(ESSE)
Bul esseni jazý nıetiniń oqystan paıda bolýyna belgili ádebıetshi, ǵalym, qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovtiń el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde sońǵy ýaqyttarda jarııalanǵan «Kisilik», «Qazaq jyrynyń Hantáńiri», «Din – ustaı bilseń qasıetiń, ustaı bilmeseń qasiretiń» deıtin tolǵanystary sebep boldy. Olardy oqyǵan kezde men óziniń de tula boıy tolǵan kisilikten, halqyna degen súıispenshilikten turatyn, jany taza, júregi adal abzal aǵamyzdyń eldi uıytar esti sózderinen onyń óziniń de shýaqty, ishki jan saraıyn qaltqysyz ańǵarǵandaı, syrlasqandaı bolyp, ultymyzdyń mereıi qaıtse artady, halqymyzdyń jan dúnıesi qaıtkende tazaryp, asqaqtaı túsedi, óziniń úzdiksiz damý jolynda eki myńynshy jyldyń bıigine shyǵyp, odan ári de sharyqtap bıikteı túsýdi nıet etken, ǵylym da, óner de, tehnıka da, tehnologııa da damýdyń jemisti jańa belesterine bet alǵan búgingi zamanda «qazaq qaıtse qalady qazaq bolyp» dep tolǵanǵan aǵanyń shynaıy jan syryna ortaqtasqandaı boldym. Qazaqstannyń, qazaq halqynyń búgini men bolashaǵy. О́ziniń eli men jerin, tili men dilin, tarıhyn súıetin, babalary men danalarynyń úlgisin, ónegesin, ósıetin, arýaqtaryn qasterleıtin ultjandy árbir azamat bul jóninde oılanbaýy múmkin emes. Osy turǵydan alǵanda, táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda qoǵamymyzdaǵy qazirgi oryn alyp otyrǵan kóptegen ahýaldardy oı eleginen ótkizip, aqyl sarabyna salǵan aǵamyzdyń júrekjardy lebizi, alańdaýshylyǵy kókireginde sáýlesi bar árbir jandy eshqandaı enjar qaldyrmasy jáne anyq. Aǵa sózine qulaq salaıyqshy: «Máńgilik el ornatamyz dep ómir keshken, sol úshin zamanynyń uly ımperııasy Túrk qaǵanatyn quryp, dúnıeniń tórt buryshyna ıelik etken, keleshekke osynshama baıtaq jerdi, taýsylmaıtyn baılyqty, tozbaıtyn dástúrdi qaldyryp ketken Bumyn, Istemi, Elteris (Qutlyǵ) qaǵandar da, Tonykók te, aıbyndy Kúltegin de – bári de bizdiń kisilikti babalarymyz bolatyn. Baıyrǵy túrik danalary ıelik etken jer de, baılyq ta, qalyptasqan dástúr de, oı-sana da, eń aldymen, qazaqqa mıras bolǵan. Túrk qaǵanatynyń qarashańyraǵy da qazaqta qalǵan. Biz áli osynyń da qadirin bilmeı kele jatqan sekildimiz». Mundaı sózderdi oqyǵanda qalaısha selt etpessiz. Sol erte-erte ertedegi kezderden, kóneden, ata-babalardan jetken kóp qasıetten, salt-dástúrden, qazaqy danalyq, sheshendik, oıshyldyq bolmysymyzdan da, tarıhı turpatymyzdan da, ata tarıhymyzdan da, ult rýhy – tilimizden de kóz jazyp qala jazdadyq. Sońǵy úsh ǵasyrda tarıhymyz tálkekke ushyrady. Saıasatqa, kelekege aınaldy, tabanǵa taptaldy. Ata salty, ádet-ǵuryp, rýhanııat kúıredi dep kúızeledi qadirli aǵamyz. Munyń da aıdaı aqıqat, shúbásiz shyndyq ekenine kúmán joq. Myrzekeńniń sózderi sizdi de eriksiz uıytyp, týǵan el, týǵan jer, súıikti Otan degen qasıetti uǵymdar tóńireginde oı terbeýge eriksiz jeteleıdi. Ulttyǵymyzdy ulyqtaý, dástúrimizdi dáripteý, áýletti baǵamdaý, ata-anany ardaqtaý, úlkendi syılaý, kishini qurmetteý – qazaq arasynda qaıta qalyptasyp, buljymas zańǵa aınalsa eken dep aǵamen birge siz de armandaısyz. Men bul jerde Myrzekeń jazǵan, joǵaryda atalǵan maqalalardy tegis qaıtalap, mazmundap shyǵý nıetinen aýlaqpyn. Jalǵyz kámil senerim – ol maqalalar óziniń týǵan elin, jerin, halqyn, ultyn úlken júrekpen qulaı súıetin abzal azamattyń kóńiliniń tereńinen shymyrlap shyqqan shynaıy syrlary, ýaıym-qaıǵylary, tolǵanystary, oılary ekendigi. Olarda eldigimizdiń, ulttyǵymyzdyń, táýelsizdigimizdiń, jastar tárbıesiniń eń ózekti, ótkir máseleleri sóz bolatyny. Osy tusta Myrzekeńniń olardan da buryn jazǵan, tarıhymyzdyń, ádebıetimizdiń, mádenıetimizdiń, bolmysymyzdyń kókeıtesti, ózekti máselelerine arnalǵan, «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen, kóńilimizde umytylmastan qalyp qoıǵan «Sózdi uǵatyn kez keldi», «Aıtysty alasartyp almaıyq», «Abaısha súıip, Abaısha kúıip júrmiz be» degen sııaqty maqalalary da eriksiz eske tústi. Osylardy oı eleginen ótkize kele, sońǵy shırek ǵasyrdaı ýaqyt muǵdarynda Myrzekeńdi tanıtyn, biletin, syılaıtyn, qadirleıtin inileriniń biri bolyp, mańaıynda júrgendikten, Myrzekeń týraly óz biletinderimdi kóńilde qaıtadan qaýzap, tiriltip, solardy nege qaǵazǵa túsirmeske, gazet arqyly kópshilik nazaryna nege usynbasqa degen nıetke taban tiredim.* * *
