Táýelsizdik shejiresi

«Egemendi Qazaqstan» 1992 jyl. Sársenbi, 16 jeltoqsan.

QAZAQSTANNYŃ О́Z JOLY, О́Z BOLAShAǴY BAR

N.Á.Nazarbaevtyń Respýblıkanyń Táýelsizdigi kúnine arnalǵan saltanatty jınalysta jasaǵan baıandamasy

Osydan 19 jyl buryn jaryq kórgen gazetimizdiń bul merekelik nómiriniń birinshi beti joǵarydaǵy taqyryppen ashylyp, onda el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń saltanatty jıynda el Táýelsizdiginiń birinshi jyldyǵyna oraı jasalǵan baıandamasy berilipti. Ol bylaı dep bastalypty: «Qymbatty otandastar! Búgin biz eki jyldan astam ýaqyt buryn óziniń egemendigi týraly málimdegen bizdiń memleketimiz – Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń jyldyǵyn atap ótemiz. Artqa kóz tastap, ótken ýaqytty oısha jań­ǵyrtqanymda men kúrdeli sezim qushaǵynda qa­lamyn. Ol kóptegen oqıǵalarǵa toly boldy. Ol ózi­miz­diń esimizde, bizdiń balalarymyz ben nemere­lerimizdiń jadynda saqtalyp qalary sózsiz. Bul bizdiń memleketimizdiń negizi, eń mańyzdy irgetasy qalanǵan, jańarǵan Qazaqstannyń Eltańbasy, Týy men Gımni dúnıege kelgen, planetamyzdyń kóptegen elderi bizdiń táýelsizdigimizdi tanyp, bizdi óziniń dúnıejúzilik otbasyna qabyldaǵan kúnder bolatyn. Bul kez kelgen halyq úshin baqytty, buryn-sońdy bolmaǵan qýanyshty oqıǵa». Memleket basshysy osylaı deı kele, endigi kezekte dúnıejúzilik ekonomıkalyq júıege elimizdi ıntegrasııalaý prosesi qanshalyqty qıyn ekendigin, onda Qazaqstan ózine laıyqty, teń quqyly jáne qur­metti ornyn alǵysy keletinin, qoǵam burynǵysynsha áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterdiń stıhııaly da­mýynyń qyspaǵynda qalyp otyrǵandyǵyn, naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrýdyń osynaý kezeńinde ony aýyzdyqtaýdyń ońaıǵa túspeı jatqandyǵyn aı­ta­dy. «Biz ózimizden qaıta jańǵyrý jolyna túsýge kúsh-jiger taba bilgendikten de bir orynda shıyrlaı bermeı, qaıta tańdap alǵan baǵytta dáıekti túrde batyl qadamdar jasaýymyz kerek. Men qansha kúsh-jiger jumsasaq ta, áleýmettik baǵdarlanǵan naryq­tyq ekonomıkany qurý qajettigi týraly aıtyp turmyn. О́ziniń áleýmettik-saıası, ulttyq, ekonomıkalyq jáne basqa erekshelikterinen turatyn Qazaqstannyń ózge­she­ligi naryqtyq qatynastar qurýǵa degen óz tásilin izdeýdi talap etetini sózsiz. Alaıda, kez kelgen ulttyq erekshelik naryqtyń basty, túpkilikti mánin quraıtyn onyń negizgi prınsıpterin qalaýynsha ózgertýge múldem jol bermeıdi» dep atap kórsetedi. Munan keıin Prezıdent qalyptasqan qıyndyqtyń sebepterin ashyp kórsetipti. Eski qurylymdar qıra­tylyp jatqan kezde ótpeli kezeńniń shyǵyndary bolmaı qoımaıtyndyǵyn, Qazaqstan ekonomıkasynyń táý­eldi sıpaty burynǵy sharýashylyq baıla­nys­tar­dyń úzilýine tótep bere almaǵandyǵyn, TMD elderinen qajetti kólemdegi jetkizilimder toqtatylysymen óndiris dereý quldyraı bastaǵandyǵyn aıta kele «Basqa sebep mynada, biz birtutas somdyq aımaqqa baılaýlymyz jáne ony barynsha saqtaýǵa umtylyp otyrmyz, óıtkeni, ol negizinen barlyǵymyz úshin tıimdi. Degenmen, qolma-qol aqshanyń jetpeýi, Qazaqstan bergen ónimder úshin 200 mıllıard som­nan astam qaryzdar bolyp otyrǵan TMD elderi ta­ra­pynan tólem tólenbeýiniń óse túsýi, taıaý bola­shaq­ta bul problemany