«Qulannyń ajalynda» ne qupııa bar?

Aty da, zaty da umytylǵan jazýshylar qanshama? О́ziniń zamanynda ataqty bolyp sanalyp, keıin múldem atalmaı ketkender de bar. Onyń qasynda Aqan Nurmanov az jasap, saz jazsa da áli umytylǵan joq. Ádebıet synshysy Amangeldi Keńshilikulynan: «Qulannyń ajaly» romanynyń osy kúnge deıin áńgime bolyp kele jatýy­nyń syry nede?» dep suradyq. «Qulannyń ajaly» Aqan Nurmanovtyń ózinen buryn jazǵan jazýshylardyń kóbiniń týyndylarynan áldeqaıda bıik turǵan shyǵarma, – dep Amangeldi Keńshilikuly da ony bir kóterip tas­tady. – Nege deseńiz, álem ádebıetin zerttep, sonyń negizinde jazǵan. Ańyz keıipker Keıkiniń taǵ­dyryn óte jaqsy bilgen. Zamannyń shyn­dyǵyn aıtý úshin realıstik áde­bıettiń tásilderimen jazylǵan shy­ǵarma boldy. Plankany joǵary us­tady deýge bolady. О́kinishtisi «Qulan­nyń ajalyn» aıaqtaı almaı ketti. Sońǵy taraýyn Qalıhan Ysqaq aǵamyz jazdy. Aqan aǵamyzdyń kózi tiri bol­ǵanda biraz jerge aparar edi dep oılaımyn. Ádebıetimizde kez kelgen tul­ǵadan ańyz jasaıtyn ádet bar. Al ol odan ketip, adamnyń adamshylyǵyn da kórsete aldy. О́mirdegi Keıki, kitap­taǵy keıipker Qulan – batyr adam. Biraq batyrdyń bári ańyzǵa laıyq emes qoı. Olardyń da kemshiligi bolady. Mine, avtor ony ańyz tulǵa ǵana emes, basyna kún túsken pende re­tinde de jaqsy ashqan. Sondyqtan áli kúnge deıin qyzyq oqylatyn ki­tap bolyp kele jatyr. Keleshekte de talaı urpaqqa áser etedi, olar sol zamandaǵy shyndyqty osy roman arqyly da kóredi». Amangeldi Keń­shi­likulynyń bul pikirin jazýshy Nur­jan Qýantaıuly ekeýmiz bylaısha tarqattyq:

– Nurjan, «Qulannyń ajalyna» arqaý bolǵan sıýjetti oqyrmannyń esine bir salyp óteıikshi. Qulannyń prototıpi ataqty Keıki batyr ekenin aıt­tyq. Ol Amangeldiniń sardary bolǵan. Amangeldi ólgennen keıin oǵan túrli jala jabylady. О́zi bolyp jatqan ádiletsizdikterge shydamaıdy. Tipti Amangeldiniń ólimine tikeleı kináli adamnyń bireýi osy Qulan-Keıki degen de áńgime shyǵady. Keń dalada erkin ósken, ańshylyqpen aınalysqan batyr adam sholaq belsendilerdiń usaq-túıek minezderine shydamaı, aqy­ry qýǵynǵa túsedi. Sóıtip ómiriniń so­ńyna deıin túz taǵysy qusap en dalada jalǵyz jortady. Eldiń arasynda ańyz bolǵan, Keńes ókimetinen qoryqqandyqtan aıtylmaı ketken taǵdyr roman bolyp qaǵaz betine túskende: «Mynaý baıaǵy Keıki batyr ǵoı» degen áńgimeler júrgenin de bilemiz. Bul kitap týraly osyndaı áńgime kóp bolǵanymen, ádebı tal­qy­laý az boldy deıdi. Sebebi qalamdastary avtorǵa zııanymyz tıip ketpese eken dep, kóp áńgime aıtpaýǵa tyrysqan kórinedi. Aqparat betinde keń taldaýǵa tússe, kóptegen jaıttar sý­dyń betine shyǵar da edi. Endeshe roman­nyń kórkemdigi bir basqa da, qalaı jazylǵany bir bólek áńgime ǵoı deımiz.