2000-shy jyldyń kókteminde «Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetine Myrzataı Joldasbekov rektor bolyp kelipti» degen habar tarady. Myrzekeńdi biletinder soǵan deıin respýblıkadaǵy kóptegen oqý oryndarynyń qatardaǵy jaı ǵana biri sııaqty bolyp kelgen ýnıversıtettiń baǵy endi shynymen-aq janatyn shyǵar dep qýandy. Keıinirek solaı boldy da. Men ózim KazGÝ-dy bitirgendikten, on eki jyl «Lenınshil jas» gazetinde qyzmet istep, alǵashqydaǵy ádebı qyzmetkerden redaktordyń orynbasary dárejesin qosa alǵandaǵy satylardyń barlyǵynyń «qyzyq-shyjyǵyn» kórip, eki jyl «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń ádebıet jáne óner bólimin basqarǵandyqtan, KazGÝ-dy bizden buryn bitirip, aspırantýrasynda qalyp, kandıdattyq dıssertasııasyn óte sátti qorǵap, sonda ustazdyq qyzmet atqaryp júrgen Myrzekeńdi syrttaı edáýir biletin edim. Biraq ol kezde tanystyǵymyz, aralastyǵymyz bolǵan joq. Myrzekeńniń «Orhon eskertkishteri jáne onyń qazaq ádebıetine qatysy» atty dıssertasııasy sol jyldardaǵy «qazaq ádebıetiniń tarıhy on segizinshi ǵasyrdan bastalady» dep joǵary oqý oryndarynda aıtylyp, oqytylyp júrgen úrdiske oqystan qatty soqqy berip, qazaq ádebıetiniń tarıhyn bir myń eki júz jyldaı ilgeri jyljytqan keremet aıtýly eńbek boldy. Sóıtip, Myrzekeń óziniń súıikti ustazy Beısenbaı Kenjebaevtyń Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń 1959 jylǵy konferensııasynda «qazaq ádebıetiniń tarıhyn VIII ǵasyrlardan bastaý durys bolady» dep alǵash ret aıtqan batyl pikirin, paıymyn, usynysyn óziniń ǵylymdaǵy erlikke barabar eńbegimen ádebı, ǵylymı, zertteýshilik turǵydan meılinshe ornyqty dáleldep shyqty. VIII ǵasyrdaǵy tasqa qashalyp jazylǵan Orhon eskertkishteriniń túrki jurtyna, qazaq ádebıetine ortaqtyǵyn jan-jaqty dáleldedi. Munymen ǵana shektelip qalmaı, Kúltegin, Tuı-uqyq (Tonykók) kesheni mátinderiniń búgingi qazaq tilindegi ádebı-maǵynalyq aýdarmasyn jasap, «Ertedegi ádebıet nusqalary» kitabynda jarııalady. «Bul kitaptyń shyǵýyna oraı qazaq ádebıeti tarıhynyń kókjıegi on eki ǵasyrdaı árige keńeıdi», – dep jazdy Máskeýdiń asa bedeldi «Voprosy lıteratýry» jýrnaly óziniń 1968 jylǵy № 3 sanynda. Myrzekeńniń osy zertteýleri engen «Asyl arnalar» kitabyn oqyǵan qazaq ádebıetiniń aýzy dýaly abyz aqsaqaly Ábdilda Tájibaevtyń «Myna Myrzataı bir ózi bir ınstıtýttyń jumysyn jasap júripti ǵoı» dep qýanyp, «Qazaq ádebıeti» gazetine úlken maqala jazǵanyn da biletin edik. Ábekeń Myrzataıdyń qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiriniń bastapqy kezeńderiniń eskertkishterin (VII ǵ.) qazaq ádebıettanýynda tuńǵysh ret arnaıy, tereń zerttegenin asa rıza kóńilmen aıta kele: «Kóp eńbektengen talantty ǵalym Myrzataı Joldasbekov óz kitabynda IH ǵasyrdaǵy «Oǵyznamany» da tereń taldaǵan. Bir dáýirdiń alyp shyǵarmasyndaǵy búkil túrki tildes halyqtarǵa ortaq qasıetterin quptaı otyryp, búgingi qazaq jerimen jerlestigin, qazaq tilimen tildestigin de dáleldi sıpattaıdy», – deıdi súısinip. Ýnıversıtette sabaq bergen jyldarynda Myrzekeń «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri», «Jambyl jáne halyq poezııasy», «Kóne túrki ádebı eskertkishteri» dep atalatyn dáristik kýrstardy negizdep, olardyń oqý baǵdarlamalaryn jasady, ejelgi Orhon-Enıseı eskertkishteriniń qazaq tilinde tuńǵysh ret ózi júzege asyrǵan tolyq aýdarmasyn, jyr nusqalaryn qazaq ádebıetine arnalǵan oqýlyq-hrestomatııaǵa engizdi. Onyń osyndaı eńbekteriniń arqasynda qazaq ádebıetiniń tarıhy kóp jyldardan beri respýblıkadaǵy barlyq joǵary oqý oryndarynda kóne túrki jazba eskertkishterinen bastap oqytylyp kele jatqanyn búgingi tańda rızalyqpen aıtýǵa bolady. Osy oraıda kóńilimizge kelip qalǵan mynadaı oıdy da jasyrǵymyz kelmeıdi. Halqymyzdyń mereıin ósirýge, ýaqyt tereńinde buldyrap qalyp qoıǵan aqıqat, shyn tarıhymyzdy tanyp-bilýge, týǵan ádebıetimizdiń tamyryn eki-úsh ǵasyrǵa emes, atandaı bir myń eki júz jylǵa tereńdetýge sińirgen Myrzekeńniń erlikke barabar eńbegin jurttyń bári bile bermeıtini. Olar jóninde aǵanyń ózi «men óıttim, men búıttim» dep jar salyp aıta bermeıdi, ol kisiniń ózinen dáris, úlgi, ónege alǵan ózine uqsaǵan kishipeıil shákirtteri de bul týraly jarnamalap, jarııalap jatpaıdy. Myrzekeńniń ózine alda-jalda osy týraly aıta qalsań «Qazaq ádebıetiniń tarıhy tym-tym tereńnen, myń jyl burynǵy Túrik qaǵanaty dáýirinen, Orhon-Enıseı jazba eskertkishteri kezinen bastaý alady degendi alǵash aıtyp, meni de osy arnaǵa baǵyttaǵan marqum, uly ustazymyz Beısenbaı Kenjebaev edi ǵoı», dep ózinen buryn ardaqty ustazyn alǵa tartady. Adamdar ár túrli ǵoı. Qazaqta keıbireýler týraly «júrgen jerine shóp shyqpaıdy» deıtin, renishpen aıtylatyn sózder bar. Myrzekeń kerisinshe, júrgen jerin gúldentip, qulpyrtyp, túrlendirip júretin adamdardyń soıynan. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-daǵy dekandyq qyzmetinen keıin, sol kezde qurylǵanyna áli bes jyl da tolmaǵan, qazaqsha aıtsaq «býyny qatpaǵan» Taldyqorǵan pedagogıkalyq ınstıtýtyna rektor bolyp baryp, sonda qyzmet atqarǵan on jyl ishindegi júzege asyrǵan isteri de osynyń dálelindeı. Sonda ol ne tyndyrdy? Sol kezderde Myrzekeńdi bilgen adamdardyń pikirine súıenip, qysqa ǵana tujyrymdap aıtyp kóreıik. Instıtýtqa rektor bolyp kelgen boıda ol oqý ornynyń materıaldyq-oqý bazasyn jaqsartýdy, keńeıtýdi, ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlaryn kúsheıtýdi, oqytý sapasyn arttyrýdy eń aldymen qolǵa alady. Búginge deıin jumys istep turǵan bas korpýstyń ǵımaratyn, jataqhana úılerin saldyrady. Instıtýtqa halqymyzdyń aıaýly aqyny, jyr dúldúli Ilııas Jansúgirovtiń esimi berilýine muryndyq bolady, alty júzden asa eksponaty bar aqyn murajaıyn uıymdastyrady, ınstıtýt janynan folklorlyq «Jetisý» ansamblin qurady, onyń ataǵy dúrildeı shyǵyp, Ispanııa, Germanııa sııaqty taǵy basqa Eýropa, Azııa elderine konserttik baǵdarlamamen shyǵyp, qazaqtyń ulttyq ónerin shet elderge pash etedi. Ansamblge «halyqtyq» degen joǵary ataq beriledi. Instıtýt qol jetkizgen tabystary boıynsha burynǵy Keńes Odaǵyndaǵy aıtýly, eleýli oqý oryndarynyń qataryna qosylady. Osynyń bári ózinen- ózi bola qalmaǵany, jigerli eńbektiń nátıjesi ekeni túsinikti ǵoı. 1982 jyly respýblıkamyzdyń birinshi basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń ınstıtýtqa nazar aýdaryp, jetistikterine súısinip, atbasyn oǵan ádeıilep burýy da oqý orny ujymynyń mereıin zor bıikke kótergen esten ketpesteı oqıǵa bolǵan edi. Myrzekeńniń Taldyqorǵandaǵy ózi barǵanǵa deıingi buıyǵy ǵana ǵumyr keship kelgen qońyrtóbel jas ınstıtýtty sol jyldarda Qazaqstandaǵy ǵana emes, Odaqtaǵy aýyspaly qyzyl týdy da jeńip alǵan aıtýly oqý oryndarynyń birine aınaldyrǵan eńbegi eleýsiz qalmaı, onyń Oqý mınıstri bolyp taǵaıyndalýyna jol ashty. Sol kezden bastap ol halqyn súıgen qaıratker retinde qııadan qııaǵa órleı berdi. Jurttyq, ulttyq múddeni bárinen joǵary qoıatyn, shyn mánindegi elim dep eńiregen azamattyń ıyǵyna zil batpan aýyr salmaq tústi. Bul jyldar burynǵy máńgilikke myzǵymastaı kórinip kelgen Keńes Odaǵynyń ydyraýǵa bet alǵan, 1986 jylǵy KPSS Ortalyq komıtetiniń Qazaqstan sııaqty úlken respýblıkaǵa eldiń de, jerdiń de jaıyn bilmeıtin kóldeneń kók attyny basshy etip jibergenine qazaq jastary narazylyq, qarsylyq kórsetip, alańǵa shyqqan, qan tógilgen áıgili Jeltoqsan kóterilisinen keıingi áleýmettik, saıası jaǵdaıdyń meılinshe ýshyǵyp turǵan kezeńi edi. О́zge jurt ókilderine qabaq shytyp kórmegen keńpeıildigimen, adamgershiligimen, baýyrmaldyǵymen tanylǵan qazaq halqyna «ultshyl» degen jalǵan aıyp taǵyldy. Talaı adamdar orynsyz qýdalaýǵa ushyrady. Qazaqstandy Kolbın basqarǵan, Máskeýdegi Odaq basshylary Qazaqstanǵa qyryn qarap, qaharlaryn tógip turǵan osyndaı qıyn kezeńde respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tizginin ustaǵan Nursultan Nazarbaevqa, Ortalyq partııa komıtetinde ıdeologııa salasynda hatshy bolǵan О́zbekáli Jánibekovke, sol Ortalyq komıtettiń ıdeologııa bólimin basqarǵan Myrzataı Joldasbekovke, olarmen qatar respýblıka men oblystar deńgeıinde, ár salada óz eliniń senimin arqalap, basshylyq, jaýapty qyzmette júrgen abzal azamattarymyzǵa lapyldaǵan ottyń ishinde júrgendegideı jaǵdaıda óz jurtynyń, óz ultynyń múddesi úshin kúresý jeńil bolmaǵany túsinikti. Olardyń sol kezeńdegi janqııarlyq eńbekteri arnaıy zerttep, áńgimeleýdi qajet etetin, keıingi urpaqtarǵa úlgi shashar taqyryp. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda dúnıeni dúrliktire kelip, irge kótergen, jer sharynyń eleýli bóliginde, Eýropa men Azııa keńistiginde qanatyn keńge jaıyp, álemdegi eń qýatty, eń yqpaldy elderdiń birine aınalǵan Keńes Odaǵy ǵasyrdyń aıaǵyna, myńjyldyqtar toǵysyna jete almaı kúırep tyndy. Halqymyzdyń ejelden bergi eń asyl armany – táýelsizdikke qoly jetken juldyzdy sáti men sol táýelsizdikti saqtap qala alamyz ba, joq pa degen syn saǵaty qatar kelgen qıyn kezeńde Myrzekeń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń janynan tabylyp, Prezıdent Keńesiniń múshesi, respýblıka áleýmettik damý máseleleri boıynsha Memlekettik keńesshi, QR Premer-mınıstriniń orynbasary, QR Prezıdentiniń keńesshisi qyzmetterin atqaryp, Elbasy kótergen aýyr júkti birge kóterisýge janyn saldy. «Osy tusta halqymyz joǵaltyp alǵan naýryz merekesi, aıtys, terme