sheshýdiń naqty bolasha­ǵy­nyń joqtyǵy – osynyń barlyǵy óz valıýtamyzdy engizýge bizdi májbúr etýi múmkin» dep elimizdi sol tusta tyńǵylyqty túrde ázirlenip jatqan derbes eko­no­mıkalyq saıasat qurý máselesiniń kún tártibinde pisip-jetilip kele jatqandyǵyn, ıaǵnı teńgeniń engizilýi múmkin ekendigin ishinara eskerte ketkendeı bolypty. Munan keıin ekonomıkada atqarylyp jatqan sha­ralarǵa toqtala kele Úkimettiń taıaýdaǵy úsh jylǵa jeke­shelendirýdiń taldanǵan baǵdarlamasyn jasa­ǵan­dyǵyn, oǵan menshiktiń jeke, aksıonerlik jáne bas­qa da formalaryna ruqsat etý, kásipkerlikti qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan zań aktileri, maqsaty kásipkerlikke qoldaý kórsetý bolyp tabylatyn qurylymdar qurý, aqyr sońynda, salyq, qarjy-nesıe jáne bank júıe­lerin reformalaý sııaqty naryqtyq qatynastardy nyǵaıtý jónindegi qadamdardyń jatqyzylǵandyǵyn, osy isterdiń bári nıet bildirgen árbir adamnyń qajetti kásipkerlik bostandyǵyn qamtamasyz etýge, qabileti mol, eńbeksúıgish, tapqyr adam óziniń bar múmkinshiligin tolyǵymen kórsete bilýine baǵyttalatyndyǵyn atap kórsetipti. «Bıylǵy aýyl sharýashylyǵy jylynyń qorytyndylary bizge memlekettik ekonomıkalyq qurylystyń san-salaly mindetterin sheshýde orasan zor demeý boldy. Bizdiń dıhandarymyzdyń dándi daqyldardan rekordty ónimge qol jetkizgeni málim. Halyqtyń kartopqa, kókóniske, jemiske degen qajeti qamtamasyz etildi. Jem-shóptiń jetkilikti qory daıyndaldy. Maıly jáne tehnıkalyq daqyldar óndirisi eki ese derlik ósti» depti. Elbasy óz baıandamasynda elimizdiń syrtqy saıasattaǵy máselelerine edáýir dárejede toqtalǵan. Syrtqy saıası problemalardyń barǵan saıyn mazmundy bola túskendigin, Qytaı Halyq Respýblıkasymen belsendi saıası dıalog júrgizilýde ekendigin, Túrkııamen dostyq pen yntymaq bekip kele jatqandyǵyn, Arab memleketterimen qatynastar jolǵa qoıyla bastaǵandyǵyn aıta kele «Bizdiń syrtqy saıasatymyz úshin el qaýipsizdigin qamtamasyz etkennen jáne qazaqstandyqtardyń beıbit ómirin qorǵaýdan artyq mindet joq. Mundaǵy eń mańyzdy másele – bizdiń Reseımen qatynasymyz. Biz onymen dostyq, yntymaqtastyq jáne ózara kómek týraly uzaq merzimdi shart jasastyq. Alaıda,  tıimdi ujymdyq qaýipsizdik júıesinen tys jaǵdaıda aımaqtaǵy naqty qaýipsizdik týraly aıtý múmkin emes shyǵar. Osyny basshylyqqa ala otyryp, biz Azııadaǵy senim men yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa, Azııa qaýipsizdigi mehanızmderin qurýǵa baǵyttalǵan sharalardy qoldaımyz» dep atap kórsetipti. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderimen ózara qatynas máselesine keńinen toqtalǵan. Prezıdent sóziniń sońyna taman shyndyqtyń kózine týra qarasaq, ázirge bizdiń qoǵamymyzdyń ótkenniń eski daǵdysymen ómir súrip jatqandyǵyn, jurttyń bári birdeı, Qazaqstan Respýblıkasy – óziniń zańy, óziniń joly, óziniń bolashaǵy bar memleket ekendigi faktisin túbegeıli tanyp-bilmegendigin aıtady. «Men Sizderdi qajyrly eńbekke, shydamdylyq pen ulttyq kelisimge shaqyramyn, óıtkeni, tek osy úsh faktor ǵana halyq úshin alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetýdiń berik kepili bola alady. Merekelerińiz qutty bolsyn, qymbatty qazaqstandyqtar!» dep sózin aıaqtapty.

