Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev – tegimen de, tárbıesimen de, tanym-túsinigimen de qazaq zııalylaryna etene jaqyn tulǵa. О́ıtkeni ol — qazaq rýhanııatyna úlken úles qosqan qarymdy qalamger shańyraǵynyń perzenti, taǵdyr taýqymetin tartqan tekti tulǵanyń tuıaǵy, eldiń tynys-tirshiligin, muńy men máselesin bala kezinen kórip ósken, ishten biletin azamat. Qalyń oqyrman, álbette, qazaq ádebıetindegi detektıv janrynyń negizin salýshy Kemel Toqaevty jaqsy biledi. Onyń «Túnde atylǵan oq», «Qastandyq», «Arnaýly tapsyrma», «Sarǵabanda bolǵan oqıǵa», «Sońǵy soqqy» jáne taǵy basqa roman-povesteri — ulttyq ádebıet keńistiginen oıyp oryn alǵan ozyq týyndylar. Bul kitaptar arqyly Toqaev soıy tek qazaq oqyrmandaryna ǵana emes, shetelderge de tanymal boldy. Aıtalyq, sonaý jetpisinshi jyldardyń ózinde «Sońǵy soqqy» romanynyń eki danasyn AQSh kongresiniń kitaphanasy men Illınoıs ýnıversıteti suratqan eken. Taǵdyrdan teperish kórse de, arqany aıazdaı qaryǵan aýyrtpalyqtyń apanyna qulamaı, ózin ózi alǵa jetelegen, urys dalasynda birneshe ret jaralanyp, maıdannan oralǵan soń Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, qalamgerlik jolyn bastaǵan Kemel ákeniń kelisti bolmysy — kim-kimge de kúsh-jiger beretin ózgeshe ónege. Maıdannan oralmaǵan aǵasynyń rýhy rıza bolsyn, aty óshpesin degen nıetpen ulynyń atyn Qasym-Jomart qoıý arqyly aǵaǵa degen qurmetti júregine de, qujatqa da jazǵan kemel tilek oryndaldy! Búginde sol bir rııasyz týystyqtyń belgisindeı qosarlanǵan esimdi kúlli álem tanydy! Osy tekti degdarlyq Qasym-Jomart Kemelulynyń boıynan, is-áreketinen, qarapaıym adamı qarym-qatynasynan únemi baıqalyp turdy.
О́mirdiń ózi qaıraǵan qara almastaı qalamgerdiń qaısarlyǵy bolar, Qasym-Jomart Kemeluly bala kezinen aldyna joǵary maqsat qoıdy. Joǵary synyptarda «Izvestııa», «Za rýbejom» jáne aǵylshyn tilindegi «Mornıng Star» sııaqty gazetterdi qumarta oqı bastaǵan ol aldyna bıik maqsat qoıyp, Keńes Odaǵynyń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biri sanalatyn Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ulynyń tańdaýynda Almatydaǵy shet tilder ınstıtýtynda qyzmet atqarǵan anasy Turar Shabarbaevanyń da yqpaly zor bolsa kerek. Osylaısha qazaq balasyna tańsyq mamandyq – dıplomatııa salasyn meńgerip, Keńes Odaǵynyń Sıngapýrdegi elshiliginde qyzmet etedi. Tókken terdiń arqasynda Qytaıda elshilikte júrip, keńesshi laýazymyna deıin kóteriledi.
Qytaı, aǵylshyn, fransýz, orys tilderin jetik biletin jas dıplomat, alǵyr azamat 1984 jyly sol tusta Qazaqstan ókimetin basqaryp turǵan N.Nazarbaevtyń nazaryna iligedi. Keıin Keńes Odaǵy ydyrap, elimiz táýelsiz memleket retinde álemdik qoǵamdastyqqa kirýdiń kúrdeli kezeńin bastaǵanda Elbasy Q.Toqaevty Qazaqstanǵa jumysqa shaqyrdy. Bastapqyda Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, artynan Syrtqy ister mınıstri qyzmetin abyroıly atqarǵan Qasym-Jomart Kemeluly Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, syrtqy saıası ınstıtýttardyń qalyptasýy men damýyna, táýelsiz Qazaqstannyń kópvektorly baǵytyn aıqyndaýǵa bilek sybanyp, belsene atsalysty. Syrtqy ister mınıstri retinde ıadrolyq qarýdan bas tartý isine aıryqsha aralasyp, alyp derjavalarmen kelissózderdiń tabysty ótýine zor úles qosty. Iаdrolyq qarýdy taratpaý sekildi ózekti halyqaralyq saıası máselelerdi ońtaıly sheshýde úlken ról atqardy. Sóıtip 1996 jyly Nıý-Iorkte Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa, 2005 jyly Semeı qalasynda Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıdy. Dıplomat Q.Toqaevtyń shekarany shegendeý máselesinde de eńbegi eren. Elbasy tapsyrmasyn abyroımen oryndap, Qytaı, Reseı, О́zbekstan syndy kórshilerimizben aradaǵy shekara beıbit jaǵdaıda sheshildi.
