenderin, «Sammers», «Rıpper» topyraq óńdeý quraldaryn, «Keıs», «Djon Dır» kombaındaryn al­dyra bastadyq. Sóıtip, astyqty alqaptardy merzimimen óńdep, egis jumystaryn jańasha uıym­dastyrýǵa qol jetkizdik, dep edi sonda isker basshy ótken qı­yn­dyqtardy eske alyp. Onyń aı­týynsha, «K-700» traktoryna qa­raǵanda «Djon Dır» jáne «Bıýller» tehnıkalarynyń ónim­dilik qýaty áldeqaıda joǵary. Máse­len, bir tuqym sebetin keshen naýqan ýaqyttarynda 4-4,5 myń gektar jerge tuqym sińirip, 10-12 traktordy, 15-20 meha­nıza­tordy almastyra alady eken. Jańa tuqymsepkishterdi qolda­ný gektar ónimdiligin 3-5 sentnerge molaıtyp, aıtarlyqtaı nátıje beredi. Onyń ústine ár gektar saıyn 1,4-1,6 kılo ja­ǵarmaı únemdeledi. Mine, osyn­daı jańashyldyqty alǵash­qy­lardyń qatarynda sezinip, sha­rýashylyqqa keńinen paıdalana bilgen isker azamat egistik zııankesterine qarsy hımııalyq preparattardy alǵashqy­lar­dyń sanatynda qoldanǵan. «Baıer Krýp Saıtes», «Monsanto» sekildi belgili kompanııalarmen tikeleı baılanys jasap, ósimdik qorǵaý zattaryn keńinen tutynady. Odan keıin de birneshe márte júzdestik. Sol sabyr­ly qalpy, ár saýalǵa asyqpaı-aptyqpaı naqpa-naq jaýap beretin daǵdysy. Onyń ár sózinen seriktestiktiń únemi ósý-órkendeý, alǵa qaryshtap damý jolynda kele jat­qanyn qapysyz ańǵarasyń. R.Moldabekov kenjelep qalǵan mal sha­rýashylyǵyn damytýdyń tyń kózderin qarastyryp, az jyldyń ishinde iri qara maly 6 myń basqa jetken. Onyń ishinde asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtýdi basty baǵdar etken. Qazaqtyń aq bas jáne qara ala sıyrlar tuqymyn ósire otyryp, asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesin ıelengen. 2000 bas sıyrǵa laıyqtalǵan sút fermasy paıdalanýǵa berilgeli ár sıyrdan saýyla­tyn súttiń jyldyq mólsheri 8100 lıtrdi quraǵan. – Mundaı jetistikke Kanadadan golshtıng asyl tuqymdy sıyrlaryn ákelý arqa­synda jetip otyrmyz. Sút óndirý 7 myń tonnaǵa deıin ulǵaıdy. О́zimizde ázirlenetin sút ónimderimen elimizdiń ishki suranysyn qamtamasyz etip otyrmyz. Bıyl Kanadadan taǵy 500-ge jýyq etti tuqymdy iri qara malyn ákeldik. Ondaǵy maqsat etti ba­ǵyt­taǵy mal sharýashylyǵyn órken­detý, – deıdi JShS basshysy. Ozyq tehnologııa Rýslan Jumabekuly­nyń quddy bir hobbıi tárizdi. Bıyl amerı­kalyq fırmanyń jerdi sýlandyrý baǵdarlamasy óndiriske engizilip, 1500 gektar alqaptaǵy jo­ńyshqa men túıeburshaq álde­qaıda mol ónim bergen. Endi sapa­ly azyq-túlik qoryn jasaý úshin 1900 gektar alqapty sýlan­dyrý júıesine qosý kózdelgen. Bul maqsat úshin 350 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Bilgir basshynyń elge, jerge sińirgen qaltqysyz eńbekterin óńirine jarqyraı taǵylǵan «Qur­met» ordeni, «Eńbektegi erligi úshin» medali sekildi memlekettik marapattar aıǵaqtaıdy. Adamdardyń ómir sapasyn odan ári jaqsartyp, áleýmettik sala­lardyń nyǵaıa túsýine demeý jasaý onyń azamattyq paryzy dersiń. Máselen, aýyl-selo­lardaǵy túrli mádenı shara­lardy atqarýǵa 7 mıllıon teńge jumsalsa, stýdentterdiń oqýyna 2,7 mıllıon, murajaıdy qaıta jańǵyrtýǵa 2 mıllıon, soǵys ardagerleri men múgedekterine, kóp balaly