Túgel túrkini túgendegen

Jalpy, jurtymyz jeti sanyn yrymdap, aıryqsha qadir tutqan ǵoı. Jetinshi ret ótkeli otyrǵan bul alqaly basqosý Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen negizi qalanǵan Túrki keńesiniń 10 jyldyq mereıtoıymen oraılasyp otyr. Dálirek aıtqanda, osydan on jyl buryn, 2009 jyly Ázerbaıjan jerinde túrkitildes memleketter – Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııa elderiniń prezıdentteri Túrki keńesin qurý jónindegi tarıhı qujatqa – Nahchyvan kelisimine qol qoıǵan bolatyn.

Ekinshiden, tamyrlas jurttyń basyn qosqan jıynda О́zbekstan Respýblıkasy Túrki keńesine tolyqqandy múshe bolyp kiredi. Ortalyq Azııada búıirles jatqan baýyrlas eldiń birlikti bekemdep, baılanystardy arttyrý nıetimen jasaǵan qadamyn uıymǵa múshe memleketter qýana qýattap otyr. Bul tusta tutas Ortalyq Azııanyń yntymaqtastyǵyn damytýǵa sonaý toqsanynshy jyldardyń bas kezinen beri aıryqsha qajyr-qaırat jumsap kele jatqan Elbasynyń úlesi zor ekenin atap ótken jón.

Úshinshiden, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy N.Nazarbaevqa «Túrki keńesiniń Qurmetti tóraǵasy» mártebesiniń saltanatty jaǵdaıda tapsyrylýy Baký sammıtiniń bas­ty oqıǵasy bolady dep esepteımiz. Túrkııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan usynyp, keńeske múshe memleketterdiń basshylary bir aýyzdan qabyldaǵan bul sheshim Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń túgel túrkiniń ortaq múddesi jolyndaǵy eren eńbegine berilgen laıyqty baǵa hám alǵaýsyz qurmet ekeni anyq. Álbette, bul túgel túrkiniń qutty tóri – qarashańyraǵy atalyp júrgen qazaq eli úshin de aıryqsha mereıli sát ekeni túsinikti.

Sondyqtan biz bul maqalamyzda mazmundy ári tarıhı mańyzdy oqıǵalarǵa toly «Nazarbaev jáne túrki álemi» jylnamasyn áý basynan qaıta paraqtap shyǵýdy jón kórdik.

Eger búgingi Túrki yntymaq­tas­tyǵyna uıytqy bolyp otyrǵan ortaq uıymdardyń shyǵý tarıhyna kóz jiberer bolsaq, Bakýde ornalasqan Túrki mádenıeti jáne murasy qorynan basqa barlyq qurylymdardyń bas­taýynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti turǵanyn kóremiz. Máselen, Nursultan Nazarbaev túrkitildes memleketterdiń mádenı-gýmanıtarlyq baılanystaryn damytýmen jáne túrik mádenıetin halyqaralyq deńgeıde tanytýmen nátıjeli túrde aınalysyp kele jatqan Halyqaralyq Túrki má­de­nıeti uıymyn (TÚRKSOI) qurýǵa 1993 jyly bastamashy boldy. Egemen elderi­miz etek-jeńin jıyp úlgermegen qıyn kezeńde qurylyp, qanatyn keńge jaıǵan TÚRKSOI uıymy baýyr­las jurttardyń mádenı-rýhanı jaqyn­dasýyna ólsheýsiz úles qosyp keledi. 

Sol jyly túrki áleminiń rýhanı ustazy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń rýhy jaı tapqan, Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, áziret qonǵan Túrkistan qalasynda Elbasy bastamasymen Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti ashyldy. Osylaısha dál osy shaharda alǵash ret Baıkaldan Balqanǵa deıingi aralyqtaǵy alyp aımaqtan jıylǵan barlyq túrki halyqtarynyń jastary kezdesip, túgel túrki táý etetin áz qala tamyrlas jurttardyń rýhanı yntymaqtastyǵynyń temirqazyǵyna aınaldy.

Bul rette, árıne, túrki ıntegrasııa­sy baǵytynda alǵashqy qadamdardy jasaýda Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zaldyń da kórnekti ról atqarǵanyn atap ótkenimiz lázim. Táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldardyń basynda alǵashqysy Túrkııada marqum Turǵut О́zaldyń bastamasymen ótken túrkitildes memleketter basshylarynyń búkil sammıtterine úzbeı, júıeli túrde qatysyp kelgen Nursultan Ábishuly 1998 jyly Almatyda ótken kezekti alqaly basqosýda kezdesýlerdiń naqty nátıje berýi úshin turaqty Hatshylyq qurýdy usyndy, ol keleshek Túrki keńesiniń bastaýyna aınaldy. Túrki keńesin qurý týraly bastamany Elbasy 2006 jyly Antalııada ótken túrkitildes memleketter basshylary sammıtinde taǵy da qaıtalap aıtty.

