Ulttyń uly muraty uıystyrǵan

Meniń esime 2008 jyldyń 23 mamyrynda Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Aqordada bir top qazaq tildi buqaralyq aqparat quraldary basshylarymen kezdesip, ulttyq jańǵyrý jáne halqymyzdyń básekege qabilettiligi aıasyndaǵy keleli máseleler boıynsha keń kólemdi suhbat ber­geni eriksiz orala beredi. Sol suh­ba­tynda Elbasy bylaı dep atap ótken-di:

«Munan biraz jyl buryn Qazaqstan egemen el retinde qalyptasý belesinen ótti, er-turmanymyz bútindeldi, endi qazaq atqa qonady, kóp uzamaı, álemdik dodaǵa qosylady degen edim. Aıtqanym kelgen joq pa? Keldi ǵoı. Sol tilekti Qudaı bergen joq pa? Berdi ǵoı.

Mine, endi Qazaqstan tulpary álem­dik báıgege qosylady. Qosylǵanyna kóp bolmasa da arǵymaǵymyz aryndap, alǵa basyp keledi».

Aldymen Qazaqstanymyzdyń egemen el retinde qalyptasyp, sodan keıin ózi shyqqan belesin artqa salýy arasynda qaharman halqymyzdyń, tuńǵysh Elba­sy­myzdyń tolassyz eren eńbegi jat­qa­nyn kóz aldyǵa ákelip kórelikshi. Bu­ryn­ǵy alyp ımperııa – Keńes Odaǵy kúıredi. Qazaqstan Táýelsiz el atandy. Sol bir táýelsiz qoǵamymyz jadaǵaı qoǵam bolatyn. Mundaı ilýde bir kezdesetin ǵalamat jańalyqqa – egemen el ornatýǵa jańa qoǵam saıası da, ekono­mı­kalyq turǵydan da daıyn emes edi. Nur­sultan Ábishuly Qazaqstannyń jańa tarıhyna osyndaı óte kúrdeli shaqta endi.

Iá, osynaý taǵdyrsheshti kezeń elimiz, Elbasymyz dál sýrettegendeı, «temir taıaq – ınedeı, temir etik – túımedeı» bol­ǵansha jan-jaqtan antalaǵan áleý­met­tik-saıası, ekonomıkalyq qıynshy­lyq­tarmen arpalysqa tústi. Elbasymyz bolsa, áý bastan táýelsizdik tarıhtyń máńgige bólip bergen enshisi emes, halyqtyń mamyrajaı ómir súrýine berilgen kepildik te emes ekenin aıta kelip, qarapaıym da qasıetti tujyrymdy – azattyq alýmen is bitpeıdi, ony saqtap qalý úshin zamanǵa saı amalyń bolýy kerektigin batyl usynýmen keldi. Elbasy­myzdyń dana saıasatker tulǵa ekenin jalpaq álem moıyndady.

Qazaqstannyń sońǵy onjyldyqtaǵy syrtqy saıası tabystaryna Memleket basshysynyń tikeleı qatysýymen qol jetkizildi. Eń bir yqpaldy halyqara­lyq uıym EQYU-ǵa 2010 jylǵy sátti tóraǵalyq etý elimizdiń dáýirlik jetistigi bolyp tabylady. Osy uıymnyń Astanada ótkizilgen sońǵy 11 jyl ishindegi birinshi sammıti EQYU-ǵa Qazaqstan­nyń basshylyq etýiniń nátıjelerine erek­she maǵyna qosty. Ústimizdegi jyly Qazaqstannyń bedeldi ári yqpaldy memleket retinde halyqaralyq turǵydan tanylǵan abyroıy arta tústi. Elimiz Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy bir jyldyq tóraǵalyq fýnksııalaryn tabysty júzege asyrsa, 1 shildeden bastap IKU tóraǵalyǵyna kiristi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń usyny­sy­men osy uıymnyń aty Islam ynty­maqtastyǵy uıymy bolyp ózgertildi. Yntymaqtastyq sózi búkil musylman jurtyn ortaqtastyra túsetinine senemiz. Al Astanada ótken ShYU-nyń onyn­shy mereıtoılyq sammıti saıası kún­tizbeniń eleýli oqıǵasy boldy. Qa­zaqstannyń álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­degi keńesti (AО́SShK) shaqyrý týraly halyqaralyq úndeýi jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýge qosqan qomaqty úles bolyp tabylady.