otbasylarǵa 3,7 mıllıon, Naýryz merekesin ótkizýge 364 myń teńge berilgen. Buǵan Iаsnaıa Polıana aýyldyq okrýgine qarasty bilim berý, densaýlyq saqtaý júıelerin qosyńyz. Aıta berse, mundaı jarqyn mysaldar kóp. Byltyr áleýmettik baǵdarlamalar boıynsha 21,5 mıllıon teńge bólinse, bıyl qarjylandyrý 2 esege artqan. Jumysshylardyń ortasha aılyq jalaqysy 60 myń teńgeni qurap otyr. Jyl saıyn 30-ǵa tarta jańa jumys oryndarynyń ashylýy qalypty kóriniske aınalǵandaı. О́mir ESQALI. ______________ ÁRIPTESTERI MEN AÝYLDASTARYNYŃ LEBIZDERI Anatolıı RAFALSKII, «Taıynsha-Astyq» JShS atqarýshy dırektory: – Men Rýslan Jumabekulyn «Qazeksportastyq» agrofırmasy qurylǵan kezden bilemin. Sodan beri bir seriktestikte qoıan-qoltyq jumys istep kelemiz. Sharýashylyqty basqarý sheberligine bárimiz tántimiz. Onyń tikeleı uıytqy bolýymen kóptegen ıgi ister dúnıege keldi. Ol – keńseniń emes, naǵyz istiń adamy. Jumyspen qatar adamdardy tyńdaýǵa da ýaqyt tabady. Adamgershilik qasıetterimen úlgi. Qarapaıym da kishipeıil minezimen ózine tartyp turady. Tólegen QONYSBAEV, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Eksım-Nan» JShS dırektory: – Biz de «Qazeksportastyq» agrofırmasynyń bólimshesi sana­la­myz. Ekonomıkalyq qıyn shaqtarda onymen tanysyp, eńbek jolymyzdy birge bastadyq. Sodan aǵaly-inideı syılasyp kettik. Jasy kishi bolsa da, kópshilik ónege tutatyn azamat retinde syılaıdy. Áriptesteri árkez oǵan teńelýge tyrysady. О́ıtkeni, ol naryq zańdaryn, ýaqyttyń tamyr soǵysyn tereń biledi. Ba­tyl da baılamdy sheshimderimen tek alǵa jyljýdy ǵana oılaıdy. Jasyratyny joq, bastapqyda maıly daqyldardyń qyr-syryn meńgermegendikten, ósirýge júreksinip júrdik. Osynaý baǵaly da­qyldyń paıdasyna kózimizdi jetkizgen Rýslan. Biz 58 myń gektar jerge dándi daqyldar ósiremiz. Onyń 40 myńy – bıdaı, 5 myńy – raps, 5 myńy – zyǵyr, 1200-i – kúnbaǵys. 18 egis keshenimiz, 20 kombaınymyz bar. 470 adam eńbek etedi. Osyndaı bıik dárejege jetýimizge, sóz joq, Rýslannyń yqpaly kóp boldy. О́zi turatyn Petrov aýylynyń ósip-órkendeýine, turmystyń jaqsarýyna jan-jaqty kómek berip keledi. Talǵatbek TOQTYBAEV, «Jarkól» JShS jetekshisi: – 1997 jyly men « Tıhookeanskoe» óndiristik kooperatıvine je­tekshilik etetinmin. Osy kezde Rýslanmen tanysyp, «Qaz­eks­portas­tyq» agrofırmasynyń quramyna kirýge keńes berdi. Oǵan esh ókinbeımin. Jyl ótken saıyn egistik kólemi ulǵaıyp, qazir 41 myń gektarǵa jetip otyr. Iri qara mal ósirýmen de shuǵyldanamyz. О́z basym Rýslannyń qazaqy bolmysyna, keńdigine, úlkenge , kishige degen izettiligine tántimin. Sypaıy minezinen aınyǵan qalpyn kórgen emespin. Birinshi orynǵa árkez adam faktoryn qoıyp, qashan qolushyn bergenshe tynym tappaıdy. Onyń seriktestigi qonystanǵan Iаsnaıa Polıana okrýginiń kez kelgen eldi mekeni tazalyǵymen, jasyl jelegimen súısintedi. О́ıtkeni, ol áleýmettik, mádenı nysandardyń jóndelýin nazardan tys qaldyrǵan emes. Mektepterge, kóp balaly otbasylarǵa, qart adamdarǵa da turaqty kómektesip turady. Ol – Qazaqstannyń, týǵan eliniń, ósip-óngen jeriniń shyn mánindegi patrıoty. Soltústik Qazaqstan oblysy.