Sol sııaqty 2008 jyly qarashada qurylǵan Túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik assambleıasy (TúrkPA) da Elbasynyń bastamasymen júzege asty. Bul sheshim baýyrlas túrki elderin jaqyndastyrý isinde shyn mánindegi saıası salmaqty qadam boldy. Álbette, munyń ózi mádenıet jáne bilim salasynda jyldar boıy júrgizilgen jumystyń jemisi ekeni anyq. Osy tusta taǵy bir asa ózekti máseleni sheshý kerek bolǵanyn da aıtpasqa bolmas. Ol – Taýly Qarabaqtaǵy soǵysty toqtatý. 1994 jyldyń mamyryna deıin jalǵasqan bul qandy qaqtyǵystyń qyzýyn basý isine de Qazaqstannyń kóshbasshysy zor úles qosqany málim.

Sonymen túgel túrki jurty úshin tarıhı sát te jetip, 2009 jyly Ázerbaıjannyń Nahchyvan qalasynda ótken baýyrlas elder basshylarynyń sammıtinde Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi quryldy. Ol búginde Eýrazııa keńistigine «Túrki keńesi» degen atpen kóbirek tanymal. Túrki keńesi sonaý saljuq zamanynan keıin shyǵys pen batys bóligi bir-birinen kóz jazyp, ajyrap qalǵan aǵaıynnyń arasyn qaıta jalǵady, araǵa myń jyl salyp baryp, táýelsiz týys memleketterdiń sanaly basqosýy arqyly túrki álemin qaıta tutastyrdy.

 Osy aıtylǵandardy saralaı otyryp, Nursultan Nazarbaev úshin onyń syrtqy saıasatynda túrki álemimen jaqyndasý áýel bastan-aq eń mańyzdy, tipti strategııalyq baǵyt bolǵanyn baıqaımyz. Sondaı-aq bul oraıda Qazaqstanda is júzinde barlyq túrki halqynyń ókilderi turyp jatqanyn da eskergen jón. Dálirek aıtqanda, bizdiń elimiz úshin túrki ıntegrasııasy degenimiz syrtqy saıasattyń ǵana emes, ishki saıasattyń da máselesi. Sol sebepti de strategııalyq turǵydan mańyzdy. Sondyqtan Elbasy tutas túrki keńistigin udaıy nazarynda ustaı otyryp, Túrki keńesi memleketteri basshylarynyń barlyq sammıtine qatysty.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń bastamasymen 2010 jyly Astana qalasynda Túrki akademııa­sy quryldy. Túrki áleminiń ǵylymı ortalyǵynyń ashylý saltanatyn Qazaqstan men Túrkııa Prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Abdýlla Gúl birge ótkizdi. 2014 jyly halyqaralyq mártebe alǵan Túrki akademııasy sodan beri túrki elderiniń akademııalyq qoǵamdastyqtaryn uıystyrý jáne túrkologııa ǵylymyn jahandyq aýqymda jańǵyrtý maqsatynda belsendi jumys júrgizip keledi. О́tken 5 jyl ishinde ISESKO-ǵa múshe bolyp, IýNESKO-men turaqty baılanys ornatqan, Birikken Ulttar Uıymynda jıyndar ótkizgen akademııa kóptegen tabystarǵa qol jetkizdi. Mysaly, Túrki keńesin damytý aıasynda Túrki keńesine múshe memleketter basshylarynyń tapsyrmasymen ázirlegen «Túrkitildes memleketter ıntegrasııasynyń tujyrymdamasyn» aıtsaq ta jetkilikti. Bul tujyrymdama 2018 jyly Sholpan-Atada ótken Túrki keńesiniń VI sammıtinde resmı qabyldandy. Jaqynda Majarstannyń Túrki keńesine baqylaýshy retinde enýine aldymen bul eldiń Túrki akademııasyna baqylaýshy mártebesin ıelengeni oń yqpal etkenin atap ótken jón. Túrki áleminiń ortaq tarıhy men tili, mádenıeti men ádebıeti, órkenıeti men rýhanııaty tóńireginde zerdeli zertteýler jasap kele jatqan akademııanyń jumysyn da Elbasy udaıy nazarda ustap, qoldaý kórsetip otyrady.