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev – syn saǵatta shyńdalǵan salmaqty saıasatker. Onyń uıymdastyrýshylyq qabileti men iskerlik talanty Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Premer-Mınıstr, Memlekettik hatshy laýazymdarynda júrgende jarqyrap kórindi. Ásirese, álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy áli kóterile qoımaǵan, 1997 jylǵy Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde bastalǵan qarjy daǵdarysy Qazaqstan ekonomıkasyn sharpyǵan syndarly kezeńde Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Úkimet basyna kelýi el ekonomıkasynyń ekinshi tynysyn ashty. Syrtqy saıasat vedomstvosynda shyńdalǵan Toqaev Úkimeti elorda Esildiń boıyna kóshken kezeńde eldiń bolashaq 10 jylyn qamtıtyn áleýmettik-ekonomıkalyq damý josparyn jasady. Básekege qabiletti ulttyq ekonomıka qalyptastyrý, Ishki jalpy ónimdi keminde eki esege ulǵaıtý, turaqty ekonomıkalyq ósimge jol ashatyn memlekettik sharalardy júıeleý, eń mańyzdy salalarǵa ulttyq kapıtaldyń yqpalyn kúsheıtý, agrarlyq sektorǵa serpin berý, ınflıasııanyń beleń alýyna jol bermeý, qarjy-nesıelik saıasatty jetildirý syndy negizgi mindetterdi júzege asyrý osy jyldary bastaldy. Toqaev Úkimeti otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý úshin keshendi sharalar qabyldady. Qarjy salasyndaǵy reforma jalǵasyn tapty. Azııa qarjy daǵdarysy sharpyǵanyna qaramastan, sol bir qıyn kezeńde ekonomıkalyq ósim táýelsizdik jyldaryndaǵy eń joǵary nátıjeni kórsetip, 13,7 paıyzǵa kóterildi. Shaǵyn jáne orta bıznestiń el ekonomıkasyndaǵy úlesi 18 paıyzdan joǵarylady. Munyń barlyǵy Q.Toqaevtyń memleketshil tulǵasy men menedjerlik qasıetin kórsetedi.
Qazaqstan osy jyldary jahandyq deńgeıdegi birneshe bastamaǵa muryndyq bolǵany belgili. Sonyń biri — Elbasy bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK). Atalǵan keńes aıasynda Azııanyń kúrmeýi qıyn túıtkilderi talqylandy. Máselen, AО́SShK-niń 2002 jyly Almatyda ótken alǵashqy sammıtinde Úndistan men Pákistan ókilderi Kashmır qaqtyǵysynan soń alǵash ret kezdesti. NATO ıntervensııasynan soń Aýǵanstan máselesi talqylandy. Al 2003 jyly Astana qalasynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń alǵashqy sezi ótti. О́zara dinı kózqarastary saı kelmeıtin túrli din ókilderin bir shańyraq astyna shaqyryp, beıbitshilik úshin dıalog júrgizý kúrdeli mindet edi. Elbasynyń bul bastamasyn da Qasym-Jomart Kemeluly joǵary deńgeıde atqaryp shyqty. Osyndaı ıgi bastamalary arqyly Qazaqstan álemniń iri derjavalarymen terezesi teń qatynas ornata bildi.