ónerleri qaıta tirildi, – dep jazady Myrzekeń. – Halyqtyń qundaǵynda týǵan tól óneri sol halyqtyń júreginde, janynda saqtalady eken. О́lmeıdi eken. Jurttyń esinde bolar, aıtys óneri alǵash áljýaz balapandaı qanat qaǵyp bastalsa, nebári eki-úsh jyl ishinde qanaty qataıǵan qyrandaı sharyqtap, samǵap ósti emes pe? Taǵy bir úlken másele til boldy. Bul maıdanda talaı naızalar syndy... Bógenbaı, Qabanbaı, Syrym, Sypataılar kimnen kem edi?! Halyqty osy syndy alyptarynan aıyrý, máńgúrt etý emes pe?! Eger de halqymyz óz kúshimen, óz yqtııarymen babalaryna as berip jatsa, onyń nesi artyq. О́ıtkeni, ol astar 200-300 jyldardan beri jınaqtalyp qalǵan rásimder edi ǵoı. Osynaý ulttyq sananyń oıanýynyń nátıjesinde, búkil respýblıka bolyp Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıyn ótkizdik. Bul ult ómirindegi tarıhı oqıǵa – beles boldy. Osy úsh-tórt jyl kóleminde mádenı ómirimizdegi taǵy bir jalpy ulttyq shara dep ulttyq mektep, balabaqshalar sanynyń kúrt óse bastaýyn aıtar edik. Keıbir mektepterdiń ashylýyna, mysaly, Almatyda ashylǵan № 2 ınternatty jalpy respýblıkalyq ádebı talantty balalar mektebine aınaldyrýǵa aralasýymyzǵa týra keldi», – dep eske alady Myrzekeń. 1993-1996 jyldary Myrzekeń táýelsiz Qazaqstannyń Iran Islam respýblıkasyndaǵy alǵashqy elshisi boldy. 1997 jyldyń basynan elimizde tuńǵysh ashylǵan Dıplomatııalyq akademııany ózi quryp, basqardy. Astanaǵa qyzmetke shaqyrylǵanǵa deıin ol osyndaı ómir joldarynan ótken edi.* * *
Bir joly oraıy kelip, sáti túskende Myrzekeńnen Almatydaǵy kóńiline unaıtyn dıpakademııadaǵy rektorlyq qyzmetin tastap, Astanaǵa qalaı kelgenin suraǵan edim. – Oılamaǵan jerden boldy ǵoı, – dedi Myrzekeń. Sodan soń ótkendegi biraz jaılardy eske túsirip, áńgimelep aıtqan edi. – Eki myńynshy jyly Ábish Kekilbaev, ol kezde Memlekettik hatshy, maǵan zvondady: «Myrzeke, saǵyndym, kóp boldy kórinbeı kettiń. Sábıt Muqanovtyń júz jyldyǵyna oraı Mýzakademııada jıyn bolady. Konferensııa bolady. Sen soǵan kelseıshi. Sosyn, birge bir shaı isheıik», – dedi. Keldim. Tańerteń turyp, jýynyp-shaıynyp, Prezıdenttiń is basqarýshysy Temirhan Dosmuhamedovke bardym. Kóńili jaqyn azamat qoı. Kabınetinde otyryp áńgimelestik. Jańaǵy jıyn saǵat 15-00-de bastalady. Men soǵan kettim. Al Temirhan bolsa saǵat birde Prezıdentpen birge túski as ishedi. Prezıdentke: «Myrzekeń maǵan soǵyp ketti, sizge sálem aıtyp jatyr» dep aıtady. «Qaıda?» deıdi Prezıdent. «Osy jerde». «Shaqyr» deıdi Prezıdent. Men Mýzakademııanyń ishine kirip bara jatqanmyn, Temirhan uıaly telefonyma zvondady: «Myrzeke, qaıdasyz, osyndasyz ba? Tez jetińiz, úlken kisi izdep jatyr» dep. Prezıdentke kirdik. Áńgimelesip biraz otyrdyq. 20 mınýttyq eki derekti fılm kórsetti. «Myna, men týraly túsirilgen keıingi fılmder» dedi. Jaqsy túsirilipti. Maǵan unady. Sosyn aıtty: «1997 jyly shaqyrdym, kelmedińiz, osyndaǵy ýnıversıtettiń jumysy júrmeı jatyr. Siz kelmeseńiz bolmaıdy» dedi. Sosyn, endi men oılaǵanym joq qoı, aıaq astynan mundaı usynys bolady dep. Biraq birden esimdi jıyp aldym da: «Prezıdent aıtqanda qaıta-qaıta bas tartýǵa bolmas, batyrǵa da jan kerek qoı» dedim. Kúlip jiberdi. О́zi de kútse kerek osyndaı bir jaýapty. «Biraq ýnıversıtetke jaǵdaı jasaý kerek shyǵar. Qolyńyzda ǵoı. Eger qoldasańyz» dedim. «Qoldaımyz, qoldan kelgenniń bárin jasaǵymyz kelip otyr» dedi. Sóıtti de, qolma-qol Bilim jáne ǵylym mınıstri Qyrymbek Kósherbaevqa telefon soqty: «Myrzekeń barady, buıryq shyǵar, aparyp ornyna otyrǵyz», dep. Mamyrdyń 20-sy kúni. Taban astynda Sábıt Muqanovtyń 100 jyldyǵyna kelgen adam edim, ýnıversıtetten bir-aq shyqtym. Opaı-topaı boldy ýnıversıtet. Eshkim oılaǵan joq qoı. Es shyǵyp ketti. Bir aı zerttedim. Alqam-salqam, adamdardyń da álpeti, reńi kelmegen, bir túrli, stýdentter de bir túrli, kıim kıisteri de, júristeri de bir túrli. Kóktem edi... abyr-sabyr... Jańa korpýstyń qurylysyn bitirip kirdik... Qudaı salmasyn, ýnıversıtet aınalasy belden batpaq, aýdıtorııalardy aralap qaradym, partalardyń betteriniń bári shımaı, qalammen jaza bergen, bir bos jer joq. Dárethananyń bári bylyǵyp jatyr. Túgel aralap shyqtym. Jumys tártipten bastalady ǵoı. Retteımin dep bir aı júrgen shyǵarmyn. It silikpem shyqty. Balalarmen jeke-jeke sóılestim. Uldarǵa qatty aıttym. «Ne degen sumdyq! Ájethanaǵa barmaı kórshi, shydap kórshi, óldiń ǵoı, barmasań. Seniń ájetińdi ashyp otyrǵan jer ǵoı. Senen keıin basqa adam barady. Bul patshanyń jaıaý baratyn jeri ǵoı, basqa jerdiń bárine kólikpen barady... Nege qorlaısyń