Jalpy, Elbasynyń túrki álemine qatysty qyzmeti men qoldaýy tek yntymaqtastyq uıymdarymen, tıisti qurylymdarmen shektelmeıdi. Máselen, birneshe jyl buryn Túrkııa men Reseı arasyndaǵy saıası qarym-qatynas tyǵyryqqa tirelgeni de esimizde. 2016 jyly osy shıelenisti tarqatýǵa N.Nazarbaev zor úles qosty. Sol sııaqty, Nur-Sultan qalasynda Sırııadaǵy ahýalǵa qatysty Túrkııa, Reseı jáne Iran arasyndaǵy, sondaı-aq basqa da birqatar memleketterdiń ókilderiniń qatysýymen «Astana formaty» aıasyndaǵy kelissózder ótkizilip keledi.

Túrkııamen tarıh, Reseımen taǵdyr qosqan Qazaqstan uzaq jyldar boıy olardyń ózara syndarly yntymaqtastyq ornatýyna dáneker bolýda. 2014 jyly Túrki keńesiniń IV sammıtinde N.Á.Nazarbaevtyń Túrkııa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qaýymdastyrylǵan múshesi bola alady degen oıyn sol tusta barlyǵy «tańdanyspen» qabyldaǵan bolatyn. Osylaısha Elbasy Ankara men Máskeýge Qazaqstannyń Eýrazııalyq jáne túrkilik ıntegrasııanyń arasynda qaıshylyq joq dep sanaıtynyn, kerisinshe ekeýi bir-birin tolyqtyrýǵa tıis ekeni týraly belgi berdi. «Integrasııalardyń ıntegrasııa­sy» keıinirek N.Á.Nazarbaev tarapynan 2015 jyly Birikken Ulttar Uıymy (BUU) Bas Assambleıasynyń minberinde aıtylǵan «Úlken Eýrazııa» ıdeıasyna negiz boldy. Elbasynyń Túrki keńesin qurý jáne Ortalyq Azııa elderiniń ıntegrasııasyna qatysty atqarǵan jumystaryn dál osy jahandyq aýqymda qarastyrǵan jón. N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty (EAEO) qurý týraly bastamasy, arab elderi men Izraıl ókilderi bir ústel basynda kezdesetin jalǵyz alań Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK), sol sııaqty Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn (ShYU) qurý jónindegi bastamalary da os(y qatarda atap ótilýge tıis.

Syndarly saıası qatynastardy qalyptastyrýdan bólek, Elbasynyń ekonomıka salasyndaǵy bastamalaryn, birinshi kezekte Qazaqstannyń «Bir beldeý, bir jol» geoekonomıkalyq megajobasyna belsene atsalysýyn erekshe atap ótý kerek. «Bir beldeý, bir jol» qazirdiń ózinde alyp qurlyqty tutas qamtyp, bolashaqqa jol tartqan jáne myńjyldyqtar tereńindegi tarıhty tiriltken jobaǵa aınaldy: tarıhta Uly Jibek joly ǵundar derjavasynan bastap Altyn Orda dáýirine deıingi aralyqta Uly dala tarıhyndaǵy órkenıetterdi jalǵap kelgeni málim.

Túrki álemin alyp báıterek desek, osy qasıetti daraqtyń dara tamyrlary  ǵasyrlar men dáýirlerdiń tereń qoınaýynan nár alady. Ár zamandaǵy túrki darabozdary dúıim dúnıeni jasampazdyqpen jańǵyrtyp, burq etken qýatty passıonarlyq kúsh-jigerimen, aqyl-oı danalyǵymen  qara budyn halqynyń qamyn jep, tarıh dońǵalaǵyn alǵa jyljytypty, órkenıetke óz órnegin qaldyrypty.  Al osy «túrki álemi» degen uǵym sońǵy jıyrma jyldyń kóleminde jahan jurtshylyǵy tarapynan moıyndalyp, ádebı, ǵylymı, saıası qoldanystarǵa erkin enip ketti.

Elbasynyń bastamalary nátı­je­sin­de Eýrazııanyń júregindegi elderdiń basyn biriktiretin Túrki keńesi quryl­ǵa­nyn aıttyq. Ortaq týdyń tóńiregine toptasqan bul elder alyp qurlyqtyń soltústigi men ońtústigin, shyǵysy men batysyn baılanystyryp jatyr. Túrkitildes elder arqyly Jańa Jibek jolynyń qurlyqtyq transkas­pıı jelisi, sonymen qatar Soltústik-Ońtústik ekonomıkalyq dálizi ótedi. Basqalardan buryn túrki elderiniń ózi keń-baıtaq Eýrazııa qurlyǵynda uzaq merzimdi turaqtylyq pen berik qaýipsizdik júıesin qalyptastyrýǵa múddeli ekenin aıqyn kórsetip otyr.