– «Qulannyń ajaly» romany 1968 jyly basylyp shyqty, – degen Nurjan Qýantaıuly áńgime aýanyn birden zertteýshilik baǵytqa burdy. – Menińshe 1966-1967 jyldary jazyldy. Ol kezde Aqan Nur­manov 32 jastaǵy jigit edi. Sol tus­taǵy tolqyn ókilderiniń ómirimen, shyǵar­mashylyǵymen salys­tyryp qaraıtyn bolsaq, dál sol alpysynshy jyldary «Qulannyń ajaly» sııaqty taǵdyrly roman jazǵan jazýshylar bireý-ekeý ǵana eken. Sondyqtan bul romandy sol kezdegi qazaq ádebıetine olja salǵan kórkem shyǵar­ma dep baǵa beremin. Sıýjetiniń qııýy kelgen, kelisken shyǵarma. Keı­bir aǵalarymyz kıno túsirýge arnal­ǵan shyǵarma dep te baǵalady. Eń birinshi, bul Aqannyń qalamger retin­degi sheberliginiń kórinisi. Sol zamanda sıýjetti qıystyra ákelip, úlken kom­pozısııalyq tutastyqpen usyna qoıý – 32 jastaǵy qalamger úshin úlken eńbek. Mundaı sheberlikke jetý – 60 jyl­dardaǵy ádebıet úshin úlken jańalyq.

– Qansha degenmen, shyǵarmanyń oqyrmandy jetelep alyp ketetin ańyz­dyq sıpaty da bar. Qulannyń osyn­daı jaǵdaıǵa túsýine ne sebep desek, oǵan aıtatyn jaýabymyz anyq. Al Aqan Nurmanovtyń osy taqyrypqa barýyn talant izdenisiniń jemisi deı­miz be, álde qolǵa qalam almaýǵa shydat­paǵan ardyń isi deımiz be? Bir tańǵalatynyń, sondaı jazýshylar ómirden erte ketip qalady.

Bul suraqqa Amangeldi Keńshilik­uly: «Aqan aǵamyzdyń ómiri týraly kóp jazylǵan joq, – dep áriden qaıy­ra jaýap berdi. – Biraq Qalıhan aǵamyzdyń essesi jazyldy. Ol kisi Aqannyń bilimine, talantyna qatysty kóp dúnıe aıtqan. Stýdent kezinde Aqanǵa sol tusta orys jáne shetel ádebıetinen dáris bergen Madzıgon sabaq suramaı-aq «bes» qoıyp bere sa­lady eken. Stýdentterdiń bireýi dekanatqa baryp: «Aqan sabaq aıtpaıdy, qalaı bolsa solaı júredi, biraq Madzıgon «bes» qoıyp bere salady» dep aryz aıtypty. Sonda Madzıgon: «Eger qazaqtyń ár balasy ádebıetti Aqan sııaqty bilse, onda olarǵa ýnıversıtette oqýdyń qajeti joq» degen eken. Kóp oqý, talmaı iz­dený adamdy jınaqy ete túsedi. Ol ádebıetke úlken daıyndyqpen kelgen. Mektep bitirgenshe búkil kitaphanany taýysyp tastaǵan. Ádebıette kóp izdengen kúnniń ózinde janyn jep, óz jolyn taba almaı ketetinder bar. Neshe túrli aǵymdarǵa eliktep, óz-ózin qyzyqtap ketetinder bar. Aqan áde­bıetti qansha jaqsy bilse de óte qarapaıym jazady. Aqannyń aıtqysy kelgen oıyn birden sezip otyrasyń. Osy kitaptyń senzýradan qalaı ótip ketkenine tańǵalam. Jazýshynyń ba­syn báıgege tikkendeı epızodtar kezdesedi. Bálkim jan dúnıesinde de bir kúrdeli qaıshylyqtar bolǵan shyǵar. Keńes zamanynda mundaı taqy­rypqa jaı adam barmaıtyn.