ájethanany». Muǵalimdermen de, qyzdarmen de sóılestim bólek-bólek. «Shyraqtarym, ájethanany da ardaqtaı bilý kerek. Baıaǵy qazaq emessiń, shekpendi túrip tastap, dalanyń kez kelgen jerine otyryp-turyp júre beretin. Mynaý ne, ákelerińniń ne aqysy bar, ne óshteriń bar munda? Prezıdent mynadaı jańa ǵımaratty ne úshin salyp berip otyr? Senderdi osylaı bylyqtyrsyn dedi me? Astanany da salyp jatyr ǵoı. Biz qalaı úlgi bolamyz ózgelerge. Kez kelgen memlekettiń astanasyndaǵy ýnıversıtet sol memlekettiń aınasy. Erteń qonaq keledi, qaıtip qarsy alamyz. Qaı betimizben qarsy alamyz», – dedim. Sharýashylyq jaǵynan prorektor Muhtar Orazalındi ertip aldym janyma, ol áli jumys isteıdi. «Partalardyń ne jazyǵy bar. Qoldaryń qyshyp bara jatsa, meni shaqyryńdar, men arqamdy tosyp turam, meniń arqama jazyńdar. Partaǵa jazbańdar, ol memlekettiń múlki, ol saǵan qyzmet etip otyr, sodan basqa aıyby joq» dedim. Sodan stýdentter kanıkýlǵa ketti ǵoı, sonda partalardyń aýystyratynyn aýystyrdym, tazalaıtynyn tazalattym, sosyn «barlyq aýdıtorııaǵa beınebaqylaý qoıamyn, jazǵanyńdy birden oqýdan shyǵaramyn, sóılespeımin» dep jarııaladym. О́tkende, 1 qyrkúıekte ýnıversıtetke leksııa oqýǵa bardym, sonda Muhtar aıtady: «Baıaǵy sizdiń áńgimeńizden keıin bir bala partaǵa jazbaıtyn boldy», dep. Ekinshiden, ýnıversıtettiń aınalasy batpaq bolyp jatty dedim ǵoı, sondyqtan aıaq kıimge bahıl degendi aldyrdym. Úıden bir aıaq kıimdi paketke salyp alyp kelińder dedim. Shamamen 15 kúnnen keıin soǵan kóshtim. Syrttan kelgen las aıaq kıimińdi paketińe salasyń da, ekinshi aıaq kıimińdi kıesiń, mynanyń ishinde týflımen júrińder, týflıiń joǵyń maǵan aıtyńdar, men áperem dedim. Bir adam týflı suraǵan joq, bári ekinshi aıaq kıimin ákeldi, garderobqa ótkizedi, ǵımarattyń ishinde taza týflımen júredi. Sóıtip, tazalyqqa úırettim. Al endi muǵalimderdiń sapasyn baıqap qarasam, kóńil tolmaıdy. Endi qalaı qylam? Nurekeńe baryp aqyldasyp, kelistim. Bul ýnıversıtet baıaǵy pedınstıtýt dárejesinde qalǵan eken. Siz mańdaıaldy eýrazııalyq ýnıversıtet jasaımyn dep otyrsyz. Sondyqtan kómektesińiz, maǵan kóp páter kerek, men Qazaqstandaǵy mańdaıaldy muǵalimderdi shaqyrýym kerek. Páter bermesem, kelmeıdi,» – dedim. «Boldy, kelistik!», – dedi. Sodan soń aıaǵymnan tozyp Qaraǵandydaǵy, Almatydaǵy, Shymkenttegi barlyq belgili ýnıversıtetterdi aralap shyqtym. Kadrlarymen tanysyp, mynany alamyn, mynany alamyn dep tańdadym. Qaraǵandy ýnıversıtetinde Aqylbaev Jambyl degen azamat rektor edi, qaıtys bolyp ketti, ımandy bolsyn, jaryqtyq. «Eı, Jambyl, sen de irgeli ýnıversıtet bolyp qaldyń, enshimdi ber, astana Almatydan kóshkende, Almatydan parlament ketti, prezıdent ketti, úkimet ketti, barlyq mınıstrlik ketti, Almaty sonda da kúnin kórip jatyr ǵoı. Sen de kúnińdi kóresiń, járdem ber», – dedim. Baqandaı 20 professoryn aldym. Jambyl shydady soǵan. Keıinirek, eń sońynda jańaǵy, ónerdi aıtyp jatyrsyń ǵoı, sony damytamyn dep, kóp adammen, ishinde ataqty arheolog Kemel Aqyshev aǵam bar, Aqseleýim bar, Rymǵalıym bar, Qoıshyǵara bar, basqa mamandar bar, «altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, kezdesý ótkizýge keldik dep, Qaraǵandy ýnıversıtetine qaıta baryp, aıtys ónerinde jarqyrap kózge túsip júrgen Amanjol Áltaevqa quda túsip, óıtip-búıtip, Amanjoldy taǵy alyp qaıttym. Amanjol da sol Qaraǵandy ýnıversıtetinde jumys isteıtin. Sóıtip, umytpasam, syrttan, ár saladaǵy ǵylymnyń kósh basynda júrgenderden 77 professor shaqyrdym. Kelesheginen úmit kúttiretin, doktorlyǵyn jazyp bitirgen, otyzdan asa ǵylym kandıdattaryn shaqyrdym. Shette kim bar dep, Sankt-Peterbordan 33 jasynda professor, tehnıka ǵylymdarynyń doktory bolǵan qazaq jigiti Turlybek Musabaevty shaqyrttym, mamandyǵy – ınjener-qurylysshy. Muhtarbaı О́telbaev, ataǵy álemge áıgili belgili matematık, professor. Asqar Arynǵazın, ol da jas, fızıka ǵylymdarynyń tereń bilgiri, doktory. Qaldybek Dóńbaev, fızıka-matematıka ǵylymynyń doktory, birqatar ozyq shetelderge baryp, baıandama jasap júrgen belgili ǵalym. Asqar Júnisbekov pen Erbol Temirbekov, alǵyr jigitter, tehnıka ǵylymdarynyń doktorlary, birneshe shet el tilderin meńgergen. Máskeýge óz betinshe baryp, oqýǵa túsip, ýnıversıtetti de, aspırantýrasyn da úzdik bitirgen, ǵylym kandıdaty, 26 jasar Baıdilda Turyshbaev degen jigitti shaqyrtqan edim. MGÝ-diń rektory, akademık V.A.Sadovnıchıı maǵan hat jazyp jiberipti: «Júregimizden úzip bergendeı berip otyrmyz, bul jigit áli-aq bárimizdi basyp ozady. Matematıkanyń eń jańa salasynan kandıdattyq qorǵaǵan