Dúbirge toly dúnıe

EL TUTASTYǴY – BASTY MAQSAT

Qyrǵyzstanda jańa saılanǵan prezıdent Almazbek Atambaevtyń qyzmetke kirisý saltanaty 1 jeltoqsanda ótkeli otyr. Bul jóninde ýaqytsha prezıdent Roza Otýnbaeva arnaıy jarlyq shyǵaryp, oǵan qyzý daıyndyq júrip jatyr. Zań boıynsha qa­­­­­zirgi prezıdent Roza Otýnbaevanyń ókilettigi 31 jel­toq­­sanǵa deıin. Jańa saılanǵan pre­zı­dent­­tiń óz qyzme­ti­ne kirisýin uzaq kútýi qaı jaǵynan da qo­laısyz. Bul ózi osy qyzmetti eki adam qatar atqaryp júrgendeı kóri­nedi. Qyrǵyzstan sııaqty saıası kúres shıyrshyq atqan elde jaǵ­daıdy ýshyqtyrmas úshin jańa saı­lanǵan prezıdenttiń bılik tizginin múmkindiginshe tez qolǵa alǵany qajet-aq. Osy jerde ýaqytsha prezıdent Roza Otýn­baevanyń el tynyshtyǵyn oıla­ǵan baısaldy da parasatty saıa­saty barynsha quptarlyq. Keshegi saılaý kezinde de, odan buryn da eldiń eki aımaqqa bóliný qaýpi qyrǵyz aǵaıyn­dardy aıtar­lyqtaı alańdatqan. El tutasty­ǵyn uran etken Almazbek Atambaev jeńiske jetse, endi ony júzege asyrý onyń basty maqsaty ekeni de daýsyz. Prezıdenttiń qyzmetke kirisý saltanaty da, onda sóıle­ner sóz de sol el tutastyǵyna baǵysh­talmaq. Saltanatqa daıyn­dyq jó­ninde alynǵan habarlarǵa qa­ra­ǵanda, burynǵy jáne jańa prezıdent qatar sóılemek kóri­nedi. О́nege etkendeı jańalyq. El yntymaǵyna joralǵy bol­ǵandaı qadam. Buǵan deıin bul elde bu­ryn­ǵy jáne jańa prezıdent birge otyrǵan emes, birigip másele shesh­ken emes. Tipti sol ınaýgýra­sııany ótkizý jónindegi uıymdas­tyrý komıtetine de burynǵy jáne jańa prezıdenttiń adamda­ry birdeı kir­gen kórinedi. Muny da basshy­lyq­tyń sabaqtastyǵy dese bolǵandaı. Saltanat barynsha qara­pa­ıym, az shyǵynmen ótpek. Qyr­ǵyz­dyń 10 mıllıon somy, áıt­pese 222 myń dollar qarjy jum­saý kózdelipti. Muny «kórpeńe qaraı kósil» degennen góri qyr­ǵyz basshy­la­ry­nyń únemdi oı­laǵany degen jón bolar. Áıtpese, sha­­masyna qaramaı shashylatyndar barshylyq qoı. Sirá, jańa prezı­dent­tiń qara­paı­ym­­dylyq­ty qal­a­ǵa­ny qarapaıym qaýymǵa unary da, olar tara­pynan qoldaý tabary da anyq. Áńgime saltanat týraly bol­ǵan soń da, onda prezıdent qabyl­daı­tyn anttyń mátini parlamentte biraz talas týdyrǵanyn da aıta keteıik. Jańa prezıdent «Qudaıdyń aldyńda, halyqtyń aldynda memleket basshysy ókilettigin ádil at­qarýǵa, adamdar men azamattardyń quqyǵyn qor­ǵaýǵa, konstıtýsııany qatań saq­taýǵa, halyqtyń birligin, memle­kettiń tutastyǵy men qaýip­sizdigin qorǵaýǵa» ant etemin dese, biraz depýtat elimiz zaıyrly, qudaıdy nege ataısyń dep daý shyǵarypty. Degenmen, parlament jańa prezıdent usynǵan mátindi bekitipti. Jańa prezıdent qyzmetine kirisken soń, parlamentte de jańa úkimetti taǵaıyndaýǵa baılanys­ty biraz ózgeris bolmaq. Onda Almazbek Atambaevtyń bastama­shy­lyq usynystarynyń aıtar­lyq­taı mańyzy barlyǵyn eskersek, el tutastyǵy, partııalardyń bir-birimen túsinisýi basty ta­qyrypqa aınalmaq. Munyń ózi partııa­lardyń til tabysýyna jetkizýi ábden múmkin. Qazir qyrǵyz aǵaıyndar ara­synda el tutastyǵy týraly eki túrli pikir bar: bireýleri tutas­tyq myzǵymaıdy, saqtala­dy deıdi, ekinshileri oǵan kúmán keltiredi. Qa­lyń buqara halyq eldiń tutas­tyǵyn qalaıdy. Parlamentke kirgen partııalar da muny myqtap eskeretin shyǵar deısiń.