– Bizdiń aqyn-jazýshylarymyzda jalǵyzdyq týraly kóp aıtylyp, jazy­­lady. Biraq bul jerdegi jalǵyz­dyq basqa. Ádebıetimizge «bandy» taqyrybyn engizýimiz kerek sııaqty. Qulaqqa túrpideı tıse de, sol zamanda talaı bozdaqtyń bandy ese­binde ketkenin este ustaýymyz kerek. Tóńkeristiń aldy-artynda túrli jaǵ­daıda qýǵyn-súrginge túsip, dala bezip ketken aqyndar, batyrlar, kúıshiler, erekshe talanty bar adamdar bar. Eń aıaǵy Shákárimge deıin sondaı jaǵdaıda qaza boldy. Sonyń bárin kórip otyryp, qýǵyn-súrgin taqyrybyna jatqyza salamyz. Al «bandy» taqyryby dep atap aıtsaq, kóp nárseni anyqtaı túsetin edik. Múmkin olar ózgeshe oıly, protestik kóńil kúıdegi, shynymen júıege qar­sylyq tanytqan adamdar shyǵar. Qulan­nyń prototıpi – Keıkiniń ómiri de sol bandynyń ómirine uqsaıdy, qaraq­shylarmen birge júrýge de májbúr bolady. Bandy taqyrybynda osyndaı oqıǵalardy bólip alatyn bolsaq, kóptegen shyǵarmanyń basy ashylatyn edi. Bandy taqyrybynyń qyzyq bolǵany sonsha, áli kúnge deıin eldiń arasynda ańyz bolyp aıtylyp jatady. Biraq ol bandy men bul bandy basqa, árıne!

– Bandy taqyryby qazaq prozasynda Aqan Nurmanovqa deıin de boldy.

Sońǵy kezde ózi de túrme taqyry­byn zerttep, roman jazyp júrgen Nurjan Qýantaıuly sózimizdi birden qos­taı ketti. – Degenmen «Qulannyń aja­lyndaǵy» bandy obrazy áldeqaıda aıqyn, senimdirek shyqty. Onyń ústine bandynyń ómiri qalyń oqyrman úshin qupııa shytyrman sııaqty kórinedi. Avtorlar keıde osy taqyrypty sol úshin de paıdalanady. Aqan da sóıtken. Romannyń ózi de óte jaqsy tartysty bastalady. «Otty kún óziniń aýmas, aınymas jolymen batysqa qaraı quldılap barady. Qoǵaly kóldiń basy tynysh edi. Kenet alystan at dúbiri estildi» dep úıirip áketedi. Osynyń bári qazaq prozasyna qazir jańalyq bolmaǵanymen, 60-jyldar úshin óte úlken jańalyq. О́ıtkeni dál bulaı shıryǵa bastalyp jazylǵan sóılemder ol kezde bola qoımaıtyn. Keıinnen Aqannyń osy stılin paıdalanǵan jazýshylardy baıqadym. Iаǵnı qazaq prozasyndaǵy qalamgerler Aqannyń jańalyǵyn tez qabyldady degen sóz. Bandylarmen qatar urynyń da obrazy sátti shyqqan. Mysaly, Maılyq deıtin ury jas kúninen jetim ósip, árkimnen teperish kórip, baıdyń esi­ginde júrip ury bolyp ketken. Mine, sol Maılyqtyń Qulanǵa degen qur­meti, adamgershiligi, márttigi erekshe kórinedi. О́ziniń basyna qaýip tónip tursa da, «Sizdi izdep júr» dep habar aıta­dy. Bandynyń da túr-túri bar. Bireýi Kóktóbet sııaqty óziniń qara basyn ǵana oılaıtyn bandy, ekinshisi Maılyq sııaqty bul jolǵa amalsyz tús­ken adamgershiligi de bar ury. Son­da eki obrazdy da birdeı kórsetip otyr.