edi. Bolashaǵy óte zor», – dep. Osyndaı-osyndaı mamandar keldi. Nurekeń Jaqsybekovke tapsyrma berdi. Bir jarym jyldyń ishinde ýnıversıtet ustazdaryna 200 páter bólindi. Árıne, munyń barlyǵy Prezıdenttiń qoldaýynyń arqasynda bolyp otyr ǵoı. Degenmen, «jylamaǵan balaǵa emshek bermeıdi» degen de bar. Sodan, osynda meniń ósek aıtatyn baýyrlarym bar emes pe? Olardyń ishinde qaısybir úlken qyzmettegilerdiń ákeleri bar... qoldary bos...pensııaǵa shyqqan. Sodan bir kúni Prezıdent Ákimshiliginiń bastyǵy shaqyrady. «Aǵa, jurt shýlap, kúńkildep sóz qylyp júr, «Joldasbekov kelip, oıyna kelgendi istep jatyr, jer-jerden, Qazaqstannyń tus-tusynan óz týystaryn jınap jatyr» desedi. Siz ne istep júrsiz?» deıdi maǵan. «Men, myna bala oqytatyn muǵalim jınap júrgen joqpyn ba? Adam jınap júrmin men», – dedim. «Árqaısysy ár jerden be?», – dep surady. Men: «Iá», – dep jaýap berdim. 2001-2002 jyldary astanalyq gazettiń birinde ózim shaqyrǵan barlyq professorlardy, muǵalimderdi – kim, qaıdan keldi, mamandyǵy qandaı, t.s.s. derekterimen qosa túgel jarııaladym. Bul tarıhta bolmaǵan nárse. Sondaı daýǵa da qalǵanmyn. Gazette jarııalanǵannan soń bári tynshydy. Muǵalimderdiń kelgen jerleri Qaraǵandy, Petropavl, Semeı, Shymkent, Almaty, Reseıden edi. Kóbi Almaty men Qaraǵandydan bolatyn. Myqty muǵalimder jınaldy. Endi osy muǵalimderden tálim alatyn stýdent kerek qoı. Ustazdardy osylaı saılap alǵan soń, ekinshi kezekte, stýdenttiń sapasyn arttyrýǵa kóńil bóldim. Oqytatyn muǵalim bar, endi oqıtyn jastar izdedim. Bilim mınıstrliginiń qabyldaý komıssııasy 40 ball jınasa, aqyly bólimge stýdentterdi ala beretin. Al men bolsam Eýrazııa ýnıversıteti úshin talapty birden 60 balǵa bir-aq kóterdim. «Syrttaı oqý bólimin jabamyn» dedim. Jasyratyn ne bar, syrttaı bólimde oqý sapasy tómen ǵoı. Baǵany jalynyp-jalpaıyp júrip qoıdyrady, sóıtip, dıplom alady. Búıtip biz mektepti qurtamyz. Sóıtip, syrttaı bólimdi japtym. Al, jaqsy balalardy qaıdan jııamyz? О́zim qyzmetke alǵan professorlardyń bárin eline jiberdim. Oblystyq, qalalyq bilim departamentterine, mektepterge baryńdar, altyn medalmen bitiretin oqýshylardyń tizimin alyńdar, solardy bizge oqýǵa shaqyryńdar dep. О́zim birneshe mektepke bardym. «Astanany, myna Eýrazııa ýnıversıtetin sender úshin salyp berdi Nazarbaev. Sender úshin stýdentter úıin salyp jatyrmyz. Altyn belgi ıeleri, túgel bizge kelińder» dep shaqyrdyq. Tabanymyzdan tozyp júrip, issaparǵa aqshany shashyp júrip, sol jylǵy altyn belgimen bitirgenderdiń teń jartysyn biz aldyq. Sodan beri dástúr qalyptasty, jylda altyn belgi ıeleriniń eń kóbin Eýrazııa ýnıversıteti alady. Ýnıversıtet ustazdary maǵan: «Aǵa, siz salǵan jol» desedi áli kúnge deıin. «Altynnyń aty – altyn, mystyń aty – mys. Altyn balalarǵa laıyqty jaǵdaı jasaıyq» dep Prezıdentten aqsha surap alyp, «Stýdentter úıin» saldym. Qazaqstanda maǵan deıin oqý oryndarynyń bárinde tek jataqhanalar bolatyn. – Bárimiz de stýdentter jataqhanasynda jatyp oqydyq qoı, – dep sóz qosyp jiberdim osy jerde. – Alty bala, segiz bala bir bólmede jatatynbyz. Tamaq isteıtin, kıim útikteıtin jeri joq. Jańaǵy ózińiz aıtqan ájethana da ár qabatta bir-birden, jalpyǵa ortaq, suryqsyz. – Osy óziń aıtqandaı, jataqhanalar «stýdentterdi qorlaý» dep, stýdentter úıiniń jobasyn tapsyrys berip, ózim jasattym. Ár stýdentke jeke seksııa: uıyqtaıtyn, leksııaǵa daıyndalatyn bólmesi, jýynatyn bólmesi, kireberisinde kishkene ǵana as bólmesi, jeke ájethanasy bar etip jasattym. Birinshi qabatyn ata-analary kelgende jatsyn, balalarynyń qasynda bolsyn, maýqyn bassyn dep, arzan meımanhana etip qoıdym. Kilem tósetkizip tastadym. Qazir Qazaqstanda oqý oryndarynyń bári burynǵy jataqhanalaryn «stýdent úıi» dep atap ketti. Maǵan deıin eshkim olaı ataǵan joq bolatyn. Onyń ashylǵan kúni de esimde. Qudaıdyń qudireti, jańbyr quıyp tur, aspannan nur jaýyp tur. Prezıdent, Premer-Mınıstr Imanǵalı Tasmaǵambetov ekeýi kelip, «Stýdentter úıin» ashtyq. Sonda eń joǵarǵy qabatqa shyqqan kezde, aýlaǵa qarap turyp Prezıdent maǵan: «Balany osylaı qadirleý kerek. Altyn balany alaqanǵa salý kerek. Men álemniń bárin aralap kórgenmin ǵoı. Barlyq jerde kóbine ýnıversıtetterge baramyn. Stýdentterge arnap mynandaı úıdi salǵanyn kórgenim joq», – dedi. – Sizdiń arqańyz, Nureke. Siz osyny jasap otyrsyz, – dedim. Imanǵalı da rıza bolyp, tańǵalyp qarap tur. Munyń ózi basqa ýnıversıtetterge úlgi bolarlyqtaı oqıǵa boldy. Ýnıversıtetke muǵalimder bolashaqta da keledi ǵoı dep, turǵyn úı salýdy oılastyrdym. Ýnıversıtet aýmaǵynda laıyqty