JITS jaıly kóp estımiz. Biraq oǵan kóbimiz mán bere bermeımiz. «Onyń betin ary qylsyn!», «Qudaı saqtasyn!» deıtinimiz ras. Biraq «Saqtansań saqtaıdy» demekshi, ǵasyr indeti atanǵan dert jaıly bilgenimiz – urpaǵymyzdy saqtaǵanymyz. Osy maqsatta búgin biz ımmýn tapshylyǵy vırýsy jaıly sóz etpekpiz.
Statıstıkaǵa súıensek, 2016 jyly Qazaqstanda AITV juqtyrǵandar sany 26 myń bolatyn. Sol jyly atalǵan vırýsty taǵy 2 900 adam juqtyryp, taǵy myń naýqas JITS-tan kóz jumǵan. 2010 jyldan beri AITV tyrnaǵyna ilingender sany 39%, odan qaıtys bolǵandar sany 32% artqan.
AITV nemese adam ımmýn tapshylyǵy vırýsy – ımmýndyq júıe jasýshalaryna shabýyl jasaıtyn vırýs. Ol aǵzanyń qorǵanys júıesine jaýap beretin T-helperlerdi joıyp, olardyń ornyn ózderiniń kóshirmesimen toltyrady. Vırýs qansha kóp bolsa adamnyń ımmýnıteti de sonshalyqty tómen bolady. Sondyqtan retrovırýsqa qarsy terapııa qabyldamaǵan naýqas jıi aýyratyn bolady. Denesinde kók daqtar paıda bolyp, shyqqan jaranyń jazylýy qıyndaıdy.
Emdelmegen jaǵdaıda AITV juqtyrylǵan ımmýn tapshylyǵy sındromyna, ıaǵnı, JITS-ke ulasyp ketedi. Dárigerler ony AITV indetiniń sońǵy stadııasy dep te ataıdy. Bul kezeńde ımmýnıtet ózdiginen ınfeksııaǵa qarsy kúrese almaıdy. Emdelmegen adam úsh jylǵa deıin ǵana ómir súredi.
Bul aýrý ár kezeńde ártúrli sımptomdarǵa ıe. Vırýs juqtyrǵannan keıin alǵashqy 2-4 aptada naýqastardyń 40-90 paıyzy ózderin sýyq tıgendeı sezinedi. Denesi del-sal bolyp, tamaǵy aýyrady, tońyp, ústi qyshıdy, aýyz qýysynda jara paıda bolyp, lımfa bezderi ulǵaıady. Testerdiń bári bolmasa da kópshiligi vırýs arqyly bólinetin antıdenelerdi anyqtaı alady. Degenmen ár jarty jylda nemese jylyna bir ret VICh-ke test tapsyrýdy ádetke aınaldyrǵan jón. Onyń ústine, qazaqstandyqtar tekserýdiń bul túrinen turǵylyqty emhanasy arqyly tegin óte alady.
Immýn tapshylyǵy vırýsyn emdeýge bolady. Biraq odan tolyq aıyǵyp ketý múmkin emes. Retrovırýsqa qarsy kúsheıtilgen terapııanyń arqasynda vırýs juqtyrǵan pasıentterdiń ómirin 70-80 jasqa deıin uzartýǵa bolady, deıdi mamandar. Atalǵan terapııa jasýshadaǵy aqýyzdarǵa áser etetin fermentterdiń qyzmetin álsiretedi. Nátıjesinde ımmýn tapshylyǵy JITS-ke aınalmaıdy.
Astana qalalyq JITS-ke qarsy kúres jáne aýrýdyń aldyn alý ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Saltanat Mýsınanyń aıtýynsha, vırýs anyqtalǵan jaǵdaıda eń aldymen JITS ortalyǵyna baryp tirkelý qajet. О́ıtkeni, aýrýdy baqylaýda ustaýdyń mańyzy óte zor. Esepte turǵan azamattar kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek sheńberinde retrovırýsqa qarsy emdi tegin ala alady. AITV juqtyrǵan analardyń balalaryna arnalǵan taǵamdar men dári-dármek tegin beriledi.
Aıtýynsha, saqtanbaǵan jynystyq qatynastan keıin kúmándanǵan jaǵdaıda kontaktige deıingi jáne kontaktiden keıingi profılaktıka sharalaryn paıdalanýǵa bolady. Retrovırýsqa qarsy preparattar – tenofovır jáne emtrısıtabın dep atalady. Saltanat Mýsınanyń aıtýynsha, bul ádis vırýs juqtyrý qaýpin 90 paıyzǵa deıin tómendetedi jáne bul kóbine táýekel tobyna jatatyn adamdarǵa arnalǵan. Kontaktiden keıingi profılaktıka VICh juqtyrý qaýpin tómendetip, vırýstyń kóbeıýine tosqaýyl jasaıdy. Alaıda, emdi jynystyq qatynastan keıin alǵashqy 72 saǵat ishinde bastap, dárilerdi 28 kún qabyldaý qajet.
Adam ımmýn tapshylyǵy vırýsy – úkim emes. AITV juqtyrǵannan keıin de ómir bar. Indet tyrnaǵyna ilingender de otbasyn quryp, dúnıege perzent ákele alady. Jaqyn adamyńyz osyndaı dertke dýshar bolǵan jaǵdaıda keýdesinen ıtermeı, qoldaýǵa tyrysý qajet. О́ıtkeni, naýqastyń kúızeliske toly bolatyn endigi ómirinde dostary men týystarynyń qoldaýy aýadaı qajet. Mamandar AITV juqtyrǵan naýqastyń otbasynda ár adamnyń ózine tıesili manıkıýr quraldary, qyrynatyn ustarasy men jeke tis shetkasy bolýy tıis ekenin eskertedi.