Aıtalyq, 2005 jyly mınıstr Q. Toqaev Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstri Lı Chjaosın, AQSh-tyń Memlekettik hatshysy K.Raıs, Qorǵanys mınıstri D.Ramsfeld ssyndy belgili tulǵalarmen kezdesti. Bul Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa deńgeıge shyqqan kezeńi bolatyn. Sebebi AQSh Aýǵanstan máselesin keshendi túrde sheshý úshin Ortalyq Azııada jańa áriptes izdedi. Sol jyly «Aqordaǵa» beıresmı saparmen Genrı Kıssındjer keldi degen málimet tarady. Árıne, halyqaralyq deńgeıdegi Amerıkanyń memlekettik qaıratkerlerin elordaǵa shaqyrý otandyq dıplomatııa úshin úlken jetistik edi. Osy oraıda, álemdik dıplomatııanyń korıfeıi Genrı Kıssındjerdiń: «Mınıstr myrza, men Amerıkanyń negizin qalaýshy emespin. Alaıda ózderińizdiń uly elderińizdiń negizin qalaýshy retinde Sizdiń jolyńyz boldy. Qazaqstannyń da joly boldy», degen sózi eske túsedi.
Q.Toqaevtyń sońynan osy jyldar ishinde qylaýdaı sóz ilespegeni bylaı tursyn, ol halyqaralyq qoǵamdastyqqa da taza, parasat paıymy bıik tulǵa retinde jaqsy tanyldy. Qasym-Jomart Kemeluly dıplomatııanyń barlyq satysynda jumys isteı otyryp, úlken saıasattyń Olımpine shyqty. BUU-nyń Jenevadaǵy keńsesin basqarǵan alǵashqy Azııanyń ókili retinde Qasym-Jomart Toqaev álemdik deńgeıdegi máseleler boıynsha kelissózder uıymdastyrýǵa belsene atsalysty. Sonyń biri Sırııanyń aınalasyndaǵy jaǵdaı edi. 2012 jyly 30 maýsym kúni Sırııa máselesin talqylaýda qabyldanǵan qujat keıingi kelissózderge negiz boldy.
BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn Q.Toqaevty BUU Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory jáne BUU Bas hatshysynyń orynbasary, Qarýsyzdaný jónindegi konferensııada óziniń jeke ókili retinde taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldady. Budan bólek, ol TMD Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Pan Gı Mýn: «Men oǵan Jenevadaǵy úlken jáne paıdaly jumysy úshin óte rızamyn. Men ony joǵary baǵalaımyn. Sondaı-aq BUU-nyń eń iri keńsesin basqarǵan adam retinde men oǵan óte razymyn», dep Q.Toqaevtyń kásibı qasıetteri men jemisti qyzmetine joǵary baǵa berdi. Muny Qazaq eline berilgen joǵary baǵa dep bilemiz!
Biz Q.Toqaevtyń syry kóp syndarly sala – syrtqy saıasattaǵy san qyrly qyzmetimen onyń kitaptary arqyly da qanyqpyz. О́mir boıy basylymdarda jumys istegen jazýshy ákeniń tárbıesin kórip, jýrnalıst bolýdy armandaǵan, búginde on shaqty kitaby jaryqqa shyqqan Qasym-Jomart Kemeluly — dıplomatııa ıirimderi sýretteletin saıası pýblısıstıkalyq qundy eńbekterdiń avtory. Onyń qalamynan týǵan «Belasý», «Nur men kóleńke» atty kitaptar búginde úzdik saıası pýblısıstıkanyń sanatynda. Saıasat taqyrybyn keń qamtı otyryp, resmı kezdesýlerdiń syrt jaǵyndaǵy qalyń qaýymǵa belgisiz dúnıelerdi shynaıy sýretteýimen, túrli saıasatkerlermen kezdesken sáttegi oı-tolǵamdar jınaqtalǵan týyndylar qyzyqty oqıǵalarymen birden baýrap alady.