JAS  RESPÝBLIKAǴA – SÁT SAPAR

Bul reportaj 1992 jyldyń 15 jeltoqsanynda Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Qazaqstan Táý­elsizdiginiń birinshi jyldyǵyna arnalǵan jurt­shy­lyq­tyń saltanatty jınalysyna arnalypty. Jı­nalysty Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy Serikbolsyn Áb­dildın kirispe sóz sóılep ashypty. Sonan keıin Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan Táý­el­sizdiginiń alǵashqy jyldyǵy týraly baıandama ja­saǵandyǵy aıtylady. Sóz sóıleýshilerdiń arasynda Joǵarǵy Keńes komıtetiniń tóraǵasy Iýrıı Ilıashenko, halyq jazýshysy Ábdijámil Nurpeıisov, Qyrǵyzstannyń vıse-premeri Ábdýǵalı Erkebaev, Ǵylym akademııasynyń prezıdenti О́mirzaq Sultanǵazın, Shymkent qalasyndaǵy balalar baqshasynyń meńgerýshisi Tatıana Martynenko jáne basqalar bolypty. Saltanatty jınalys Qazaqstan óner sheberleriniń konsertimen aıaqtalǵan.

 * * *

TÁÝELSIZDIK TÝYN TIKTEIIK

Gazet tilshisi Ǵabıt Músi­re­povtiń memlekettik jalaý­dyń avtory Sháken Nııazbekovpen júrgizgen bul suh­batynda Qazaq­stan­nyń Kók­baı­raǵy qalaı dúnıege kelgendigi jaıly aıtylady. – Memlekettik Týǵa arnalǵan baıqaýǵa 600-den astam joba tústi. Irikteýden ót­kennen sońǵy tórt joba komıssııanyń sheshimimen Jo­ǵar­ǵy keńestiń talqysyna usy­nyldy. Árıne, Tý tóńi­re­ginde ártúrli pikir­ler­diń, usynystardyń bolǵa­ny ras: bireýler jalaýdan segiz bu­ryshty juldyzdyń beınesin kór­gisi keletinin, kelesileri qa­zaq­tyń kıeli dúnıesi – shańy­raqty salý qajet­ti­li­gin alǵa tartty. Degenmen, bul usy­nystar meniń kóńi­li­m­nen shyǵa qoımady. Sóıtip, óz­geshe joba jasaýǵa bekindim. Baıqaýdyń aıaqtalýyna úsh kún qalǵanda jańa jalaý jobasyn jasaýǵa kiristim. Sebebi, aldyńǵy ja­salǵan jo­­balaryma kóńilim tol­ma­ǵan-dy. Sonymen, sońǵy ja­sal­­ǵan joba jurtshylyq­tyń kóńi­linen shyǵyp, mem­le­ketimizdiń tól týyna aı­nal­dy, – dep jaýap beredi Sháken Nııazbekov tilshi suraǵyna. Sondaı-aq «Qa­shanda Qa­zaq­stannyń már­tebesi ǵalam deńgeıinde as­qaq­tap, Kók baıraǵymyz kók jú­zin­de jelbireı bersin! Bul da qazaq hal­qynyń mereıiniń bıiktiginiń bir belgisi emes pe» dep túıin túıilipti.

 * * *

DAǴDARYSQA QARSY ShUǴYL ShARA

qoldanǵanda ǵana tapshylyq tyǵyryǵynan shyǵa alamyz

Gazettiń Parlamenttegi tilshisi Rysbek Sársen­baı­uly jazǵan osy maqaladan sol kezdegi el ómirindegi bas­talyp ketken qıyn­dyq­tar aıqyn sezilip tur. «Ús­ti­mizdegi jyldyń on aıynda óndirilgen ulttyq tabys ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 17,4 prosentke, ónerkásip óndi­risi­niń kólemi – 16,2 prosentke, halyq tutynatyn taýarlardy shyǵarý 23,1 prosentke kemip ketken, ekonomıka sa­la­laryn damytýǵa jumsalǵan kúrdeli qarjy áldeqaıda azaıǵan. Sút óndirý – 23, jumyrtqa – 19, jún – 17 prosent tómen­degen. Azyq-túliktiń bazar­daǵy baǵa­sy­nyń kúrt ósýi, ony adam­dardyń qaltaly az bóligi ǵana erkin tuty­na­tyndaı etti. О́tpeı qalyp, uzaq turyp buzylǵan aýyl sharýashy­lyǵy ónimderi qo­qysqa tas­talyp jatyr. Jetpeı jatsa, bir sári ǵoı!..» dep jazylǵan onda. Maqalada Premer-Mınıstr S.Tereshenkonyń bul jyl­dy ótpeli kezeńniń al­ǵashqy jyly, memlekettik táý­elsizdiktiń qalyptasý jyly dep baǵalaǵandyǵy aıtylady. «Úkimet osy ýa­qytqa deıin qol qýsyryp syrt­taı baqylap qarap otyr­dy, dármensizdik ta­nyt­ty deý asylyq bolar. Mınıstrler kabıneti qul­dy­raǵan jaǵ­daı­dy tejeýge, turaqtandyrýǵa, refor­ma­ny iske asyrýǵa edáýir kúsh salǵan» dep baılam túıi­lipti. Bul maqala Úkimet bas­shy­synyń Parlament al­dynda bergen esebine sáıkes ja­zyl­ǵan. Depýtattar Tereshenkoǵa kóptegen suraqtar qoı­ǵan­dyǵy, jar­ty kúndik Májilistiń teń jartysynan astamy suraq-jaýapqa ketkendigi baıan­dalypty. Betti ázirlegen  Suńǵat ÁLIPBAI.