Bókeıdiń oralýy

Derekti fılmniń tusaýkeserinen keıingi oı

Iá, táýelsizdik bir-aq kúnde, kózdi ashyp-jumǵandaı óte qysqa ýaqyt aralyǵynda ornyǵa qalmaǵany belgili. Bul ata-babalarymyzdyń erkindik pen azattyq jolyndaǵy ǵasyrlar boıǵy kúresiniń, osy jolda tógilgen teri men qanynyń nátıjesi. Sondaı-aq tarıh tolqynynda halqyn kóshpendilikten otyryqshylyqqa, progressıvti damý baǵytyna úndep, bul oıyn naqty istermen aıǵaqtaı bilgen handarymyzdyń da táýelsizdikke jetýge, tutas eldikti saqtap qalýǵa qosqan úlesi bar ekeni talassyz. Solardyń biri de biregeıi Bókeı han desek, tarıhı shyndyqtan alshaq ketpeımiz.

Ulan-ǵaıyr jaǵrafııa­lyq keńistikti alyp jat­qan Edil men Jaıyqtyń ara­ly­ǵynda Bókeı handy­ǵy­nyń qurylǵanyna bıyl 210 jyl toldy. Osynaý ta­rıhı data Táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵymen tuspa-tus kelýiniń aıtar­lyqtaı nyshandyq máni bar deýge bolady. Bıyl kúzde Bókeı hannyń máńgilik damyl­daǵan topyraǵynda, Reseıdiń Astrahan oblysy, Krasnoıar aýdany, Kishi aral aýylynda oǵan kelisti kesene ornatyldy. Bul rásim qos memleket prezıdentteri men shekaralas ob­lystar basshylarynyń As­trahandaǵy kezdesetin kúnine sáıkestendirildi.

Tarıhı tulǵanyń rólin baǵalaý men qalyptastyrý jónindegi osyndaı izgi shara jyl aıaǵynda «Bókeıdiń oralýy» atty derekti fılmmen tolyqtyrylyp otyr. Bul týyndy batysqazaqstandyq kásipker Murat Jákibaev pen reseılik rejısser Lev Vahıtovtyń ortaq shy­ǵar­mashylyq qyzmetiniń nátıjesinde kórermenderge jol tapty. Munda Bókeı ordasynyń qurylýy, qazaq dalasynyń batys óńirine qonys tepken ata-babalarymyzdyń Edil men Jaıyqtyń aralyǵyna qaıtadan qonys aýdarýy sekildi qıly kezeńder men oqıǵalar naqty tarıhı jáne ǵylymı derekter negizinde kórinis tapqan.

– Biz bul fılmniń jaryq kórýi úshin bir jylǵa jýyq ýaqytymyzdy sarp ettik. Sonyń ishinde úsh aıǵa jýyq merzim Qazaqstan men Reseı arhıvterindegi Bókeı hanǵa qatysty qujat­tar­dy izdestirip irikteýge jumsaldy. Kartına qazaq jáne orys tilderinde túsirildi, – dedi gazet tilshisine prodıýsserlik ortalyqtyń jetekshisi Murat Jákibaev.

Atalǵan derekti fılmniń qundy­lyǵy nede? Iá, mundaǵy lentalardyń barynsha shynaıylyǵy, ata-baba­lary­myzdyń biryńǵaı kóshpendi turmystan birtindep otyryqshylyqqa aýysýyn­daǵy Bókeı hannyń progressıvti róli naqty tarıhı derekter negizinde beınelenýi týyndynyń týyn bıikke kóterip turǵandaı. Búgingi urpaq bul tarıhı shyndyqty bilýge tıis. «Handa qyryq kisiniń aqyly bar» degen naqyl bar halqymyzda. Bul tirkesti Bókeı hanǵa qatysty qoldanýǵa da ábden bolady.

Sondaı-aq fılmde onyń basty keıipkeriniń alysty boljaı biletin kóregen basqarýshy bola bilgeni, Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy keń jazyqtyqta handyq qurýynyń ózi túgin tartsa maıy shyǵatyn osy shuraıly jerdi kelimsekterdiń taptaýynan aman saqtap alyp qalý nıetinen týyndaǵany nanymdy sýrettelgen. Sonymen birge kartınada Bókeı hannyń aıryqsha mámilegerlik qasıetin ashý úshin de batyl shyǵarmashylyq qadamdar jasalǵany qýantady. Eń bastysy, Bókeı halqymyzdyń bolashaq taǵdyry úshin der ýaqytynda qajetti sheshim qabyldaı bilgeni derekti fılmniń ón boıyna úzilmesteı jeli bolyp tartylǵan.

Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna baılanysty Astanadaǵy táýelsizdik saraıynda ótkizilgen saltanatty jı­yndy sóılegen sózinde Astana qala­synyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov Elbasy Astanany Alataýdan Arqaǵa kóshirmegende, qazaq endigi Edildi emes, Esildi joqtap qalar ma edi. Osy tarıhı shyndyq úshin ǵana qazaq halqy Elbasynyń aldynda máńgilik qaryzdar degen edi.

Sóz joq bul jany, negizi bar, quptaýǵa da, qoldaýǵa da turarlyq qun­dy pikir. Iá, qazaq jerine kóz alartýshylar tek Bókeı zamanynda ǵana emes, kúni keshegi Gorbachev kezeńine deıin jalǵasyp keldi. Osydan-aq biz sonaý XIX ǵasyr basynda Bókeı han qabyldaǵan tarıhı sheshim men qazaq jeriniń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtap qalý úshin XX ǵasyrdyń aıaǵy men XXI ǵasyr basynda Qazaq memleketiniń basshysy Nursultan Nazarbaev qabyl­da­ǵan sheshimderdiń ózara tarıhı sabaqtastyǵy bar ekenin kóremiz.

Taǵy bir aıta keterlik másele, derekti fılmdi jasaýshylar burynnan qalyptasyp qalǵan keıbir túsinikterge tyń da tosyn jańasha kózqarastar turǵysynan kele bilgen. Aıtalyq, buǵan deıin Edil men Jaıyq aralyǵyn mekendegen qazaqtar men kazaktar tek teke tirespen ǵumyr keship kelgeni jónindegi derek áli de ústem tur. Rasynda da solaı ma? Joq olaı emes, kazaktardyń arasynan da osy topy­raqtyń ejelgi turǵyndary qazaqtarǵa búıregi burǵan, olardyń ádiletti usy­nystaryn oryndaýdan bas tartpaǵandar  jıi kezdesken. Tipti olardyń arasynda kádimgideı adamı dostyq qarym-qaty­nastar ornyqqanyn tarıhı derekter rastaı túsedi.

Osy tarıhı shyndyq jańa fılm týyndysynda Bókeı hannyń Astra­han­daǵy kazaktar polkynyń koman­dı­ri Pavel Popovpen dostyǵy turǵy­sy­nan tarqatylǵan.  Kartınada ol qazaq­tardyń Edil men Jaıyq aralyǵyna qonys aýdarý úderisiniń qoldaýshysy ári qorǵaýshysy retinde kóringen. Mine, «Bókeıdiń oralýy» atty jańa derekti fılmniń tusaýkeserinen keıingi kókeıge kelgen keıbir oılar osyndaı.

Temir QUSAIYN.

ORAL.