bir jer bar edi, ony bógde bir adam menshiktep alyp qoıypty. Qala ákimi Jaqsybekovke baryp, tabandap qoımaı otyryp, sol jerdi qaıtartqyzyp aldym, turǵyn úı saldyrdym, biraq ony ózim bitirip, bólgen joqpyn. Men ketken soń ornyma kelgen Ábdimanapov bóldi. Onyń janynda taǵy bir úı salynyp jatyr. Sóıtip, muǵalimder ýnıversıtettiń óz aýmaǵynda, janynda turady. Nurekeń birde «MGÝ-diń fılıalyn ashsaq qaıtedi» degen jaqsy ıdeıa aıtqan. Sol sózdi aıaqsyz qaldyrmaı, Máskeýge bardym. MGÝ-diń rektory Vıktor Sadovnıchıımen kezdesip, kelisip, kelisim-shartqa qol qoıyp, MGÝ-diń fılıalyn ashtyq. Ol úshin jańa korpýstyń bir bóligin jaz boıy daıyndatyp, jóndetip berdim. Keıinirek jeti qabatty jańa ǵımaratymyz bitkende soǵan kóshirdik. О́ıtkeni, qoldanbaly matematıka, ınformatıka, halyqaralyq ekonomıka, halyqaralyq quqyq sııaqty ártúrli mamandyqtar boıynsha leksııa oqýǵa MGÝ-diń ataqty, bedeldi, tájirıbeli muǵalimderi keledi, men olardyń bilimin paıdalanaıyn dedim. Jas ýnıversıtetke bul kerek edi. Fılıaldyń dırektory Sıdorovıch, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, keıinirek bir barǵanymda aıtady: «bul fılıaldyń ákesi – Joldasbekov» dep. Men oǵan «joq, onyń ákesi – Nazarbaev, sol kisiniń usynysymen bolǵan sharýa» dedim. Bıyl fılıaldyń 10 jyldyǵy. Qazir bizdiń jastar, Qazaqstannyń jastary Máskeýge barmaı-aq, óz úıinde oqyp, MGÝ-diń dıplomyn ala beredi. Osyndaı sharýalardyń bárin elimizde, ár oblysta jappaı aty bar da zaty joq, materıaldyq bazasy, bilimi-ǵylymy joq, sany bar, sapasy joq, 3-4 bólmede akademııa deıtinder ashylyp jatqan kezde jasadym. Meniń osy masqara úrdiske qarsy sol kezderde jazǵan maqalalarym óte kóp. Men kelgende ýnıversıtette 8 myńnan asa stýdent oqıtyn. Qazir on bir myńnan asty ǵoı. Bytyrańqy fakýltetteri kóp, dekandyqtyń ózi 13 eken. Áýeli ýnıversıtettiń basqarý júıesin jetildirý, sonan soń bilim mazmuny men ǵylymı izdenisti tereńdete túsý úshin dekandyqtardy irilendirip, 6 ınstıtýt jasadyq. Ýnıversıtet janynan «Eýrazııa gýmanıtarlyq ǵylymı-zertteý ortalyǵyn» ashtyq, onyń aıasynda úsh zerthana ár baǵyt boıynsha jumys isteýge kiristi. Bul ortalyqqa ǵylymnyń ártúrli salalaryndaǵy burynǵy taptaýryn bolǵan qaǵıdalar sheńberinen shyǵyp, jańa baǵyttaǵy izdenisterimen kózge túsip júrgen mamandar toptastyryldy. 50 kafedrany irilendirip, sanyn 37-ge túsirdik. Oqý mazmunyn elep-ekshep, ómir talabyn eskerip, suranysy joq mamandyqtardy qysqartyp, elge qajet, erteńimizge, memleketimizdiń damýyna qajet degen, jańa aldynda aıtyp ketkenimdeı, ınformatıka, qoldanbaly matematıka, mehanıka, radıofızıka, elektronıka sııaqty taǵy basqa jańa mamandyqtardy ashtyq. – Myrzeke, burynyraqta, bir áńgimeleskenimde Aqseleý inińiz sizdiń ony qyzmetke qalaı shaqyrǵanyńyzdy aıtqan edi. Siz oǵan ýnıversıtetimiz «ulttyq» atanǵanymen, ulttyq sıpatqa ıe bola almaı jatyr depsiz. Stýdentterdiń oqýyna da, tárbıesine de ulttyq mazmun darytaıyq, tek qana ár salanyń mamandaryn ǵana emes, elin súıgen, ultyn súıgen mamandar tárbıeleıik depsiz. – Iá, meniń ýnıversıtetke alǵash buıryqpen jumysqa alǵan adamym – Aqseleý bolatyn. Ol maǵan ýnıversıtetke qutty bolsyn aıta kelipti. «Qaıdasyń» desem, «osyndaǵy mádenıet ortalyǵyndamyn» deıdi. Sodan, jańaǵy óziń aıtqandaı, jumysqa shaqyrdym. Azamat qoı, sózimdi jyqpady, keldi. Aqseleýdiń astanaǵa kelgen soń memlekettik qyzmetker retinde alǵan páteri bar eken. Sony qaıtaryp alamyz dep, sońynan qalmaı, áýrelep jatqan soń, sol kezdegi Mádenıet ortalyǵynyń dırektory bolǵan Ibragımovke ýnıversıtettiń 4 bólmeli páterin bergizip, Aqseleýdiń páterin ózine qaldyrttym. О́ıtkeni, Aqseleý sol otyrǵan páterinen ketkisi kelmedi. Qoıshyǵarany da qyzmetke shaqyryp alǵanmyn. Sol kezde múmkindikterimniń azaıyp qalǵan kezi edi. Qaraǵandydan shaqyryp ákelgen Amanjolǵa páter berem degem, oǵan bere almaı qaldym. Sóıtsem, bir kúni Amanjol kelip: «Aǵa, meni Qaraǵandyǵa shaqyryp, oblystyq gazetke redaktor bol dep jatyr. Ruqsat berińiz, men baraıyn», – dedi. Men: «Tynysh otyr, sen meni masqara qylasyń ǵoı. El: «kóp adammen ádeıi Qaraǵandyǵa kelip, Amanjoldy ózi qolqalap shaqyrtyp alyp, endi páter bermeı, qańǵyrtyp jiberipti demeı me?», – dedim. Sosyn bıznesmen inilerim bar edi. «Aǵa, bir keregimiz bolǵan kezde aıtarsyz» degen. Sol eki bıznesmen inilerimdi shaqyryp alyp, ekeýinen qyryq-qyryq myń dollardan alyp, sharýashylyq jónindegi prorektoryma berip, Qoıshyǵara men Amanjolǵa páter ápergizdim. – Myrzeke, ómirde ózińizden kóp tálim-tárbıe alǵan shákirtterińizdiń biri, talantty aqyn