Aqparattandyrý eldiń sátti damýyna jol ashady

Qazaqstan táýelsizdiginiń basty je­tistikteriniń biri retinde qoǵamdyq-eko­nomıkalyq qyzmettiń barlyq sala­la­ryn aqparattandyrý úrdisiniń damýyn aıtý­­­ǵa bolady. Prezıdent N.Á.Nazar­ba­­ev Aq­parattandyrý halyqaralyq aka­de­mııa­­­synyń akademıgi dıplomyn alý kezinde «HHI ǵasyr – bul ınformatıka men tehnologııalar ǵasyry», degen bolatyn. Birikken Ulttar Uıymy resmı túrde HHI ǵasyrdy aqparattandyrý ǵasyry dep jarııalady. Búgin aqparatpen qam­tamasyz etý júıesinsiz ekonomıkada da, áleýmettik salada da, bilim men ǵylym salasynda da ilgerileý múmkin emes. Aqparat búgin – ótimdi jáne aı­tarlyqtaı qymbat taýar. Buryn turmys jaǵdaıy kóbine eńbeksúıgishtikke jáne tabandylyqqa negizdelse, búgin ol az. О́ndiriske sapaly kóp taýar jiberýge bolady, biraq naryqtyń qazirgi jaǵ­daı­yn jáne tutynýshylardyń kon­ıýnk­­tý­rasyn baqylamasa, taýar dúken sóre­lerine jetpeı jatyp eskirýi múmkin. Ǵalamdyq aqparattyq ınfraqu­ry­lym jasaýmen Eýropa qaýymdastyǵy jáne úlken segizdiktiń úkimet basshy­larynyń keńesteri qurǵan komıssııalar aınalysýda. Utymdy basqarý úshin bo­­­lyp jatqan úrdister jaıly tolyq aq­paratty alýda ýaqyt faktory mańyzdy ról atqarady. Neǵurlym tez jáne kóbirek bilgen saıyn bizdiń qabyldaǵan sheshimderimiz ońtaıly bola túspek. Bul maqsatqa jetý – ınformatıka esepterine baılanysty. Informatıka salasyndaǵy zertteý­lerdiń aýqymy óte keń. Eń aldymen, bul – ıntegrasııalaný jáne ǵylymı aq­parattyq resýrstardyń úlken kólemin óńdeý múmkindigi, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin alý ýaqytyn kúrt qys­qartý, sondaı-aq ár túrli nysandardy taldaýdaǵy aqparattyq modeldeý jáne alynǵan nátıjelerdi kompıýterlik vızýalızasııalaý. Zamanaýı ınformatıkanyń kókeı­­testi máseleleriniń ishinde mynalardy bólip aıtýǵa bolady: elektrondy kitap­hanalardaǵy konseptýaldy izdeý (ol aqparattar teorııasyndaǵy, semantıka men semıotıka bilimderine negizdelgen); jasandy ıntellekt júıelerin damytý; qıyn esepterdi sheshý úshin neırondyq jeliler prınsıpteri men neırojelilik algorıtmderdi qoldanýǵa negizdelgen quraldar jasaý; aqparattyq tehno­lo­gııa­lardy jasaý men jobalaý úshin áleýmettik mańyzy bar aqparattyq úr­disterdi ońtaıly uıymdastyrý; oqytý úshin aqparattyq tehnologııalar jasaý jáne olardy tıimdi paıdalaný; nano­teh­nologııalardy qoldaný negizinde óte kishkentaı quraldar jasaý. Bizdiń memlekettik saıasatymyzda eko­nomıkany kóterý máselesine asa kóńil bólinýde. Bul máselelerdi respýblıkada aqparattyq keńistik qurmaı­yn­sha jáne elimiz álemdik aqparattyq qaý­ymdastyqqa kirmeıinshe tıimdi sheshý múmkin emes. Osy baǵytta Qazaqstanda «Elektrondyq úkimetti» qalyp­tas­ty­rý­dyń memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda respýblıkanyń kóptegen uıymdary Internetke qosylǵan. Elimizde