Memleket qurylysynyń jıyrma jyldyq tarıhy, osyndaı kúrdeli de izgi jol­da qol jetkizgen jeńisti joldary, taıaýdaǵy jáne odan arǵy kezeńderdi kózdeıtin mejeler Qazaqstannyń damýy álemdik tájirıbede jalpy qabyldanǵan demokratııa, «adamı kapıtalǵa» uqypty kózqaras qaǵıdattaryna sáıkes keledi degen tujyrym jasaýǵa negiz bola ala­dy, munyń ózi bizdiń qoǵamnyń tańdap al­ǵan baǵytynyń durystyǵyn tanytady.

Bul rette «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Memlekettik táýelsizdigi» týraly 1991 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy Konstı­tý­sııalyq zań jańa, táýelsiz Qazaq­stan­dy damytý úshin negizgi qujat bolyp tabylatyndyǵyn árqashan este saqtaý qajet. Qujat «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly» 1990 jylǵy 25 qazandaǵy deklarasııasynyń negizgi qaǵı­dattaryn bekitip, Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy táýelsizdiginiń naǵyz deklara­sııa­syna aınaldy. Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵy tusynda oqıǵanyń erekshe mańyzyn sezine otyryp, Parlamenttiń, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy dekla­rasııasyn qabyldaýyn oryndy dep sanaımyn.

«Qazaqstan óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn álemdik úılesimdik ıdeıa­lary arqyly ıntegrator memleketke aınalýmen qarsy alyp otyr. Osynaý qun jetpes ıdeıanyń avtory da, bastamashysy da, iske asyrýshysy da tuńǵysh Elbasymyz ekenin sezip, bilgen qandastary­myzdyń ón boıyn kúsh-qýat jaly­ny kernemeı me? Basqasha bolý múmkin emes. Nursultan Ábishuly álemdik úı­lesimdik ıdeıasyn sátti bastap ketti. Osy ıdeıanyń damý­shy memleketteri úshin aýadaı qa­jet ekenine ýaqyt tóreshi aıqyn­daýda. Or­talyq Azııa­da kóshbasshy atandy, Eýropamen úzeńgi qaǵystyra bas­tady. Tek jańa Astana salý ar­qy­ly ǵana Nursultan Ábish­uly ulttyń bedelin qaıtaryp alý dep óriletin ǵalamat jeńis syılady týǵan halqyna. Sóıtip, jańa Astana álem tórine aınaldy.

Elbasymyz N.­Á.Nazar­baev­tyń dana saıasaty arqasynda Táýelsiz Qazaqstan halqynyń qol jetkizgen ulan-ǵaıyr jetistikterine progressıvti adamzat ádil baǵasyn berýde jáne Qazaqsta­ny­myz­dyń bolasha­ǵyna senimmen qaraýda degen senim kókeıimizge uıa salýda. Ult Kóshbasshysy N.­Á.Na­zarbaevtyń aı­týly reformator tulǵa retinde jasampaz ıdeıalarynyń naqty iske aına­lyp kele jatqanyna pir Beket Atanyń otany – Mańǵystaý eli rızashylyǵyn bildirýde.

О́tken 20 jyl bederinde qazynaly túbektiń áleýmettik-ekonomıkalyq beınesi adam tanymastaı ózgerdi. Bul, sóz joq, Elbasymyzdyń osy ólkege degen qam­qor­lyǵynyń arqasy. Elbasymyzdyń tapsyr­ma­symen burynǵy Aqtaý shaǵyn teńiz porty halyqaralyq teńiz saýda portyna aınaldy jáne osynyń negizinde erkin ekonomıkalyq aımaǵy quryl­dy. Osynda Kaspıı jaǵalaýy elderi memleket bas­shy­larynyń beıresmı kezdesýleri ótkizildi.

Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń ózi atap ótkenindeı, Kaspıı álemdik geoeko­no­mıkalyq, ekologııalyq jáne bıosha­rýashylyq múddeler arqyly ózine tarta otyryp, áldebir derbes qoǵamdastyqqa biriktirýge qabiletti geosaıası óńir retinde kórinip keledi. Oǵan sonymen qatar shekaralas barlyq memleketterdiń teńiz sýy qoımasyn ózara túsinistikpen birlese paıdalaný jónindegi usta­nym­dary da ıgi yqpal etýde.

Bizdiń memleketimiz Kaspıı teńizi jóninde osy jáne ózge de Kaspıı jaǵa­laýy memleketteri tanyǵan, qurmet tu­ta­tyn kelisimderdi múltiksiz júzege asyrýdyń barlyq is-sharalaryn adal oryndaýda. Bir ǵana mysal, Kaspııdiń ekologııalyq problemalary árdaıym Úkimetimizdiń basty nazarynda. О́ıt­keni, Kaspııdiń ekologııalyq tepe-teń­di­gin qamtamasyz etpeıinshe, tabıǵattyń ózi bes kórshiles elge syıǵa tartqan Kaspııdi orny tolmas qasiretke ushy­ratýymyz bek múmkin.

Sońǵy otyz jyldyń ishinde Kaspıı­diń ekologııalyq júıesi qatty ózgeris­ter­ge ushyrap, tómendep ketti. Ushy-qıy­ry joq Kaspııdiń sulýlyǵyna tabı­ǵı faktorlar sııaqty tehnogendik problemalar da qaýip tóndirýde. Onyń tu­tastyǵyna kóptegen tabıǵı jáne qoldan jasalǵan faktorlar áser etedi. Bárinen buryn bul – geodınamıkalyq turaq­syz­dyqtan týyndaǵan teńiz deńgeıiniń óz­ger­meliligi men Ortalyq jáne Ońtústik Kaspııdiń laı atqylaıtyn janartaýlyq mazasyzdyǵy. Sonymen qatar biz ózen­dermen keletin ónerkásiptik aǵyndy sýlar men sý astynda qalǵan uńǵylardan lastaný jaǵdaılary jáne syrttan kelgen teńiz jebiri grebnevıkmnemı Opsıs­tiń qonystanýyna baılanysty bıolo­gııa­lyq faktorlardyń áserin de eskermeı otyra almaımyz. Qaýip-qaterlerdiń arasynda Kaspıı aımaǵynda munaı ken oryndaryn ıgerýden týyndaǵan qazirgi tehnogendik lastanýlar bar. Osy máse­leler eskerile otyrylyp, jaǵdaıdy anyq­taýǵa «Grınpıs» sııaqty halyq­aralyq uıymdardy tartý usynyldy. Mundaı bedeldi uıym sarapshylarynyń kómegimen biz Kaspıı basseıniniń bıo­logııalyq jáne ekologııalyq resýrs­ta­ryna barynsha sapaly baqylaý jasaı alamyz. Sondaı-aq aldaǵy yqtımal apattardan ekonomıkalyq saqtaný úshin Soltústik Kaspıı jáne basqa of­fshor­lyq jobalar boıynsha ónimdi bólý tý­raly kelisimder men kelisim-sharttarǵa tııanaqty taldaý júrgizý qajet.

Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi qol­da bar múmkindikterdi paıdalana oty­ryp, Kaspıı teńizi akvatorııasyn saqtaý jáne qorǵaý jóninde shuǵyl sharalar qabyldaý qajet dep esepteıdi. «2008-2010 jyldarǵa arnalǵan Mańǵystaý oblysynyń qorshaǵan ortasyn qorǵaý» baǵdarlamasyna sáıkes Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda, Kendirli demalys aımaǵy, Quryq kenti, Aqtaý jáne Fort-Shev­chen­ko qalalary ýchaskelerinde uzyndyǵy 284,5 shaqyrym sý qorǵaý aımaqtary men alaptary belgilengen. Aldaǵy ýa­qyt­ta mundaı jumys uzyndyǵy 1086 sha­qyrym Mańǵystaý oblysynyń búkil jaǵalaýlyq jelisi boıynsha jalǵas­ty­rylatyn bolady.

Bes jyldan beri ǵaryshtyq qashyq­tan barlap bilý tehnologııalaryn qol­dana otyryp, Kaspıı teńiziniń qaırańy men jaǵalaý aımaǵynda memlekettik eko­logııalyq monıtorıng ótkizilýde. Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektory keńestiginiń monıtorıng júıesin qurý jónindegi arnaıy aımaqtyq baǵdarlama jasaqtaldy. Bul sharalar Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵyna jatatyn Kaspıı teńizi sektorynda ekologııalyq jaǵ­daıdy qadaǵalaýǵa múmkindik beredi.

Ǵylymı uıymdar arqyly «Mań­ǵys­taý oblysyn ekologııalyq aýdandarǵa bólý men tabıǵı jáne áleýmettik-eko­no­mıkalyq áleýetiniń ekologııalyq syı­ym­dylyǵyn anyqtaý» jobasyn jasaý jónindegi jumys aıaqtaldy. 2009 jyly oblys ákimdigi arqyly tórt Kaspıı aımaǵy elderi ǵalymdary men memlekettik organdary ókilderiniń qaty­sýy­men «Kaspıı basseıni aýmaǵynyń eko­logııalyq jaǵdaıyn basqarý proble­ma­la­ry» taqyrybyna ha­ly­qaralyq ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa ótkizildi. О́t­ken jyly Qazaq­stan Respýblıkasy­nyń Qorshaǵan orta­ny qor­ǵaý mınıstrligimen birge elimizdiń múddeli mınıstrlikteri men ha­lyqaralyq uıymdar ókil­deriniń qatysýy­men «Kaspıı teńizi: búgini jáne bo­lashaǵy» degen taqy­rypta dóńgelek ústel uıymdastyryldy.

Sonymen qatar ob­lysta ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde taýarly bekire fermasy saly­ný­da. Munda jyly­na 60 myń tonna balyq ónimderi óndiriledi.

Sh.Esenov atyn­daǵy ýnıversıtet El­ba­sy alǵa qoıǵan eli­mizdiń ǵylymı áleýe­tin jahandyq deń­geı­ge kóterý jó­nin­degi tapsyrmasyn júzege asyrý ús­tinde. Qu­ramyn­da júzden astam ár sa­la­nyń ǵy­lym doktorlary men akademıkteri, kandı­dattary men aspı­rant­­tary eńbek etetin bul ıntellek­týal­­dyǵy jo­ǵa­ry bilim or­dasy jıyr­madan astam shet­eldik ǵylymı orta­lyq­tar jáne ýnıversıtettermen isker, tvor­chestvo­lyq baı­lanys ornatqan. Jas ǵa­lym­dardyń ǵylymı jáne prak­tıkalyq jumystardy sol áriptestermen tize qosa júrgizýleri dástúrge enýde.