Nesipbek Aıtuly sizdiń az ǵana ýaqyt ishinde Eýrazııa ýnıversıtetin múlde jańa satyǵa kótergenińizdi, ustazdary men bilim berý dárejesi, stýdentterge jaǵdaı jasalýy jóninen Qazaqstandaǵy mańdaıaldy oqý ornyna aınaldyrǵanyńyzdy aıtyp, Myrzekeńniń kelýin kútip turǵandaı, Astananyń rýhanı-mádenı álemi sol kezderde túrlenip, túlep sala berdi. Ýnıversıtette astana jurtshylyǵynyń basyn qosatyn, pikir alysatyn orny «Zııalylar klýby» quryldy. Mańaıyna óner-mádenıet, ádebıet qaıratkerlerin de toptastyrdy. Ýnıversıtet Astananyń basty rýhanııat ortalyǵyna aınaldy. Onda ártúrli halyqaralyq konferensııalar ótip jatty. Elimizge shet elden kelgen mártebeli qonaqtardyń ýnıversıtetke atbasyn burmaı ketkeni joq. Kóptegen eldiń prezıdentteri, Rım papasy keldi degendi maqtanyshpen aıtqan edi bir joly, – dedim Myrzekeńniń osy taqyrypta da azyraq áńgime aıtyp berýin qalap. – Men kelgende ýnıversıtette bir ǵana shaǵyn ansambl boldy, – dedi Myrzekeń. – Men stýdentterdiń tek sapaly bilim alyp qana qoımaı, ulttyq ónerimizdiń qaınar-bulaǵynan sýsyndaýyn, tarıhymyzdy, salt-dástúrimizdi, rýhanı baılyqtarymyzdy qadirleıtin, súıetin mamandar bolyp shyǵýyn qaladym. Birde maǵan Imanǵalı: «Dáýlesker kúıshi Seken Turysbekovtyń orkestrin osynda aldyrsa jaqsy bolar edi», – degendi aıtqan. Al Nurekeńniń ózi: «Eýrazııalyq máni bar qazaqtyń ulttyq ýnıversıtetin jasaý kerek. Astanada, bilesiń ǵoı, qazaq az, basqa halyq kóp. Sondyqtan bul ýnıversıtet qazaqtyń mádenıetin, rýhyn, dástúrin damytatyn ýnıversıtet bolýy kerek», – degendi qosa aıtqan. Sóıtip, Sekenniń orkestrin túgel osynda aldyrdym, stýdentterin ornalastyryp, bárine jaǵdaı jasadym. Biraz ánshilerdi qosa shaqyrdym. Sonan keıin, meniń únemi kóńilimniń bir buryshynda júretin másele – aıtys qoı, sol sebepti aıtyskerlerdi jınadym. Ýnıversıtette «Qazaqtyń dástúrli óneri» degen jańa fakýltet, mamandar daıyndaıtyn aıtystyń mektebin ashtym. Bir aıtysta qazylar alqasynda otyryp, Aıbek Qalıev degen jigitti kórdim, jylqyny sıpattaǵan aıtys edi, aıtqandary maǵan qatty unady. Sol jerde ózine jolyqtym, sóıtsem aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda jumys isteıdi eken. Birden aıttym, ol ınstıtýtta sen bitiretin eshnárse joq, maǵan kel, Eýrazııa ýnıversıtetine jumysqa alamyn, eki bólmeli páter beremin dedim. Sóıtip, álgi sózderdi halyqtyń aldynda da aıtyp, erteńine jumysqa alyp, páter berdim de jiberdim. Ýnıversıtettiń janynan Qytaıdan kelgen juldyz qyzymyz Shuǵylanyń bı mektebin ashtym. Oǵan Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen talantty balalar jınaldy. Aqtóbeden daryndy Ásel degen bıshi qyzdy sheshesi alyp kelipti. Sheshesi aýrý-syrqaýly, qyzy – betine qaraǵan jalǵyzy eken. Solarǵa bir bólme úı, sheshesine jumys berdim. Qazir ol qyz ataqty bıshi. Bir joly Reseıge konkýrsqa barǵysy keletinin, biraq aqshasy joq ekenin aıtty. Talaby qaıtpasyn dep óz qaltamnan aqsha berdim. Senimdi aqtap, Gran-prı alyp qaıtty sol joly. Ertede kitap qorynyń baılyǵy jóninen álemde ekinshi oryn alatyn kitaphananyń ózimizdiń Otyrarda bolǵanyn eskerip, ýnıversıtet janynan kitap qory meılinshe mol «Otyrar kitaphanasyn» uıymdastyrdyq. Oǵan Imanǵalı kómek jasady. Belgili jazýshy, ultjandy ǵalym Tursyn Jurtbaıdy dırektor etip otyrǵyzdyq. Ataqty shahmatshy Dármen Sádýaqasov ta bizdiń ýnıversıtettiń túlegi, aspıranty bolatyn. Bul salada da talantty jastar tárbıeleıik dep ýnıversıtet janynan Dármenniń shahmat mektebin ashtym. Onda shahmatty súıetin áýesqoı stýdenttermen birge talaı búldirshin dáris alyp, oqyp júr, olarǵa ataqty shahmatshylar sabaq beredi. Qudaı qalasa, bolashaq álem chempıondary osy mektepten shyǵady dep úmittenemin. Birde Zerendige bardym. Zerendide qurylysy Keńes ókimeti tusynda bastalyp, keıin aıaǵyna jetpeı turyp qalǵan keremet emhanasy bar eken. Sony ýnıversıtettiń balansyna aldym. Ustazdar dem alatyn profılaktorıı etip jasattym. Ýnıversıtet oqytýshylary áli kúnge deıin sonda baryp demalady, – degen edi ol. Myrzekeń rektor bolyp turǵanda onyń uıytqy bolyp, Elbasymyzdyń qoldaýy, tapsyrýymen, Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń basshylyǵymen Japonııanyń joǵary bilikti mamandary arnaıy tapsyryspen daıarlaǵan Kúltegin eskertkishiniń dálme-dál, ǵylymı kóshirmesi ákelinip, ýnıversıtet ǵımaratynyń birinshi qabatyna, kórneki, qolaıly orynǵa ornalastyrylǵanyn aıtpaı ketýge bolmas. Gazetter sol kezde muny «araǵa ǵasyrlar salyp babalar rýhynyń Otanǵa qaıta oralýy» dep jazyp jatty. Eskertkish qoıylǵan zalǵa jalǵastyryla kóne túrki jazý máde