Qydyr qonǵan kıeli óńir

Astanadaǵy «Folıant» baspasynan belgili jýrnalıst Aqaıdar Ysy­m­uly­nyń «Shıeli» atty kitaby jaryq kórdi. «Meniń – Qazaqstanym» serııasymen shyqqan  bul eńbek osyǵan deıin atalmysh baspadan ómirge joldama alǵan «Uly­taý», «Oıyl», «Otyrar», «Qazyǵurt», «Altaı» jınaqtary sekildi túrli-tústi sýrettermen bezendirilip, polıgrafııalyq jaǵynan ádemi kórkemdelgen. Tómende biz «Shıeli» kitabynyń betashar – alǵysózi bolyp tabylatyn akademık Dosmuhamed Kishibekovtiń maqalasyn oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.

Árkimniń týǵan jeri ózine jánnat. Desek te, Syr boıynda Shıelige teń keler jer joq der edim. Qashanda bul sýly, nurly, egini bitik, baılyǵy mol, turmysqa qolaıly, baý-baqshaly jer. Patsha óki­meti «basybaılylyqty» joıǵanda jersiz, kún­kórissiz qalǵan sharýalardy qazaq dalasyna qonys­tan­dyrǵanda tańdaǵan jerleriniń biri Shıeli bol­ǵa­ny tegin emes. Kelimsekter Shıelide eki úlken qo­nys turǵyzdy, attaryn «Svoboda» (Reseıde basy­baı­ly bolǵan qarashekpen qazaq jerinde ózin erkin sezingen ǵoı) jáne «Hohlıaskaıa» (keıin «Pervomaıskaıa» bolyp ózgerdi) qoıyp aldy. Jólek qonysy da dál osyndaı poselkege aınaldy. Ol Shıeliniń eski eldi mekeni. Men Shıeliniń týmasy bolǵan­dyq­tan, onyń kóp ózgeris, ereksheligine kýágermin. Solardyń keıbireýlerine ǵana toqtalaıyn.

Shıeli eń áýeli áýlıeli jer dep atalǵan. О́ıt­keni ejelden bul aımaqta qalyń jabaıy shıe ósken. Onyń tarıhı aty osydan. Halyq uǵymynda shıe ós­ken jer áýlıeli sanalǵan. Shıelide Qorqyt ata ki­ta­bynda aıtylatyn tarıhy myń jarym jyldan kem emes «Oqshy ata» qorymy bar. Osy qorymda Esabyz áýlıe de jatyr. Qorymda «Asan ata» eskertkish qabi­ri de bar. Keıbir avtorlar ony ataqty Asan qaıǵy qa­biri deıdi. Biraq áli naqtyly dáleldenbegen. Degenmen, qazaq dalasyn aralap, «Jeruıyq» izdegen Asan qaıǵy Syr boıyna kelgen bolsa, bul jerdi kórmeýi múm­kin emes. Sondaı-aq Shıeliniń Qarataý betinde ázir­­­ge zerttelmegen, ańyzy mol «Bestam» atty «Sý­naq ata» sııaqty qala orny bar. Ony halyq kezinde han or­da­sy bolǵan deıdi. Bul jerdi buryn eshqashan sý bas­pa­ǵan. Halqy malmen qatar egin ekken, ashtyqqa ushy­ra­­maǵan. Muny da el áýlıe sharapatymen baı­lanystyrady.