Qazaqstan dúnıe júzinde sheteldegi qandastaryna qamqorlyq jasap, tarıhı Otanyna qaıtaryp alyp jatqan úshinshi el. Túrli náýbetter áserinen dúnıege ta­ry­daı shashylyp ketken qandas­ta­ry­myz­dy elge ákelip, jastaryn oqytyp, dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaı­la­ryn ótkizip, úlken sharýalar tyndyry­lý­da. Mańǵystaý oblysy bul rette respýblıkada kósh bastap kele jatqandar leginen oryn aldy. Oralmandar úshin jańadan Batyr, Appaq eldi mekenderi irge teýip jatyr. Aqtaý qalasynda elge oralǵan týystar ornalasatyn, kiriktirý ortalyǵy 2010 jyly tapsyryldy. 2010 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaev osy orta­lyqta boldy. Rızashylyǵyn, tarıhı otanyna oralǵan aǵaıyndarǵa aq tilek, izgi nıetin bildirdi. Bul Elbasymyzdyń 70 jasqa tolý qarsańy edi. Alysta jú­rip, eldi saǵynǵan oralman aǵaıyn­dar­dyń 70 kelini qatar turyp izetpen sálem etip, Elbasymyzǵa qurmet kórsetti. Eldik ata dástúr nyshanyn áýlıeli Mań­ǵys­taý jerinde baıqap kórgen Elbasy el kelinderine batasyn arnap, bir sát tolǵanysty kúı keshti.

Aqtaý qalasynyń búgini men bola­shaǵy árqashan Elbasynyń basty naza­rynda bolyp keledi. Aıtalyq, qalanyń «Aqqý» shaǵyn aýdanynyń jańa Aqtaý-Sıtı aýdanynyń boı kóterýi bul aı­tylǵannyń jarqyn dáleli. Ras, álemdik ekonomıkalyq daǵdarysy qurylys qar­qynyna keri yqpaly boldy. Arab ın­ves­torlarynyń jospary da belgili deń­geıde ózgeriske ushyrady. El basshy­ly­ǵy men oblys ákimi Q.Kósherbaevtyń bastamashyldyǵy nátıjesinde «Aqqý» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy uı­ym­dastyryldy. Osy kásiporyn «Aq­qýdyń» alǵashqy shaǵyn aýdanyn salýdy tabysty jalǵastyrýda. Tek bıyldyń ózinde jańa qurylysqa 8 mıllıard teńge bólinbek. Onyń 2,7 mıllıard teń­gesi memlekettik bıýdjetten qarjy­lan­dyrylady. Sóıtip, «Aqqý-Sıtı» jańa shaǵyn aýdanynyń alǵashqy qurylys­tary bastalyp keldi. Bul 46 myń shar­shy metr turǵyn úı, úsh birdeı bala­baqsha, sport saraıy qurylystaryna negiz qalanady degen sóz.

Eýrazııa men Iran teńiz aımaqtaryn jaqyndastyratyn Soltústik-Ońtústik stra­tegııalyq transulttyq dáliz Mań­ǵystaý ólkesiniń baǵyn jańa qyrynan asha túspek. «О́zen-Túrkimenstanmen mem­lekettik shekara» jańa temir jol magıstrali – «О́zen-Qyzylqııa-Bereket-Et­rek-Gorgan» halyqaralyq jobasynyń bir bólshegi. Eýrazııa men Iran teńiz aılaq­taryn barynsha jaqyndastyratyn Sol­tústik-Ońtústik strategııalyq trans­ult­­tyq dáliziniń mańyzdy telimin ashý 2011 jyldyń sońyna josparlanyp otyr.

Asa aýqymdy qurylysty atqarýdy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2009 jyly «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» AQ-qa júktedi. Temir joldyń qazaqstandyq 146 shaqy­rym­dyq bóliginde 68 jasandy ǵımarat, 7 stansa men jolaıyryqtary, tórt kó­pir salynady. Qurylys jumystaryna elimizdiń túpkir-túpkirinen eki myńǵa jýyq maman tartylǵan. Qazaqstan Prezıdentiniń tapsyrmasyna oraı «QTJ» UQ» AQ temir jol telimindegi tapsyrystardyń 80 paıyzyn otandyq óndiris oryndaryna ornalastyrdy.

Jańa temir jol magıstraly elimizdiń básekelestikke saı áleýetin ósirip, Qazaqstanǵa jańa halyqaralyq kólik dálizin ashady. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq shejiresi áli jazylyp bitken joq. El shejiresi óz tarıhynyń basyn tolaǵaı tabystarmen bastady. Onyń odan ári de baıandy bolaryna qaraorman halqymyz senedi. О́mirzaq OZǴANBAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.