ISPANIIа: SOLShYLDAR ORNYN OŃShYLDAR BASTY

Bul eldegi parlament saılaýynyń nátıjesi qandaı bolatyny kúni buryn-aq aıqyn edi. Eldi ekonomıkalyq kúızeliske aparyp tiregen sosıalısterdi halyq qoldamady. Tańdaý ońshyldarǵa túskenimen, olardyń da jaǵdaıdy túzeı qoıýy kúmándi. Eýropada kút­pegen jaǵdaılar bolyp jatyr. Kúni keshe ekono­mı­ka­lyq turǵyda jetekshi elderdiń, tu­raqtylyǵy joǵary degen elderdiń qar­­jylyq daǵ­da­rysqa ushyraýy tań­dan­dy­rmaı qoı­maıdy. Aıtalyq, osydan onshaqty jyl buryn Grekııa, Italııa, Ispanııa ekonomıkalyq kúızeliske kezigedi degenge kópshilik jurt sene qoı­mas edi. Bul elderde ómir súrý deń­geıi aıtarlyqtaı joǵary bol­dy. Al qazirgi shyndyq – bular qarjylyq kúıreý sheginde tur. Grekııa men Italııada úkimet ákimshilik jolymen aýystyryl­dy – el prezıdentteri burynǵy úkimet basshylaryn jańa adamdarmen almastyrdy. Solaı etýge májbúr boldy. Bul – naryqtyń talaby. Al Ispanııa demokratııa­lyq joldy qalady. Úkimetti kezekten tys saılaý ótkizý joly­men almastyrýdy jón kórdi. Sosıalıstik partııa 2004 jyl­dan bılikte. Onyń kósemi Hose Lıýs Sapatero álemge tanymal qaıratker. Ispandyqtar olarǵa úlken úmit artqan. Alǵashqy jyl­darda sol úmit aqtalatyndaı da kóringen. Joǵary ómir súrý deń­geıi saqtalyp qana qoımaı, onyń ósimi de boldy. Eli de baı, halyq­tyń turmysy da jaqsy. Ispan­dyqtar soǵan beıimdelgen. Álem­dik daǵdarys basqa jaǵdaıdy alǵa tosty. Sosıalıster oǵan qarsy turýdyń jolyn taba almady. Sol úshin halyq seniminen aıyryldy. Jeńiske jetken ońshyl sentrıstik Halyq partııasy eldi daǵdarystan alyp shyǵady dep kesip aıtý da qıyn-aý. Birshama sarapshylardyń pikirinshe, olar­dyń jeńisiniń basty sebebi – jurt­shylyqtyń sosıalısterge degen seni­miniń azaıǵandyǵynda. Bul par­tııalardyń saılaýǵa baı­la­nysty baǵdarlamalarynda ýáde, usynystar da kóp. Áńgime sonyń qalaı oryndalatyn­dyǵynda ǵoı. Ha­lyq partııa­synyń jetekshisi Ma­rıano Rahoı Br­eı: «ıs­pan­dyq­tar­dyń oıynan shy­ǵýǵa daıynbyz», degendi aıtty. Uran sóz. Ha­lyq­tyń oıy – daǵ­da­rys­tan shyǵý. Sony konservatorlar júze­ge asyra ala ma? Oń jaýap beretinder kóp bola qoımas. Ispanııa qaryz­ǵa belshesinen ba­typ otyr. Odan qutylýdyń, eń bol­masa azaıtýdyń joly – memleket shy­ǵy­nyn azaıtý. Iаǵnı, áleý­met­tik ıgilikti shekteýge týra keledi. Jalaqy azaıady, densaý­lyq­qa, bilimge jum­salatyn qar­jy shekteledi. Oǵan ıspan­dyq­tar kóne me? Kim biledi. Grekter kón­gen joq. Elde ereýilder, sherýler tas­qyny qaptady. Sol jaǵdaı Ispanııada da qaıtalanýy ábden múmkin. Qazirdiń ózinde keshe bılikte bolyp, endi oppozısııaǵa ketken Sosıalıstik partııanyń basshy­ly­ǵy bılikke kelgen partııany birden áleýmettik salany qar­jydan qysa bastaǵanyn synǵa aldy. Bul syndy halyqtyń qol­daıtyny da anyq. Bul shıeleniske aparyp soqtyrady. Sirá, eldegi saıası partııalar áli de qarjy tapshylyǵyn joıý­dyń negizgi joly eń aldymen jańa jumys oryndaryn ashý, jumys­syz­dyqty azaıtý ekenine jete mán bermeıtindeı. Bul elde jumys­syz­dyq sany 5 mıllıondaı. Bul asa joǵary jaǵymsyz kór­setkish. Olar­dyń barlyǵy mem­lekettiń moı­nynda. Solarǵa jumys orny ashylsa, jańa taýar óndiriledi jáne jumyssyzdyq úshin tólene­tin qarjy únemde­ledi. Al ıspan úkimetiniń buryn­ǵy­sy da, jańasy da qarjy únem­deýdi áleýmettik salany shekteýden izdeıdi. Ońshyl partııa bılik basyna sonaý dıktator-general Franko­nyń zamanynan keıin endi ǵana kelip otyr. Halyq kimnen bolsa da jaqsylyq kútedi, úmitpen ómir súredi. Konservatorlar sol úmitti aqtaı ala ma degen suraq olardyń jeńisinen keıin-aq kún tártibine shyqty. Jurt aıta beretin ýaqyt kórsetedi degen jaýapty alǵa tartasyń. Mamadııar JAQYP.