– Kórkem shyǵarmada qarama-qar­sy obrazdardyń ashylýy arqyly shyǵar­manyń da baǵasy arta túsedi. Jańa­ǵy Maılyq – barymtaǵa qatysqan, malaı bolǵan, bandylardyń tobyna bir qosylyp, bir qosylmaı amalsyzdyń kúnin keship júrgen jan. Sondaı-aq aq gvardııanyń ofıseri Qýskıı degen qosalqy jobadaǵy bir keıipker taǵy bar. Ol da sondaı taǵdyrdy bas­tan keship, qaıyrshylyq jolǵa túsedi. Astyrtyn isteıtin áreketteri de baıqalady. Ekeýi bir sıpattaǵy adam sııaqty, biraq tirlikteri eki bas­qa Qulannyń aınalasynda osyndaı qarama-qarsy obrazdaǵy adamdar jú­redi. Osyndaı taǵdyry kúrdeli, joly shyrǵalań adamdardy jazýshy bir-aq, ek-aq sózben dál sıpattap beredi. «Ol kisiler uıyqtaǵanda keýdesi kórik qusap kóterilip túsip, demimen jer kóshiredi eken» dep Qulan­nyń óziniń ákesi týraly aıtylady. Biz «jalǵyz jortyp júr eken» dep jalpylama aıta beremiz. Al Aqan Nurmanov keıipkerine: «Elsiz-kúnsizge shyǵyp ketipti dep estip edim ózińdi» degizedi. Beıneli sózdi naqpa-naq qol­danady. Búginde ańshylyq týraly jazatyn jazýshylar qanshalyqty jazyp júrgenin bilmeımin, mynandaı epızodty baıqadym: ákesi ekeýi túnde ot jaǵyp, qýyrdaq qýyryp jegennen keıin kúldiń bárin sypyryp tastap, sol jerge tulyp tósep jata ketedi. Ań­shylyq ómirdiń, jalpy dalalyq ómirdiń qyr-syryn dál kórsetedi. Bul shyǵarmanyń el arasynda ańyz bolyp júrgeni, birinshiden, taǵdyrdy jazsa, ekinshiden, jalǵyz adamnyń túzdegi ómiriniń ereksheligi de qyzyqtyrady, úshinshiden, jabaıy derlikteı tumsa tabı­ǵattyń da kórinisterin kókeıge qon­­dy­ra sýretteýi tartymdy ete túsedi.

Shyǵarma tabıǵaty týraly aıtyl­ǵan bul oıǵa Amangeldi Keńshilikuly kelise qoımady. «Oǵan ǵana baılanys­ty dep oılamaımyn, – dedi áńgimeni qyzdyrǵym kelip otyrǵanymdy sezip. – О́kinishke qaraı, bizdiń prozada da, poe­zııada da klassıfıkasııasy berilgen joq. Mysaly 60-jyldarda ádebıetke jańalyq alyp kelgen kim degen kezde, árkim jańalyqty ózinen bastaǵysy keledi. Shyn mánisinde, 60-jyldary ádebıetke jańalyq alyp kelgen úsh jazýshy boldy. Olar – Berdibek Soqpaqbaev, Aqan Nurmanov, Saıyn Muratbekov der edim. Bular qandaı jańalyq alyp keldi? Qorǵasyndaı quıylǵan sóılemderdi basqa jazýshylardan kezdestire almaısyz. Bular burynǵy ádebıetti jalǵastyrý úshin emes, óziniń jolyn salý úshin kelgen jazýshylar. Aqan qazaq tilin de, orys tilin de jaqsy bilgen. Soǵan qaramastan, sóılemderdi yqsham paıdalanady. «Qulannyń ajalyn» jazýyna sebep bolǵan tek Keıkiniń ǵana taǵdyry emes, álem ádebıetinde ózin-ózi taba almaı júrgen adamdardyń taǵdyry ózekti boldy, osy nárse Aqanǵa da áser etti dep oılaımyn. Sebebi 60-jyldary «Nobel» syılyǵyn Sholohovtyń «Tynyq Don» romany aldy. Ondaǵy basty keıipker Melehovtyń taǵdyry da Qulannyń taǵdyry sııaqty edi.

– Oıyń da, sóziń de ras. Romanda birinshi sóıleminen bastap oqıǵa bas­talyp ketedi. Dástúrli ádebıettegideı árneni sýrettep otyryp almaıdy. Jańaǵy Nurjan keltirgen mysal da soǵan meńzep tur. Al endi, Nurjan, jazýshy sol tegeýrindi aıaǵyna deıin ustap otyra alǵan ba, másele sonda.

– Aıtaıyn. «Qulannyń ajalyn­daǵydaı» ańshylyqta tekeni kúıek kezin­de atyp alý qazaqta joq. Atyp alatyn bolsa, ańnyń kıesi urady. Soǵan qaramaı Qulannyń ákesi dúnıege qyzyǵyp, atyp alady. Iаǵnı tekeniń shybyǵyn dúnıe kórgen kerýenshilerdiń ázázil tiline eredi. Bul epızodty arǵy-bergiden habardar jazýshy beker kirgizip otyrǵan joq. Bir ókinishtisi, bul roman aıaqtalmaı qaldy. Roman aıaqtalar kezde osy epızod Qulannyń esine túser edi dep oılaımyn. Roman jospardaǵy tezıs boıynsha aıaqtaı salynǵan. Keıkini 1922 jyly shaýyp óltiredi. Báıbishesiniń qarnyn jaryp, balasyn da óltiredi. Qulannyń ólýin dál solaı sýrettemese de, sondaı jaýyzdyqpen óltirtpekshi bolǵan. Eger roman osylaı aıaqtalǵanda úlken kesek dúnıe bolyp shyǵar edi. Tarıhtaǵy Keıki men Qulannyń arasy alshaq. Keıki 1922 jyly óltirilse, romanda 1924 jylǵy oqıǵalar bolyp jatady. 1922 jyly Keńes ókimeti ábden moıyndaldy. Biraq Qulan Keńes ókimetinen qashyp-pysyp júr. Sol zamannyń ozbyrlyǵyn, belsendilerdiń halyqqa qalaı tize batyrǵanyn keńirek sýrettemek bolǵan. Munyń arǵy jaǵynda qyzyl terror jatyr. Roman osyndaı kórkemdik shyndyǵymen de qundy bola túser edi, átteń! О́ıtkeni romannyń basy men ishinde sýretteletin oqıǵalar soǵan meńzep tur.

– Iá, Aqan Nurmanov ta keıipkeri Qulan men onyń prototıpi Keıki sııaqty qarsylyǵy ishinde ketken jazýshy bolý kerek. Biz bul talqylaýymyzda avtor men keıipkeriniń taǵdyryn qabattastyra, shendestire áńgimelep otyrmyz. Aqan Nurmanovtyń qyzy Roza Nurmanova: «Ákem meniń toǵyz jasymda dúnıeden ótti. О́te qatań, tek eńbekpen aınalysqan, úndemeıtin adam bolǵan eken. Árqashan jazý, ádebıetti ıgerý jumystarynan bosaı bermeıtin. Úıde kitap qory kóp bolatyn. Onyń qundylyǵyn biz ósken kezde bildik. Mıfologııa, arheologııa bo­ıynsha kitaptar kóp boldy» degen edi. Bizdiń kóbimizge sondaı eńbekqorlyq pen izdenimpazdyq jetpeı jatatynyn nesine jasyramyz. Eger Aqan Nurmanovtaı ómirden erte ketken jazý­shylarymyz uzaq jasaǵanda, olar taǵy da shyǵarmashylyq jolyn jalǵas­tyrǵanda bizdiń ádebıetimiz de basqasha jolǵa túser me edi, kim bilsin?

P.S. Osy áńgimeden keıin Nurjan Qýantaıulynyń romannyń qalaı aıaqtalýy múmkin ekendigi týraly boljamy oıymnan ketpeı turyp aldy. Nurjan Qulannyń ákesiniń tekeni kúıek kezinde shabyty kelip turǵanda atyp alýy men qyzyldardyń Keıkiniń ómirindegideı, Qulannyń da aıy-kúni jetip otyrǵan báıbishesiniń qarnyn jaryp óltirýin ózara baılanystyrǵysy keldi. Sol arqyly avtordyń qyzyl bolsyn, basqa bolsyn báriniń de is-áreketin qoǵamnyń jiktelýinen de joǵary qoıyp, adam boıyndaǵy túrli qubylystarǵa jaratylystyq sıpat bermek bolǵanyn alǵa tartty. Romandaǵy sıýjet jelisi men túrli epızodtardyń basyn biriktiretin tujyrymdama da soǵan jetelep kele jatqandaı seziletinin aıta ketken lázim. Biraq sonymen birge osyndaǵy keıipker men jazýshy taǵdyrynyń arasynda da kózge kórinbeıtin bir mıstıkalyq baılanys bardaı kórinetinin de eske sala ketkimiz keledi. Bálkim, «Qulannyń ajaly» romany men onyń avtory Aqan Nurmanovtyń esimi bizge ańyz bolyp jetkeni de sodan shyǵar? Keı shyǵarmany osyndaı birlikte taldamasaq, onyń syry eshqashan ashylmaq emes!