Naýqan endi aıaqtalady

Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Aıdarbek Sapa­rov­­tyń aıtýynsha, sharýalar yl­ǵal jabý, jer jyrtý, óńdeý jumystaryn ýaqtyly júrgizgen. Bıyl ákimdikterge áleýmettik ma­­­­ńy­zy bar daqyldardyń, onyń ishin­de kartop, qaraqumyq, qant qyzylshasy, maıly jáne jemshóp daqyldarynyń alqaptaryn ke­ńeı­­týge erekshe nazar aýdarý usy­­­­nyl­dy.

– Qazirgi ýaqytta kóktemgi da­la jumystary barlyq óńirde júr­­­gizilýde. Atap aıtqanda, bú­gin­­de jalpy egis alańynan 16,7 mln gek­taryna nemese 88,5 paıyzyna tuqym sebildi. Onyń 13,1 mln gektary – dándi daqyldar, 2,7 mln gektary – maıly daqyldar, 1 mln gektary basqa da daqyldarǵa arnaldy. Astyq egetin negizgi oblys­­­tar mamyr aıynyń ortasynan bas­­­tap egý jumystaryna kiristi. Al Aqtóbe, Mańǵystaý jáne Jambyl oblystarynda egis jumystary aıaqtaldy. Almaty, Túrkistan jáne Qyzylorda óńir­le­rindegi naýqan aıaqtalýǵa jaqyn, – dedi birinshi vıse-mınıstr.

Onyń málimdeýinshe, sharýa­lar tuqymdyq materıalmen to­lyq qamtylǵan. Tekserilgen tu­­qym­dardyń 90 paıyzy egistik standartyna saı keledi. 500 myń tonnaǵa jýyq mıneraldy tyńaıt­qysh­tardy jetkizý boıynsha kelisim­shart jasalǵan. Búginde onyń 400 myń tonnaǵa jýyǵy sharýalarǵa jetkizildi. Sharýalar ósimdikterdi qorǵaý quraldarymen qamtamasyz etilýde. Qazir pestı­sıd­terdi sýb­sı­dııalaýǵa ótinimder qa­byl­daý júrip jatyr.

– Otandyq ammıak selıtrasyn ońtústik óńirlerge jóneltýde qıyndyqtar bolǵanyn moıyndaý kerek. Mınıstrlik bul máseleni rettedi. Mamyr aıynyń basynan ońtústikke ónim jetkizile bastady. О́ndirilgen kólemniń barlyǵy tek ishki naryqqa satylady. Biz fermerlerge arzandatylǵan ty­ńaıt­­qyshtardy satyp alý úshin kúz­de otandyq zaýyttarmen aldyn ala kelisimshart jasaýǵa keńes beremiz. Sondaı-aq kelip túsken ótinishterdi eskere otyryp jáne tyńaıtqyshtardy qol­daný kóleminiń tómendeýine jol bermeý maqsatynda 2023 jylǵa deıin agrohımııalyq kartogrammalardy usyný jónindegi talap­tyń kúshi toqtatyldy. Bul rette topyraqty agrohımııalyq zerttep qaraýdy mindetti júr­gi­zý jó­nindegi talap aýyl sharýa­shy­ly­ǵy maqsatyndaǵy jerlerdi utymdy paıdalaný qaǵıdalary sheń­berinde júzege asyrylmaq, – dep naqtylady A.Saparov.

Naryqta munaı ónimderiniń baǵasy kóterilgeni belgili. Birin­shi vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, soǵan qaramastan, Úkimet egis ju­­mystaryna qajetti dızelmen tolyq qamtamasyz etý úshin tıisti sharalardy qabyldady. Máselen, janar-jaǵarmaı quıý stansalaryndaǵy dızeldiń ortasha baǵasy lıtrine 192 teńgege teń. Al sharýashylyqtar úshin onyń ortasha baǵasy lıtrine 165 teńgeni qurady. Bul naryq­ta­ǵy baǵadan 14 paıyzǵa arzan. 2021 jylǵy kóktemgi dala jumys­ta­ryna barlyǵy 380 myń tonna je­ńil­detilgen dızel otyny bó­lin­di. Ázirshe otyn tapshylyǵy joq.

– Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý deńgeıi oń dınamıkany kórsetip otyr. Res­pýblıka boıynsha 2021 jyl­dyń bes aıynda 140 mlrd teńgege 8 700 tehnıka satyp alyndy. Jyl sońyna deıin atalǵan somany 240 mlrd teńgege deıin jetkizý josparlanýda. Bul Memleket basshysynyń eńbek ónim­diligin 2,5 esege ulǵaıtý jó­­nindegi tapsyrmasyn oryn­daý­ǵa yqpal ete­di. Bastapqy jar­na máse­lesi de she­shil­di. О́ıt­ke­ni ın­ves­tı­sııa­lyq sýb­sıdııa avans retinde paı­da­lanyl­ýy múmkin. Bul rette otan­dyq aýyl sharýa­shy­lyǵy teh­nı­ka­la­ryn satyp alý úlesi artýda, – dedi ol.

Kóktemgi egis jumystaryn qar­­­jy­­landyrý da aıaqtaldy. Qar­jy ınstı­týttarynan bul baǵytqa 128 mlrd teńge bólindi.

«Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ basqarma tóraǵasy Aıbolat Ábenovtiń aıtýynsha, bıyl agroónerkásip keshenin qar­jy­landyrý úshin «Keń dala», «Qarapaıym zattar ekonomı­ka­sy» jáne «Agrobıznes» baǵdar­la­malarynan qarajat bólingen. Atalǵan úsh baǵdarlamany iske asyrý esebinen 2 904 aýyl sharýa­shy­lyǵy taýaryn óndirýshi 3,7 mln gektar alqapty óńdeý úshin 80,6 mlrd teńge kóleminde arzan­da­tylǵan nesıe alǵan.

– О́tken jylǵydaı «Keń da­la» aıasyn­da kóktemgi egis ju­mys­ta­ry­na respýblıkalyq bıýdjetten 70 mlrd teńge bó­lindi. Baǵdarlama boıynsha bu­ryn qabyldanǵan ótinimder osy jyldyń aqpan aıy­nan bas­tap qarjylandyryla bas­tady. Bıyl 70 mlrd teńgeniń 63 mlrd teńgesi qarjy ınstıtýttaryn qorlandyrý arqyly bólindi. Túpkilikti qaryz alýshylar úshin «Keń dalanyń» syıaqy mól­sher­le­mesi jyldyq 1,5-5 paıyzdy qurady. Nesıeleý merzimi – 2021 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin. Baǵdarlama boıynsha 70 mlrd teńgege 2 617 ótinim ma­qul­­da­nyp, qar­jylan­dyryldy. Atalǵan qa­ra­­­jatqa sharýalar 3,3 mln gek­­­tar alqapta egis jumys­ta­ryn júr­­gizdi, – dedi A.Ábenov.

О́tinimderdiń basym bóligi Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola, Túrkistan oblystarynan kelip túsken. О́tken jylmen salystyrǵanda bıyl egis naý­­qanyn qarjylandyrýǵa qa­­tys­ty ótinimder sany 7 pa­ıyz­ǵa ósken. Máselen, tek Túr­kistan oblysynyń ózinde 1 438 taýar óndirýshi 5,7 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen qaryz alǵan. Qarjylandyrýdyń negizgi úlesi (79,5 paıyz nemese 56,2 mlrd teńge) ádettegideı Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Qos­tan­aı sekildi astyqty óńir­­­lerge tıesili.

–  Sonymen qatar kóktemgi dala jumystaryn qarjylandyrýǵa «Qara­paıym zattar ekonomıka­sy» baǵdarlamasy boıynsha 6 mlrd teńgeden astam qarajat ba­ǵyt­taldy. Bul somaǵa 136 ta­­ýar óndirýshi qarjylandyryldy. Olar 256 myń gektardan astam jerdi ıgerdi. Budan bólek «Agro­bız­nes» baǵdarlamasy boıynsha 192,5 myń gektar alqap úshin 151 taýar óndirýshige 4,6 mlrd teńge kóleminde nesıe be­rildi, – deıdi «Agrarlyq nesıe­lik korporasııa» AQ bas­qar­ma tóraǵasy.

Kóktemgi egis jumystaryn qar­­jy­landyratyn qury­lym­dar­­dyń qatarynda «Azyq-túlik kor­po­rasııasy» da bar. Kompanııa sharýalardy aýyl sharýashylyǵy ónim­derin forvardtyq satyp alý arqyly qarjylandyrady. Qar­jylandyrýdyń mundaı túri áleýmettik-kásipkerlik korpora­sııa­larynyń kepildigimen júzege asyrylady.

Kompanııanyń basqarma tór­­­a­ǵasy Qanat Qaraýylovtyń aı­týyn­sha, qarjylandyrý bıyl aq­panda bastalǵan. Bul kóktemgi egis jumystaryna daıyndyq sha­ra­­laryn ýaqtyly ótkizýge jol ashty.

­– Bıylǵy qarjylandyrý kó­le­­­mi 40 mlrd teńge deńgeıinde jos­­parlanǵan. Satyp alynatyn ónim kólemi – shamamen 770 myń tonna. 2020 jyly forvardtyq satyp alýǵa 24,5 mlrd teńge bólindi. Bıyl qarjylandyrý 63 paıyzǵa ulǵaıdy. Sondaı-aq osy jyly korporasııa satyp alynatyn da­qyl­dardyń tizbesin keńeıtti. Iаǵnı endigi jerde qarjylandyrý ke­zinde 9 daqylǵa basymdyq beri­le­di. Bular – jumsaq bıdaı, qatty bıdaı, arpa, kúnbaǵys, raps, zyǵyr, qaraqumyq, suly, soıa, – dedi Q.Qaraýylov.

Forvardtyq satyp alý men­shik­ti qarajat esebinen de, tar­tyl­ǵan qarajat esebinen de jú­ze­ge asyrylady. Sondyqtan «Azyq-túlik korporasııasy» Reseı bır­jasyna 2,4 mlrd rýbl (shamamen 13,7 mlrd teńge) kóleminde oblıgasııalar ornalastyrdy. Osy oraıda «Azyq-túlik korporasııa­sy» sheteldik emıtent retinde Máskeý bırjasyna shyqqan al­ǵash­qy ári jalǵyz qazaqstandyq kom­panııa ekenin atap ótken jón.

2021 jylǵy 28 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha kompanııaǵa 39 mlrd teńgege 300-den astam ótinim ke­lip túsken. Bul rette aýyl shar­ýa­­­shylyǵy taýaryn óndirý­shi­­ler­diń shotyna 37,7 mlrd teńge aýdarylǵan.

Forvardtyq satyp alý 9 óńir­de – Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaq­stan, Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda júzege asy­­rylady. Satyp alynǵan ónim­der ishki naryqqa áleýmettik ma­­ńyzy bar azyq-túlik taýarlaryn óndirý úshin shıkizat túrinde ji­be­riletin bolady.