budan basqa ár túrli salalardyń (kommersııalyq, banktik jáne t.b.) aq­parattyq-esepteý júıeleri men jeliler jasalýda, zamanaýı telekommýnıkasııa quraldaryn jasap shyǵarý jóninde ju­mystar júrip jatyr. Respýblıkada ınformatıkadaǵy irgeli zertteýlermen «Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýty» aı­nalysady. Ol 1991 jyldyń qyrkúı­e­gin­de ınformatıka jáne basqarý sala­synda Qazaqstanda irgeli jáne qol­danbaly zertteýlerdi maqsatty túrde júrgizip damytý jáne respýblıkany aqparattandyrý baǵdarlamasyn ǵylymı qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Instıtýt irgeli zertteýlerdiń respýblıkalyq baǵdarlamalary boı­yn­sha bas uıym bolyp tabylady. Bul qurylym «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ janyndaǵy QR Mems­tan­darttyń «Aqparattyq tehnologııalar» TK-34 Tehnıkalyq komıtetiniń uıym-múshesi bolyp tabylady. Ár túrli uı­ymdar jasaǵan QR memlekettik stan­darttarynyń jobalaryn qarastyrý men kelisýlerine turaqty túrde qatysady. «Elektrondy úkimettiń», memlekettik jáne kommersııalyq qurylym­dar­dyń qalypty jumys isteýi úshin, eń aldymen, resmı qujatty eshkim qoldan jasamaıtyndyǵyna, qupııa aqparatty tek tıisti adamdar ǵana alatyndyǵyna senimdi bolý kerek. Sondyqtan aqpa­rat­tyq qaýipsizdik – ınformatıkadaǵy kó­keıtesti máselelerdiń biri. Ol bizdiń respýblıkada alǵashqylardyń biri bo­lyp Informatıka jáne basqarý prob­le­malary ınstıtýtynda jasala bastady. Aqparattar aǵynynda tunshyǵyp qal­mas úshin, ony óńdeý úrdisin avt­o­mattandyrý qajet. Ol úshin kompıýterdi aqparattar teńizinen qajetti aqpa­rat­ty tabýǵa úıretý, basqasha aıtqanda jan-jaqty taldaýdyń negizinde ońtaı­ly sheshimder qabyldaý kerek. Ekonomıkalyq úrdister – eń kúrdeli jáne aldyn-ala bilýge qıyn úrdister. Ekonomıkanyń damýyna qaıta qarjy­landyrýdyń qandaıda bir mólsheri, sa­lyqtardyń qaısy biri, jáne de basqa parametrlerdiń qalaı áser etetinin aıtý kúrdeli. Munymen syzyqtyq emes dı­namıkalyq júıelerdiń damýyn parametrlik retteý teorııasy aınalysady. Bul sala bizdiń ınstıtýtta zerttelýde. Jasandy ımmýndy júıelerdiń negizinde ınstıtýtta qarjylyq jáne kúsh­tik qurylymdarda, munaı-gaz salasy kásiporyndarynda qajetti aqparat­tar­dy berý úshin shynaıy qoldanylatyn baǵdarlamalyq ónimder jasalyndy. Informatıka jáne basqarý proble­ma­lary ınstıtýtynda joǵary bilikti ǵy­lymı-pedagogıkalyq kadr daıarlaý isi júrgizilýde. Informatıka kafedra­la­ry­nyń fılıaldary Q.I.Sátbaev at­yn­­daǵy QazUTÝ, Abaı atyndaǵy QazUPÝ, Turan ýnıversıtetinde jáne halyq­ara­lyq Bıznes akademııasynda ashylǵan. Instıtýttyń joǵary oqý ornynan keıingi kásibı bilim berý (magıstratýra, Phd doktorantýrasy) quqy­ǵyna ıe lı­senzııasy bar. Sońǵy jyldary Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýtynyń alys jáne jaqyn shetelderdiń ǵylymı-zertteý jáne bilim berý