Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Keshe «Rıksos» qonaqúıiniń «Jeruıyq» konferens zalynda Syrtqy ister mınıstrliginiń uıymdastyrýymen «Qazaqstan – Eýropa: yntymaqtastyqtyń nátıjeleri jáne jańa kókjıekteri» degen taqyrypta halyqaralyq konferensııa ótti. Onyń jumysyna elimizdiń memlekettik vedomstvolary basshylary, depýtattyq jáne dıplomatııalyq korpýstyń ókilderi, eýropalyq, qazaqstandyq sarapshylar, Eýropa Odaǵyna múshe elder, EQYU-dan kelgen meımandar qatysty.

Forýmdy Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov ashty. Ol óz sózinde Qazaqstan men eýro­pa­lyq syrtqy saıasat vektoryndaǵy baılanystardy jan-jaqty sıpattap berdi. Jasampazdyqtyń jı­yrma jylynda Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń bastaýyn­daǵy Qazaqstan halqy qoǵamnyń barlyq salasynda keń aýqymdy reformalardy óristetip, jańa turpatty memleket qurdy. Bú­gin­gi kúni halyqaralyq qoǵamdastyq elimizge Ortalyq Azııadaǵy tu­raq­tylyqtyń basty kepili retinde qurmetpen qaraıdy. EQYU-ǵa, IYU-ǵa, ShYU-ǵa tóraǵalyq etýi, EQYU-nyń Astana Sammıti, budan basqa da birqatar syrt­qy saıası sharalarǵa bastamashy Qazaqstandy syrttaı qyzyq­taý­shy elden naqty úderisterdiń qatysýshysyna aınaldyrdy.

Táýelsizdik alǵannan bergi ýaqytta Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy ekijaqty baılanys ózara túsinistikpen jalǵasyp keledi. Eýropalyq parlament, Par­lamentaralyq odaq, EQYU Parlamenttik Assambleıasy, Eýropa Keńesi, NATO baǵyttary boı­yn­sha da ózara senimdilik, túsinik qalyptasqan. Osylardyń ishinde EO-nyń orny erekshe. Eýropa Odaǵy Qazaqstannyń negizgi saý­da-ekonomıkalyq jáne ınves­tı­sııa­lyq áriptesi bolyp taby­la­dy. Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń bastamasymen 2008 jyly «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, so­dan bergi merzimde saýda-eko­nomıkalyq yntymaqtastyqtyń jáne Qazaqstannyń eýropalyq áriptestermen belsendi saıası ún­qatysýy jańa sapalyq deńgeıge kóterildi.

Qazaqstannyń jalpy syrtqy saýda aınalymynyń jartysy jáne ınvestısııalardyń úshten biri EO elderiniń úlesine tıedi. 1993 jyldan 2010 jylǵa deıingi kezeń ishinde Qazaqstan ekono­mı­kasyna EO elderinen tikeleı ın­vestısııalardyń jalpy aǵyny 50 mıllıard AQSh dollarynan asty. 2011 jyldyń birinshi jar­ty­jyldyǵynda Eýroodaqpen syrt­qy saýda aınalymy 25,4 mıllıard dollarǵa jetti. 2010 jyly bul kórsetkish 38 mıllıard AQSh dollaryn quraǵan bolatyn. OPEK elderine kirmeıtin elder qatarynda Qazaqstan EO-ǵa energııa tasymaldaýdan Reseı men Norvegııadan keıingi úshinshi eń iri jetkizýshi sanalady.

SIM basshysy «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlama­syn iske asyrýdyń praktıkalyq qorytyndylaryn baıandaǵannan keıin odan ári 2010 jyly Qazaq­stan halqynyń kóp bóligi musyl­man bolyp tabylatyn burynǵy Keńes Odaǵy keńistigi men Or­ta­lyq Azııa óńiri elderiniń ara­syn­da birinshi bolyp EQYU-ǵa jemisti tóraǵalyq jasaǵanyn, negizgi basymdyqtar retinde Astana óńirlik qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq máselelerin aıqyn­da­ǵanyn, Prezıdent N.Nazar­baev­tyń bastamasymen jańa myń­jyl­dyqtaǵy alǵashqy EQYU Sam­mıtin ótkizý barlyq baǵyt­tar­daǵy Uıym qyzmetin jan­dandyrýǵa jáne oǵan qatysýshy elderdiń ózara túsinýshiligin ny­ǵaıtýǵa mańyzdy úles qosqanyn atap kórsetti.

Eýropa elderin Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne tehnologııa­lyq damý deńgeıimen qatar, negizgi saýda jáne ınvestısııalyq árip­tes retindegi turaqtylyǵy da, údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlama­syn­daǵy úderisi de qatty qyzyq­tyrady. Elimiz Syrtqy ister mınıstri adamzattyń qaýipsizdigi, esirtki bıznesi Qazaqstan jáne Eýropa elderi úshin mańyzdy problema bolyp qala beretinin, qaýip-qaterlerdi birlese ǵana jeńetinimizdi, tabıǵattyń zilzala apattary, aýa raıynyń ózgerýi, mıgrasııalyq kóshi-qon másele­leri boıynsha uzaq merzimdi baǵdarlamalar, naqty is-qımyl qajettigin jetkizdi. Sóziniń so­ńyn­da konferensııaǵa qatysýshy­lar­dyń jumysyna sáttilik tiledi.

Konferensııa birneshe seksııalar boıynsha ótip, ózekti má­se­le­ler áńgime taqyrybyna aınaldy. Birinshi seksııa «Qazaqstannyń Eýroodaqpen jáne Eýropa Ke­ńe­si­men áriptestik qarym-qatyna­sy­nyń saıası-quqyqtyq aspektileri» dep ataldy. Onda birinshi bolyp Qazaqstan Konstıtý­sııa­lyq Keńesiniń tóraǵasy Igor Rogov sóz aldy. Ol Táýelsiz memleketimizdi qurýdyń alǵashqy jyldaryndaǵy kúrdeli kezeńdi eske túsirip, Ata Zańdy qabyldaý kezinde eýropalyq is-tájirı­be­ler jan-jaqty zerttelip, sheteldik sarapshylar kóp járdem­des­kenin rızashylyq sezimmen jetkizdi.

Fransııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri jáne Konstıtý­sııa­lyq keńesiniń tóraǵasy Rolan Dıýma Qazaqstandy jaqsy biletinin, resmı nemese jumys sapar­larymen kelgenin, sol kezderi-aq qoǵamdy demokratııalandyrý úde­risinde úlken ózgerister júrip jatqanyn tilge tıek ete kelip, osy baǵytynan taımasa áli-aq Eýropa tórinen oıyp tu­ryp oryn alatynyna úlken senim bildirdi. Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropa komıssııasy (Venesııalyq komıssııa) qyzme­tin­degi Qazaq­stan­­nyń róline joǵary baǵa berdi.

Bas prokýrordyń birinshi oryn­basary, Qazaqstan – Eýro­odaq Ádilettilik jáne quqyqtyq tártip jónindegi kishi komıtettiń teń tóraǵasy Iogann Merkel óz sózin «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasynan týyndaıtyn EO jáne Eýropa elderimen saıası-quqyqtyq áriptestik máse­le­lerine arnasa, Fransııa Jo­ǵarǵy sotynyń múshesi R. Grass Eýropa Odaǵynyń qalyptasqan sot júıesi, quqyqtyq negizderi jaıly sóz etti. EO zańgerleriniń prezıdenti J. Lemmer áriptestik pen yntymaqtastyqty jańa kelisimder aıasynda óristetýdi usyndy.

Forýmnyń ekinshi sessııa­sy­nyń qaraýyna «Qazaqstannyń EO jáne Eýropa Keńesimen ynty­maq­tastyǵynyń negizgi baǵyt­ta­ry» degen taqyryp usynyldy. Parlament Senaty Tóraǵasynyń orynbasary Aleksandr Sýdın, senator Talǵat Abaıdildın kon­fe­rensııaǵa qatysýshylar naza­ryn parlamentaralyq dıplomatııa áleýetin damytýdyń mańyz­dylyǵyna aýdarsa, Ekonomıka­lyq damý jáne saýda vıse-mınıstri Marat Qusaıynov, Munaı jáne gaz vıse-mınıstri Berik Tolymbaev, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Murat Oryn­ha­nov, SIM Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Mádına Jar­bosynova talqylanǵan máse­le­lerdi óz salalarymen baıla­nys­tyra órbitti.

Úshinshi sessııa talqylaýyna usynylǵan «EO-men jáne Eýropa elderimen strategııalyq áriptes­tikti nyǵaıtý» atty taqyryp ta úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Onda sóz kezegi birinshi bolyp Eýropa Odaǵy delegasııasynyń basshysy-elshi Norber Jýstenge tıdi. Ol Qazaqstan men EO ara­syndaǵy qarym-qatynastardy jetildirý joldaryna, jańa kelisimder boıynsha jumys atqa­rý­dyń mańyzdylyǵyna, 20 jyldyq yntymaqtastyq tájirıbelerine, Ortalyq Azııadaǵy EO strate­gııa­synyń ekijaqty, sondaı-aq óńir­lik baılanystardyń sapalyq ja­ǵy­nan jańa deńgeıge kóteril­ge­nine toqtaldy.

Budan keıin Fransııa, Italııa, Ispanııa, Túrkııanyń Qazaq­stan­daǵy tótenshe jáne ókiletti elshileri sóz alyp, Qazaqstannyń Eýropa baǵytyndaǵy syrtqy saıa­saty ártúrli deńgeıdegi belsendi saıası únqatysýlarǵa qurylǵany­men, strategııalyq áriptestik tý­raly sharttardy jáne úkimettik emes baǵdarlamalardy naqty is júzine asyrý jónindegi tájirı­belerimen bólisti.

Konferensııanyń tústen keıin ótken taqyryptyq ses­sııa­la­rynda Eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq qoǵamdastyq jolyn­daǵy qaýipsizdik pen birlik, EQYU aıasyndaǵy yntymaqtas­tyq­tyń jańa deńgeıine shyǵý má­seleleri talqylandy. Oǵan Syrt­qy ister mınıstriniń oryn­basary – eki jaqty baılanys jónindegi ulttyq úılestirýshi Konstantın Jıgalov, qorǵanys, qor­shaǵan ortany qorǵaý vedom­stvolary men sheteldik ókilder qatysyp, óz oılarymen bólisti.

Munda alǵashqy bolyp Lıt­va­nyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi R.Bernotas, EQYU Bas hatshysy keńsesiniń dırektory P.Frıtche sóz aldy. Bıyl Lıtvanyń EQYU-daǵy tór­aǵa ekeni belgili. Bul el tór­aǵa­lyq estafetasyn byltyr Qazaq­stannan aldy. Forýmda elshi eli­mizdiń ótken jylǵy tóraǵalyǵy­na joǵary baǵa berip, bıyl Lıt­va­nyń da Uıymnyń jumysyna tyń serpin berýge umtylyp otyr­ǵanyn aıtty. Osy jerde ol Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaı, Taýly Qarabaq, Moldo­va­daǵy problemalardy sheshýge atsalysqanyn aıtyp, óz eliniń sol kezde bizdiń elimizden kóp nár­seni úırenip, tájirıbe jı­naǵanyn atap kórsetti.

P.Frıtche de lıtvalyq dıplo­mat­tyń sózine qosylatynyn, Qa­zaqstannyń Azııadan Uıymǵa tóraǵalyq jasaǵan alǵashqy el retinde onyń tamyryna qan júgirtkenin, sonyń nátıjesinde Eýropanyń damyǵan degen elderi ózderi qurǵan shańyraqqa jańa kózqaraspen qaraýdy bastaǵanyn kóldeneń tartty. Qysqasy, ol eli­mizdiń byltyr der kezinde Uı­ymǵa tóraǵalyqty qolǵa alǵa­nyn, qazir barlyq elder EQYU-nyń mindeti men qyzmetin jetildirip, ózara yntymaqtastyqty nyǵaıta berýi kerektigin jetkizdi.

Odan ári EQYU-nyń Astana­da­ǵy ortalyǵy basshysynyń mindetin atqarýshy J.Kletser sóz alyp, ol da elimizdiń byltyrǵy tóraǵalyǵyna joǵary baǵa berdi. Sonymen birge, Eýropa Odaǵy men Qazaqstannyń yntymaqtas­ty­ǵyna baılanysty kókeıinde júrgen oılaryn ortaǵa saldy.  Elimizdiń halyqaralyq arena­da­ǵy bedeline, ustanǵan saıasatyna rızashylyǵyn bildirip, Eýropa­nyń keıbir elderiniń Qazaqstan­nan úıreneri bar ekenine ekpin túsirdi. Konferensııada bizdiń tarapymyzdan birneshe mınıstr­liktiń ókilderi men úkimettik emes uıymdardyń músheleri de óz oılarymen bólisti. Qorǵanys mınıstriniń orynbasary T.Jan­júmenov elimizdiń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy kezindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý baǵytyndaǵy jumysyn aıtsa, Qorshaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri R.Bóltirikov eli­miz­diń ekologııa salasyndaǵy qyz­metine keńirek toqtaldy. Sol sııaqty L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ halyqaralyq qatynastar fa­kýltetiniń dekany B.Som­jú­rek, Joǵarǵy Sottyń sýdıasy J.Báıishev, t.b. adamnyń bostan­dy­ǵy men quqy, Eýropa Odaǵy men Qazaqstan arasyndaǵy ekono­mı­kalyq qarym-qatynasty damytý máseleleri jóninde baıandama jasady. Konferensııany elimiz Syrt­qy ister mınıstriniń oryn­ba­sary – eki jaqty baılanystar jónindegi ulttyq úılestirýshi Konstantın Jıgalov qory­tyn­dylady.

«Qazaqstan – Eýropa: ynty­maq­tastyqtyń nátıjeleri men jańa kókjıekteri» halyqaralyq konferensııasyna qatysýshylar erkin oı-pikirler alysyp, ózekti problemalardy sheshýdiń naqty joldaryn jan-jaqty qarastyr­ǵanyn aıta ketken jón.

О́mir ESQALI, Dastan KENJALIN.

-------------------------------------

Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.