Jalpy, Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy shejiresinen, alpaýyt eldermen jaqyndasýda azýly saıasatkerlermen aradaǵy kelissózderdiń kelisti baıanynan álemge belgili uly tulǵalardyń Qazaqstandy bastapqyda qalaı tanyǵandaryn, keıin kózqarastary qalaı ózgergenin bajaılaı otyryp, erkin eldiń elaralyq baılanystardy qalaı bekite túskenin baǵamdaýǵa bolady. Bul eńbekterdi oqyp otyrǵanda saıasatta, ásirese syrtqy saıasatta usaq-túıektiń bolmaıtynyna, ár sóz, ár is-qımyl, tipti adamnyń bet álpetindegi bolmashy kóńil-kúıdiń memleketterdiń arasyndaǵy qarym-qatynasqa áser etetinin ańdap, dılomattardyń eńbegi maıdan qyl sýyrǵandaı asa názik ekenin kóresiz. Lı Kýan Iý, Kofı Annan, Borıs Elsın, Szıan Szemın sııaqty tulǵalardyń úlken saıasattaǵy beınesin tanı túsesiz. Sondyqtan bolar, kitaptar AQSh, Reseı, Qytaı, Sıngapýr, Pákistan, Saýd Arabııasy, Túrkııa, Lıvan, Bolgarııa sııaqty elderde basylyp shyǵyp, sheteldik basylymdarda aıtýly saıası qaıratkerlerdiń jyly lebizine ıe boldy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń oramdy oılarymen tek kitaptary ǵana emes, áleýmettik jeli arqyly da keńinen tanysyp otyrýǵa bolady. Onyń tvıtter jelisindegi akkaýntyn 122 myń adam oqıdy eken. Al óziniń oqıtyn akkaýnttardyń basym kópshiligi iri aqparat quraldary, álemdik deńgeıdegi saıasatkerler men halyqaralyq uıymdar ekendigi belgili. Ásirese, otandyq aqparat agenttikterin oqýǵa daǵdylanǵany onyń el ishindegi oqıǵalardy nazarda ustap otyrýǵa múmkindik bereri sózsiz. Bul jelini úzdiksiz 8 jyl boıy qoldanyp, túrli oılarymen bólisip kelgen Q.Toqaev, búginge deıin 6200-ge jýyq tvıt jazypty. Bul degenińiz, jylyna orta eseppen 775 tvıt jasaǵanyn kórsetedi. Iаǵnı, BUU-nyń Jenevadaǵy ókildigin basqarǵan kezinde de, Senat Tóraǵasy qyzmetin atqarǵan jyldarda da áleýmettik jelidegi belsendiligin azaıtpaǵan Qasym-Jomart Kemeluly kúnine shamamen 2 messedj joldap otyrǵan. Bizdińshe, buqaramen baılanys ornatýdyń budan ozyq úlgisi bolmasa kerek.
Tipti, keıde onyń áleýmettik jelidegi belsendiligi aqparat quraldary men baspasóz qyzmetterinen de asyp túsetindeı kórinetin. Ári eldegi kez kelgen oqıǵa men qubylysty nazardan tys qaldyrmaıtyn. Máselen, 2016 jyly 2 mamyrda jazǵan tvıtinde jerdi sheteldikterge uzaq merzimge jalǵa berýdi baqylaýda ustaıtyn qatań normatıvti aktiler qajet ekendigin aıtqan. Jer kodeksine engizilgen túzetýlerge moratorıı jarııalanýyn da qoldady. Osylaısha, qaıratker tulǵa ultty alańdatqan máselege beı-jaı qaraǵan joq. Senat Tóraǵasy retinde «Bul rette aýyl sharýashylyǵy jerleri sheteldikterge satylmaıtynyn túsindirip qoıý jetkiliksiz. Biz zańnyń osy talabyn aınalyp ótýdi boldyrmaıtyn quqyqtyq jáne basqa da quraldar arqyly osynaý mańyzdy erejeni júzege asyrýǵa tıispiz», dep arnaıy tapsyrdy.
Jalpy, Q.Toqaevtyń jazǵan messedjderi arqyly onyń qoǵam tynysyn dóp basatyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Máselen, 2016 jyly 1 qarashada «Aǵylshyn tilinde QAZAQSTAN elimizdiń ulttyq negizin durys kórsetpek» dep jazý arqyly qoǵamǵa oı salǵany bar. Sóıte tura, 2017 jyldyń 18 jeltoqsanynda «Ulttyq komıssııa qazaq tili latyn álipbıi boıynsha naqty sheshimge kelgen joq, sondyqtan «apostrof» álipbıin gazetterde, ıa basqa jerlerde paıdalanýǵa áli erte», dep latyn grafıkasyna kóshýde asyqpaý kerek ekendigin de eskertken edi. Bul týraly Senatta ótken Parlamenttik tyńdaýda da «Aldymyzda strategııalyq mańyzy bar latyn grafıkasyna kóshý mindeti tur. Qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý – jahandyq ǵylym men bilim júıesine kirigýdi, rýhanı tutastyǵymyzdy qamtamasyz etetin biregeı qadam. Bul jumysty biz oılastyra otyryp, satyly jáne jınaqy túrde jasaýymyz kerek. Eń bastysy – bizdiń qatelesýge quqyǵymyz joq», degen edi. Al 2018 jyldyń 19 qańtarynda qoǵamda qyzý talqyǵa túsken mektepterdiń bastaýysh synyptarynda shet tilderin oqytý máselesine nazar aýdaryp, bilim salasynda qazaq tiline basymdyq berý kerektigin aıtyp, qoǵamǵa oı saldy.
Qasym-Jomart Toqaev – qoǵamnyń tamyryn tap basyp, eldiń tynysyn der kezinde sezinip otyratyn halyqshyl qaıratker. Senat Tóraǵasy retinde Qazaqstannyń búkil óńirlerin aralap, qarapaıym turǵyndarmen kezdesip, olardyń muń-muqtajymen tanysyp otyrdy. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, sheteldegi qandastar máselesi, qazaq tiliniń taǵdyry, jastar saıasaty sııaqty san qyrly taqyryptar Senat minberinde kóterildi. Bolmysy bekzat, tabıǵaty demokrat tulǵa qoǵamdyq pikirge udaıy ún qosyp, tyń oılardy ortaǵa salyp otyrady. Bul — joǵary laýazymdy tulǵanyń buqaramen baılanysqa aıyryqsha kóńil bóletindiginiń aıqyn kórinisi. Sodan da bolar, ol qazaq basylymdaryn da únemi oqyp, telearnalardy kórip, radıolarǵa qulaq túre júretinin jazbalarynan baıqaımyz. Máselen, 2019 jyldyń 31 qańtarynda: «Egemen Qazaqstan» gazetinde S.Kameronnyń Asharshylyq zulmaty týraly suhbaty jarııalandy. Bul kisi asharshylyq jóninde óte mazmundy zertteý kitabyn jazǵan. Oǵan alǵysym sheksiz», dep bir jaǵy bas basylymda jaryq kórgen maqalaǵa qoldaý bildirse, ekinshi jaǵynan, asharshylyq apatynyń halyqqa zor zaýal ákelgen náýbet ekenin qaperge saldy. Osy arqyly qaıratker mass-medıadaǵy ózekti taqyryptardy qalt jibermeıtinin baıqatady. Halyqqa jaqyn memleketshil tulǵa eldegi áleýmettik máseleler men jemqorlyq sııaqty ózekti taqyryptar boıynsha da óz oıyn batyl aıtyp otyrady. Prezıdent laýazymyna kelgennen keıin de jemqorlyqtyń jegi qurt ekenin, bul dertpen jurt bolyp jumyla kúresý qajettigin aıtyp keledi. Jalpy, bizdiń saıasatkerlerdiń arasynda mundaı qyraǵylyq sırek kezdesedi. Sondyqtan el Prezıdenti sheneýnikterdi halyqpen tyǵyz baılanys ornatyp, qarapaıym adamı qarym-qatynas ornatý úshin barlyq kommýnıkasııa quraldaryn tıimdi paıdalanýǵa shaqyrdy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti — Elbasy N.Á.Nazarbaev 19 naýryzda jasaǵan tarıhı málimdemesinde: «Ol Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap menimen birge jumys istep keledi. Men ony jaqsy bilemin. Ol – adal ári jaýapkershiligi joǵary azamat. Elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatyn jan-jaqty sezinedi. Ol barlyq baǵdarlamalardy ázirleýge jáne qabyldaýǵa atsalysty. Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstandy basqarýǵa naǵyz laıyqty azamat dep senemin», degen edi. Al Elbasy men el senimin arqalaǵan Qasym-Jomart Toqaev Nur Otan partııasynyń kezekten tys HIH sezinde sóılegen sózinde: «Men jaýapkershilik júgin búkil bolmysymmen sezinemin! Sondyqtan senimge sert berip, úlken úmittiń údesinen shyǵý úshin bar qajyr-qaıratymdy jumsaımyn!», dedi. Bul sóz – Qasym-Jomart Kemelulynyń búkil bekzat bolmysyn ashyp turǵandaı!
Tekti áýlettiń tuıaǵy, birneshe tildi jetik biletin ıntelektýal tulǵa, syndarly jyldarda synnan súrinbeı ótken sańlaq saıasatker, Elbasynyń senimge sert bergen serigi, ádilettiń aq jolynan aınymaǵan, sońynan sóz ermegen, amanat arqalaǵan asyl azamat damýdyń dańǵyl jolynda dástúr sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, elimizdi bıik belesterge bastaı beredi dep senemiz.
Darhan QYDYRÁLI