Ekinshiden, Shıeli Orynbor men Táshken ara­ly­ǵyn­da Syr boıynda ornalasqan áıgili saýda or­ta­ly­­ǵy bolǵan edi. Munda eki bazar jumys júrgizdi. Biri – mal bazary, ekinshisi – múlik bazary. Tutyný buıym­daryn saý­da adamdary alys-jaqyn jerlerden jetkizip júr­di, qyzý alys-beris ómir boldy. Saýdager­ler­diń ishinde Orynbordan, Táshkennen, Iran, Aýǵan jer­lerinen kelgender kezdesetin. Tipti alystaǵy Qy­taı­dan aıaǵy kishkentaı áıelderimen kelip, qaǵazdan túrli gúlder, oıyn­shyqtar jasap sa­tatyn qytaı­lyq­tardy da bala kezimde kózim kórdi. Olardyń gúlderin qazaqtar qyrqynshy jyl­dar­ǵa deıin ásemdikke úıin­de saqtaıtyn. Túrli sa­maýyr, kese-sháınek, qurma, órik-meıiz, jibek, maq­ta mata buıymdary, jaına­maz­dyq ıran kilemsheleri, kilemderi bazarda syımaıtyn. Mal bazaryna esepsiz túıe, jylqy, qoı, eshki túsip, ótip jatatyn. Qyzý saýda qashanda damyǵan ómir kór­setkishine ja­ta­tyny belgili. Bazarǵa sondaı-aq bireýler áńgi­me qurýǵa, sýretke túsýge kelse, endi bireýler serýendep keledi eken. Sóı­tip, Shıeli bazary tek saýda orny ǵana emes, sonymen qatar kezinde mádenıet oshaǵy da bolǵan-dy. Munda «at oıyn» (sırk solaı ata­latyn, kloýndy «maı­ram­paz» deıtin), bıik tar­tyl­ǵan arqanmen júretin oıyn «dar» (orysshasy «kanatohodsy»), sondaı-aq «palýandar kúresi», «aı­tys», «kózbaılaý» (fokýs kórsetý) oıyndary bári sol bazarda qyzyp jatatyn. El kóp jına­la­tyn, bılet satý joq, árkim aqsha tastaıtyn.

Úshinshiden, saýda damyǵan jerde el kóp, ult ara­lastyǵy mol bolady. Shıeliniń negizgi halqy qazaq­tar, sondaı-aq tatarlar, ózbekter edi. Keıin olarǵa orystar qosyldy. Kelimsekter qazaq tilin bilmeıdi, qazaqtar orys tilinde sóılese almaıtyn, biraq túsiný kerek boldy. Sondyqtan orystar qa­zaq tilin tez úırenip, sýdaı meńgergeni sonsha, tipti maqaldap sóı­leı­tin. Meniń bala kezimde qazaq­sha mashyq sóı­le­meı­tin birde-bir orys joq edi. Keıin koreıler, odan soń soǵys jyldarynda evreıler, cheshender, ıngýshtar, túrikter qonystandy. Baýyrmaldy qazaq halqy barlyǵymen tatý ómir súrdi. Biren-saran joǵalǵan malyn basqadan kórmedi, ult arazdyǵy degendi eshkim estigen emes. Sirá, onyń bir sebebi – qazaqtyń keń qoltyqtyǵy jáne molshylyqtan bolsa kerek.

Saýda bazary demekshi, Orynbor – Táshken temir jo­lyna deıin de Shıelide jol beketi bolǵan. Shıeli po­selkesi men beket arasy tórt shaqyrym deıtin. Or­ta­syn qum bóletin. Qazir ol qum joq. Kezinde ol qum «Tuzaq­shy» dep atalatyn. О́ıtkeni jol beketi men saýda bazary bar poselke arasynda páýeske júretin. Júr­­gizýshini arbakesh deıdi. Sol qumdy baýkespeler jaı­laı­tyn bol­ǵan bir kezderde. Olar páýeskede bara jat­­qan baı saýdagerlerge arqan laqtyryp, tuzaqqa tú­si­rip tonaıdy eken. «Tuzaqshy qum» degen at sodan qalǵan.

Taǵy bir jáıt. Bala kezimde orystar aıtatyn bir óleń esimde qalypty:

«Bazar bolshoı, polno zdes narodý,

Rýsskaıa baryshnıa ıdet, davaı, dorogý». Muny aı­ta­tyndar Reseıdiń keshegi qarashekpendi «basy­baı­ly­lary­nyń» urpaǵy edi. Bul ne sonda, ústemdik pe, ál­de bazar­daǵy qýaqylyq pa, sirá, ekeýi de bar shyǵar-aý.

Tatarlar syrnaımen aıtatyn bir óleń de esimde:

«Júgirip atqa mingen shaqta kóriná Qazan qalasy

Tanymasań tanysaıyq, biz Shıeli balasy».

Tórtinshiden, aýyl sharýashylyǵy jaǵynan Shıeli qashanda ónimdi mol bergen jer. Baqsha, egis ónimi, mal sharýashylyǵy joǵary bolatyn. Halqy ne­gizinen otyryqshy. Shıeli poselkesin sý júretin bir­neshe aryq kesip ótetin. Olardy «Taraqty», «Shegir», «Baısary», «Orys», «Naıman», «Arǵyn» aryqtary dep ataıtyn. Sharýashylyq sýarmaly. 1940 jyly respýblıkalyq qurylys atanǵan «Shıe­li kanaly» qazylyp, aýdannyń egis kólemi, ásirese, erteden kele jatqan kúrish egisi ulǵaıdy, jańa tyń aımaq ıgerildi. Jazýshy Sábıt Muqanov osy kanal negizinde «Syrdarııa» romanyn jazdy.

1938 jyly Qıyr Shyǵystan kóship kelgen koreılerden jergilikti halyq kóp nárse úırendi. Máselen, kúrishti egý, baptap ósirý tehnologııasy bo­ıyn­sha árbir kúrish egilgen alqaptaǵy atyzdar jeke adam­dar­ǵa bólip berildi, onyń sýyn aýystyrý, aram shópten tazartý, t.b. barlyq jumysy jalpylaı emes, naqty jeke bir adamǵa júkteldi, iskerlik pen jaýapkershilik kúsheıtildi. Sol tártippen aýdanda alǵash Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn koreı Kım Man Sam aldy. Keıin sol tehnologııany meńgergen dıqan Yby­raı Jaqaev eń joǵary ónim kórsetkishine turaq­ty jetetin bolǵany úshin eki ret Sosıalıstik Eńbek Eri atanyp, aýdannyń bedelin Odaqqa kóterdi. Yby­raı Jaqaevtyń bastaýy­men úlken qozǵalys júrip, ob­lysta jaqaevshylar kóbeıdi. Aýdannyń ózinen qy­ryq­qa jýyq eńbekker dıqan Sosıalıstik Eńbek Eri boldy. Ybekeń «Dala akademıgi» dep qurmetteldi.

Ádette, kúrish ekken jer tez tozady. Sondyqtan shıe­lilikter erte zamandardan aýyspaly egis egýdi qol­dan­ǵan, ásirese jońyshqamen aýystyryp otyrý­dy. Shıelilikter ony «jońyryshqa» dep sóıleıdi. Bala kezimde kórýshi edim, bazarǵa kúnde arba-arba jas jońyryshqa áke­lip satatyn. Jońyryshqa egilgen jer myqty tyńa­ıyp, mol ónim beredi. Ol keıbir hımııalyq tyńaıt­qysh­tardan paıdaly, taza ári sapaly ónim beredi. Tek bul daǵdyly ádiske N. S. Hrýshev qarsy bolyp, orasan zııan keltirdi. Biraq ol zaman ótti. Endi halqy sharýashylyǵy jańa tehno­logııany jáne qalyptasqan ádisti qatar qol­danýda. Jer ıesi ózimiz, baptaý, qunarlandyrý erkimizde.

Besinshiden, Shıeli mádenıeti joǵary aýdan. Onyń bir dáleli – túrli halyqtyń mekeni bolyp, tatý ómir súrýi, birinen biri úırenýi. «Syr eli – jyr eli» deıdi. Bul sóz osy aýdanǵa óte tán. «Qarataýdyń basynan kósh keledi» dep bastalatyn qazaq halqy­nyń azattyq uranyna aınalǵan, jońǵar shapqyn­shy­lyǵyna qarsy ashyndy patrıottyq óleń men án osy Shıeli jerinde týyndaǵan. Avtory – Qojabergen jyraý. Shıelige kelip jaý toqtady, julyny úzildi.

Shıelide aqyn-jyraýlar kóp boldy. Solardyń asa daryndy ókili – Nartaı Bekejanov edi. Qazaqstan aqyn-jyraýlarynyń birinshi jıynyn, 1958 jyly Máskeýde ótken Qazaqstan ádebıeti men óneriniń onkúndigin syr­naımen arnaý aıtyp ashqan «kúmis tańdaı» atanǵan Nartaı bolatyn. Nartaı sýyryp salma aqyn ári sazger, daýy­sy keremet oryndaýshy bolǵan-dy. Soǵystyń aýyr jyldarynda konsert uıymdastyryp, eldiń kóńilin kóter­di. Ataqty Imanjúsip te ómiriniń birsypyra bóligin osy Shıelide ótkizgen. Ánderi áli el aýzynda.

Shıeliden shyqqan qoǵam qaıratkerleri de az bol­ma­ǵan. Solardyń ishinde Mustafa Shoqaıdyń orny dara bólek. Ol shetelderde júrip bir ózi arys­tandaı aı­bat­tylyqpen, jolbarystaı júrek­tilikpen otarshyl­dyq júıege qarsy shyqty, «Túrkistan azat­tyǵyn» álem­ge kóterdi, úlken qoǵamdyq qoz­ǵalys týdyrdy. Onyń patrıottyq daýysy kóp elge jetti. Germanııa, Anglııa, Fransııa, AQSh elderinde onyń bastaýyn qoldaǵan qaıratkerler, ǵalymdar shyqty. «Azattyq» radıosy Mustafa jolymen damydy. Mustafa ǵajap tulǵa, bir ózi bútin álem. Biz ony áli jetkize aıta almaı kelemiz. Ol búkil Túrkistan halqynyń teńdesi joq maqtanyshy.

Shıeliden iri ǵalymdar, ádebıet ókilderi de shyq­ty. Solardyń ishinde Qazaqstan Ǵylym akade­mııa­synyń prezıdenti bolyp saılanǵan, Odaqtyń Lenındik, Qazaq­stannyń Memlekettik syılyqtaryn alǵan Shahmardan Esenovtiń orny erekshe. Bul jerden sondaı-aq aqyn-jazýshylar Qalmaqan Ábd­i­qadyrov, Ábdilda Tájibaev, Orazbek Sársenbaev, fı­l­ologııa ǵylymdarynyń dok­tor­lary – professor Áýelbek Qońyratbaev, akademık Muhametjan Qarataev, akademık matematık Asqar Jumadildaev, basqa da kóptegen ǵalym, aqyn-jazýshy, óner adamdary shyqty. Áli de ashylatyn, keleshegi zor talanttar ósip-óne beretin qunarly óńir. Shıeli qydyr daryǵan kıeli jer deıtinimiz osydan.

Shıelige baryp júrgende baıqaǵanym, el zaman ta­­labyna beıimdelgen, eńse kótergen, turmysy tú­zelgen, sharýashylyq jolǵa qoıylǵan. Halyq qa­shan da synshy. 2008 jyldyń basynan aýdan tizginin qolyna al­ǵan ákim jas azamat Nurlybek Mashbekuly Náli­baev­tyń qaıratkerligine eldiń rızashylyǵyn estısiń. Is basynda júrgen adamdardy jumyl­dyryp, talaı tirlik tyndyryp kele jatqany kózge kórinip-aq tur. Aý­dan­nyń keıingi jyldardaǵy jetistigi osy kitaptyń «Shyr­qaı ber, shyraıly Shıeli!» taraýynda jan-jaqty aıtylatyndyqtan, oǵan toqtalyp jatpaı­myn. Tabystaryń tasyp, abyroıǵa kenele berińder, el qamyn jegen erler degen bata tiligimdi bildiremin.

Shıeli týraly estelik az emes. Olar ómirdiń belgili bir kezeńderin qamtýmen shektelip, jekelegen tulǵalardyń ómirbaıany turǵysynan baıandalyp kelgen edi. Al myna kitapta kóne dáýirden búgingi zamanǵa deıingi Shıeli tarıhy Qazaqstan tarıhymen, qoǵamnyń damýy dara tulǵalardyń ómirimen tyǵyz baılanysta qamtylypty. Bul eńbek ólketanýǵa qosylǵan súbeli úles dep baǵalaýǵa ábden laıyq.

Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık.

ALMATY.