Túptep kelgende, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha jáne tikeleı atsalysýymen baýyrlas elderdiń sátti ıntegrasııalanýyndaǵy mańyzdy kólik magıstraldary men munaı-gaz qubyr joldarynan kem túspeıtin gýmanıtarlyq jobalar júzege asyrylyp, ıdeologııalar qalyptasqanyn de erekshe atap ótken jón. Bul oraıda tabysty júzege asyrylǵan «Mádenı mura» jobasyna, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna jáne Elbasy qalamynan týǵan «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasyna aıryqsha toqtalýǵa bolady. Bul atalǵandardyń qaı-qaısysy qazir tek qazaq halqynyń ǵana emes, barsha túrki áleminiń de ortaq ıgiligine aınalyp otyr.

Osylaısha búginde Túrki keńesi deńgeıinde «Túrki áleminiń qasıetti oryndary» jáne «Túrki áleminiń uly tulǵalary» baǵdarlamalary júzege asyrylýda. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda Qazaqstan astanasynda Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresin ótkizý týraly ózekti bas­tama kóterildi. Bul oqıǵa da barlyq túrkitildes elder men baýyrlas halyqtardyń ortaq tarıhyna aınalatyn kezeń.

Ejelgi Túrkistan shaharynyń már­tebesin oblys ortalyǵy deń­geıine kótergeni, sondaı-aq oblys ataýyn Túrkistan dep ózgertýi Elbasy­nyń keıingi jyldary jasaǵan jumys­tarynyń biri. «Túrkistan» degen tarıhy tereń maǵynaly sózdiń ózi baıtaq túrki álemindegi barsha halyqtyń júreginen oıyp oryn alǵany aqıqat.

Qazaqstannyń tereń tarıhy Uly dalanyń tarıhymen hám mádenıetimen, barsha túrki halyqtarymen máńgi úzilmesteı bolyp berik baılanǵan. Sol sebepti Qazaqstanda rýhanı tamyrymyzǵa úńilý arqyly qoǵamdyq sananyń jańǵyrýy  «jalpytúriktik aýqymǵa» taralýy tabıǵı qubylys deýge negiz bar. Olaı bolsa, keńestik kezeńdegi bizdiń ıdealdarymyz ben múddemizge qaıshy keńestik tarıhnamadan muraǵa qalǵan «synǵan aınanyń» ár bólshegin qaıta qurastyratyn ýaqyt keldi.

Elbasynyń ondaǵan jyldyń be­derinde dáıekti túrde júrgizgen saıasa­tynda ulttyq jáne jahandyq, gýma­nı­tarlyq bastamalar men ekonomıkalyq megajobalar berik úılesim tapty. Olar bir-birin tolyqtyryp qana qoımaı, ózara sabaqtasyp jatyr. Mundaı saıa­satty júrgizý úshin ómirlik zor táji­rıbe men quryshtaı berik saıa­sı erik-jiger ǵana emes, danalyq dep atalatyn aıryqsha qasıet kerek ekeni belgili.

Búgingi tańda Nursultan Nazarbaev barsha túrki áleminiń moıyndalǵan rýhanı jetekshisi sanalady. Sondyqtan ony «túrki ıntegrasııasynyń arhıtektory» dep ataıdy. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń «Túrikbarometr» dep atalatyn áleýmettik jobasy (2017 jáne 2018 jyldar) osyny rastaıdy. Nazarbaevtyń esimi Atatúrikpen qatar túrki elderine keńinen tanymal tulǵalardyń kóshin bastaıdy. Saýaldamada Elbasy – túrki álemine ortaq lıder, Qazaqstan – túrki halyqtarynyń qarashańyraǵy, túpki ortaq otany retinde qabyldanǵanyn aıqyn ańǵaramyz.

Túgel sózdi túıip aıtsaq, Túrki keńesiniń Bakýde ótetin VII sammıtinde N.Á.Nazarbaevqa Túrki keńesiniń Qurmetti Tóraǵasy mártebesiniń tabystalatyny Elbasynyń atqarǵan eńbegine berilgen laıyqty baǵa jáne zor qurmet ekeni daýsyz. Bul oqıǵa tamyry tereń túrki tarıhyndaǵy mańyzdy taǵy bir beles bolady dep senemiz.