Orman áleminiń tamyrshylary

«Egemen Qazaqstannyń» arnaıy jobasy: Jasampazdyq jemisteri

  Jıyrma jyldyń ishinde atqarylǵan ıgi isterdiń arqasynda árbir óńirimiz ózgerip, ómirimiz jaqsaryp keledi. «Egemen Qazaqstan» gazeti osyndaı órkendi ózgeristerdi beıneleıtin materıaldardy turaqty jarııalap turady. Tómende  Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan fotoreportaj berilip otyr.

ORMAN  ÁLEMINIŃ  TAMYRShYLARY

Áriden bastalǵan táýelsizdik qadam­darynyń aqylmen jasalǵanyna tań qal­mas­qa bolmaıdy. Jıyrma jyldyń tórine ozǵan kezde ony dáleldep jatýdyń artyq­ty­ǵyn bilemiz. Sonda da... Bári de tereń­dikte ja­tyr. Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty 1957 jyly qurylyp, VASHNIL-diń qaraýynda bolsa, eki jyldan keıin Almatydan Býrabaıǵa kóshirilgen. Sondaǵy gáp óz-ózinen túsinikti. «Qalyń elim qazaǵym, qara ormanymdy» oılaıdy ekenbiz. Al 1999 jyly Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Kókshe­taýǵa qonys aýdardy. Iаǵnı, respýblıka­myz­dyń ǵylymı áleýeti óziniń negizgi zertteý aýmaǵyna jaqyndaı tústi. Jalpy, baıtaq elimizdiń 4 paıyzyn ǵana orman alaby alyp jatyr. Mundaı halge qalaı tús­kenimizdi tizbeleýden mán shyqpas. Erteńi­miz­di oılaýymyz jón. Sondyqtan bul  jaýapty da qurmetti mindet Býrabaıdaǵy ǵylymı ordaǵa júkteldi. «Egemen Qazaq­stan­nyń» jurtty eleń etkizgen jańa jo­basynyń sheńberinde qysqa da nusqa sóılesek, ujym jaýapkershilik údesinen shyǵa bildi deýimizge bolady. Munda Qazaqstan ormandarynyń bir­yńǵaı negizdegi tıptik klassıfıkasııasy tú­zilgen. Osynyń ishinde kásibı turǵyda ból­shek­te­netin sandaǵan ǵylymı baǵyt­tar, usynys­tar bar. Úkimet qaýlysymen 2006 jyly Býrabaıdaǵy dendrobaq pen arboretým memle­kettiń aıryqsha qorǵalatyn qor tizbesine engizildi. Ony Elbasymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev arnaıy aralap kórip, orman tamyrshylarynyń qyz­metine rıza kóńil bildirgenin gazetimizde jazǵan da bolatynbyz. Respýblıkamyzdaǵy orman aýmaǵyn qam­tıtyn birneshe fılıaldary bar ınstıtýt tabıǵı óskinderdiń gendik nusqasyn saqtaý­men qat­ar, úlken kólemdegi selek­sııalyq ju­mys­tar atqarady. Árige bar­maı-aq, ja­ńa Qazaq­stan jaǵdaıyndaǵy erekshe istiń qataryna Memlekettik reestrge engizilgen «Symbatty qaraǵaıdyń» eki surpyn jáne «Bu­landy qaraǵaılaryn», «Býrabaı 30», «Urym­q­aı 38», «Shubarkól», «Urymqaı 53», «Ar­qaraǵaı» emen tuqym­darynyń elimizde ke­ńinen paıdalanylyp jat­qanyn aıtýymyz kerek. Osy óskinderdiń tuqymdary jedel aý­dan­dast­yrylyp, jasyl aımaǵymyzdy jaı­qal­typ turǵany kóz qýantady. Munda orman tutastyǵyn qa­lyp­tastyrýmen qatar, to­py­raq ereksheligin aıyra bilý, zııankestermen kú­res jáne onyń aldyn alý da mańyzdy oryn alady. Instıtýt aıaýly Astanamyzdyń jasyl aımaǵyn jaınatýǵa, Araldy nárlendirýge salmaqty úles qosýda. Sonymen qatar, ormandy qalyptastyrýshy negizgi genetı­ka­lyq toptyń qundy aqparattyq qory qalyptasqany úlken jetistik retinde ha­lyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqtyń joǵa­ry baǵasyn alyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Májıtuly Muqanov bas­qa­ratyn ǵylymı ordada óz isine berilgen adamdar jumys isteıdi. TMD jáne alys sheteldermen baılanys­tar­dyń turaqty damyp kele jatqandyǵy qazaqstandyq áleýettiń óse túskendigin baı­qatady. Sońǵy bes jyldyń ózinde 5 av­tor­lyq kýálik, 5 patent jáne 1 ın­no­vasııalyq patent alyndy. Osy bes jyldyń ishinde 330 ǵylymı eńbek, 4 monografııa, 3 taldamaly sholý, 3 oqýlyq, 19 ónerkásiptik nusqaý jaryq kórgen. Bárinen qymbaty, Qazaqstanǵa qatysy joq oqýlyqtardyń ornyna jańa, derbes oqý­lyq­tardyń elimizdegi úsh deńgeıli oqý oryn­darynda keńinen qoldanylyp kele jat­qan­dyǵy der edik. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy. Instıtýt aıtýly merekege jáne Búkilálemdik orman jylyna baılanysty halyqaralyq konferensııa uıymdastyrdy. Asqaq elimiz alys-jaqynnyń bárin tamsandyrdy. Aqmola oblysy, Býrabaı aýdany.

Arnaıy betti daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Aqmola oblysy boıynsha menshikti tilshisi Baqbergen AMALBEK.