uıymdarymen halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq yn­ty­maqtastyǵy nyǵaıa tústi. Qazir 20-dan astam uıymdarmen kelisim-sharttar ja­salǵan. Instıtýttyń qurylǵan kúninen bastap onyń qyzmetkerleri 9 halyq­aralyq grant jeńip aldy: 2011 jyly Dúnıejúzilik damý banki jarııalaǵan «Ǵylymdy kommersııalızasııalaý» kon­kýrsynda da grantqa ıe boldy. Qazirgi ýaqytta ınstıtýtta qazaq tilin aqparattandyrý zerthanasy qury­lý­da. Bul baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý jo­ba­laryn júzege asyrý memlekettik tildi onyń qoldanylý oblysyn zamanaýı aqparattyq tehnologııalardyń negizinde keńeıtýge múmkindik beredi. Jańa zerthana qazaq tilin taldaý men sın­tez­deýdiń joǵary sapaly tehnologııalaryn jasaýǵa baǵyttalady. Júrgizilip jatqan ǵylymı-zert­teý­lerdiń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý úshin ınstıtýt ınformatıka salasynyń ǵalymdary pikir almasatyn halyq­ar­a­lyq konferensııalar ótkizedi. Osyndaı maqsatpen osy jyly Sibirdiń RǴA SB jańa aqparattyq tehnologııalar Halyq­aralyq ortalyǵymen ınformatıka sa­la­syndaǵy ǵylymı yntymaqtastyq týraly kelisim-shart jasaldy. 2010-2011 jyldary jarııalanǵan 300-den astam ǵylymı jumys, onyń ishinde 4 monografııa (2 – Reseıde), 175 jýrnal maqalalary (onyń 27 joǵary reıtıngti halyqaralyq jýrnaldarda), 15 oqý quraly, 2 avtorlyq kýálik jáne 4 zııatkerlik menshik jaıly kýálik biz­diń ǵa­lymdardyń ǵylymı jumysta­ry­nyń tıimdiligin kórsetedi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev eldiń ǵylymı qaýymdas­tyǵy­nyń aldyna prınsıpti jańa mindet – otandyq ǵylymdy basqarýdyń tıimdi júıesin jasaý, ǵylymı-zertteýlerdiń kókeıkestiligi men sapasyn arttyrý mindetin qoıdy. Osyǵan baılanysty ol: «Biz ekonomıkaǵa jáne qoǵamǵa kerek jańa ıdeıalar, ǵylymı jańalyqtar men tehnologııalyq umtylystar generasııalaı alatyn tıimdi ǵylymı júıe ja­saýymyz qajet. Ǵylym men ınnova­sııalary ekinshi oryndaǵy el, eshbir salada birinshi bolmaıdy» degen bolatyn. 2011 jyldyń 18 aqpanynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Ǵylym týra­ly» Zańy qabyldandy. «Ǵylym týraly» Zańnyń qabyl­da­nýy Qazaq eliniń ıntellektýaldy jáne tehnologııalyq táýelsizdigin qamta­ma­syz etýge baǵyttalǵan el ekonomık­a­synyń damýyndaǵy jańa kezeńniń basy bolǵany anyq. О́ıtkeni, jańa jaǵdaıda eldiń ǵylymı áleýetine qoıylatyn talaptar aıtarlyqtaı ózgerip otyr. Informatıka jáne basqarý prob­le­malary ınstıtýtynyń ujymy osy zań­nyń negizgi erejelerin óziniń budan by­laıǵy eńbek jáne ǵylymı qyzmetiniń negizgi baǵyty retinde qabyldap, iske kiristi. Jańa zań bizdi jańa bıikterge kóteretinine senimdimiz. Maqsat QALIMOLDAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń «Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýty» EMK dırektory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor.