Bilimdini qoldaý – bolashaqty oılaý

Másele oqýshyda ǵana ma?

Qoǵam arasynda, ásirese áleý­met­tik jelilerde ǵylym men bi­lim áleminde álemdik dodalar­da daralanǵan darabozdardy jaz­baıdy dep jýrnalısterdi jıi jazǵyrady. Bıylǵy halyq­ara­lyq olımpıadadan altyn medal alǵan balanyń jetistigin jarııa­laǵymyz keldi. Sózden ná­tı­­je shyǵarý úshin ǵana emes, ózi­miz de shoý men toıdan góri ǵy­lym, bilimdi na­sı­hattaýǵa múd­­deli bolǵandyqtan ja­zý­­ǵa qu­­lyq tanyttyq. Dırektory oryn­­­ba­­saryna, ol muǵalimge, mu­ǵa­­lim ke­le­si muǵalimge, onysy oqý­shyǵa siltep, ázer degende jetip habarlassaq: «Sózimdi ja­zyp alyp, shyǵarǵanyńyz úshin maǵan qa­l­amaqy tóleısizder me?», deıdi. Ol týraly materıal shyqsa, fı­lan­troptar men rektorlardyń kózi­ne túsýi múm­kin ekenin, odan ári qol­daýǵa jol ashylatynyn aıt­tyq. Sózi­miz­di sońyna deıin jet­­ki­ze tyń­da­mas­tan tutqany tas­taı saldy.

Jas býynnyń baǵyty basqa, oılaý júıesi bólek qoı. Múmkin bir bil­meı­tinimiz, biz túsinbeı turǵan tusy bar shyǵar, talqylaý kerek-aq. Mine, osyn­daı maqsatta áleýmettik jelidegi paraq­sha­myz­ǵa: «Kóbi jýrnalısterdi shoý­dan ózgeni jazbaıdy dep jazǵyrady. Ja­rııa­laıyq desek, jaǵdaı mynadaı», dep jazdyq.

Sonda jeli qoldanýshylar arasynda: «Ba­la­ni­ki durys. Eńbek pen sózge aqy tólenýi kerek. Kapıtalızm zańy. Shetelde ár suhbat satylady» nemese «Sa­qalyn satqan káriden, aqylyn satqan jas artyq», dep burmalanǵan qanatty sózben balany jaqtaǵandar boldy. Ekin­shi jaǵynan júldeger-jasóspirimdi «juldyz dertine shaldyqty», dep datta­ǵa­ndar da boldy.

Jeliniń «jeli» gýildep turǵan zaman ǵoı. Artynsha álgi olımpıada je­ńim­­pazynyń muǵalimi (qaıdan tapqa­nyn bilmeımiz) nómi­rimizdi taýyp alyp, qo­ńy­­raýlatyp tur. Oqý oshaǵyn, oqý­­shy­nyń aty-jónin, qaıdan eke­nin kór­set­p­esek te jazbamyzdy óshirýdi surady. О́tinishin oryn­dadyq. Biraq balanyń mun­­daı áre­ketke ne sebepten bar­ǵa­nyn búk­­pesiz baıandaǵanda ǵana óti­ni­shiniń oryn­dalatynyn jet­kiz­dik. Sebebi bul ózge jeńimpaz ba­lalardyń kókeıindegi má­se­le bol­ýy ábden múmkin ǵoı degen oıda boldyq. Boljamymyz teris shyq­­pap­ty.

«Biz balalardy olımpıadaǵa óz er­ki­miz­ben, eshkimnen qandaı da bir qar­jy­lyq qoldaý kútpes­ten daıarlaımyz. Ba­lalar da túrli bilim báıgelerine ata-ana­synyń qaltasyn «qaǵyp» barady. My­saly, siz habarlasqan oqýshy memle­ket­ten eshqandaı kómek almastan áke-sheshesiniń qarjysymen olımpıadaǵa qa­tysyp keldi. Negizi mundaı jaǵ­­daıda oblystyq «Daryn» orta­lyǵy tóleýi tıis-tin. Biraq biz­diń óńirde ortalyq byl­tyr ǵana ashylǵandyqtan altyn me­dal alǵan halyqaralyq olım­pıadaǵa de­ıingi 2018 jáne 2019 jylǵy olımpıa­da­larda (respýblıkalyq, halyqaralyq) ba­la ata-anasynyń aqshasymen bardy. Keıbir jarystardyń shyǵynyn mektep dırektory atsalysyp, oqý osha­­ǵy atynan tólep turdy. Degenmen áke-she­she­si balanyń jatyn jerine, jú­­rip-turýyna tó­le­di ǵoı. Onyń ústine siz­­der habarlasqanda jolda da sol olım­­pıadaǵa qatysý kezinde biraz qıyn­­shylyqqa keziktik. Ka­rantınde «qa­ma­lyp», eki apta ýaqyt ótkizip kelgende jýrnalıster tolassyz habarlas­­ty. Ol mundaı ashyqtyqqa úı­ren­be­gen ǵoı. Oǵan qosa bir nár­se­ni qaıtalap aıta bergen­nen de mazasy qashqan bolar», dep bir toqtady jeńimpazdyń muǵalimi.

Tapsyrma men talaptan týǵan sheshim

Iá, balanyń jaıyn túrli tarapqa tartyp talqylaı berýge bolady. Muǵalimi aıtqan medıaǵa úırenbeýi de másele emes, aldyn ala kóp qaıtalanatyn su­raq­tar­ǵa jaýabyn daıyndap qoıyp ýa­qytty da, júıkeni de qurt­paı­tyn jol taba alasyz. Bizdi oılant­qany – mu­­ǵalimniń sonaý jerge oqýshynyń ata-anasy ber­gen aqshamen barǵanyn aıt­qanynda. Jáne osy sóıleminde daýy­­syn­daǵy qynjylysty anyq baıqadyq. Qynjylysy oryndy ma? Bizdińshe, oryndy. О́ıtkeni bir balanyń basyndaǵy jaǵ­daı Qazaqstan atynan halyqaralyq olımpıadaǵa qatysyp júrgen basqa da oqýshylarda kezdesýi múmkin.

Memleket basshysy Q.Toqaev osy túıt­kildiń túıi­nin­ dóp basqandaı, halyq­qa Jol­­daýyn­da: «Bıyl birne­she oqýshy halyqaralyq pán olım­pıa­­dalarynyń jeńimpazdary men júl­degerleri atandy. Ondaı daryndy balalarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý qajet. Biz olarǵa joǵary oqý ornyna túsý úshin kon­kýrstan tys granttar beremiz. Bir rettik aqshalaı syıa­qy da tó­leımiz», dedi.

Osydan soń «Syıaqynyń mól­sheri qandaı bolady?» degen suraq kóptiń kóke­ıinde turdy. Joldaý jarııa­lan­ǵan­nan keıin kóp uzamaı Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov ózi­niń áleýmettik jelidegi resmı paraq­sha­synda:

«Daryndy balalardy qoldaý úshin Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes kon­kýrs­qa qatyspaı-aq granttar berý, son­daı-aq bir­­­jolǵy aqshalaı syıaqylar kóz­deledi: altyn medal úshin keminde 1 500 AEK, kúmis medalǵa – 1 000 AEK, qola me­dalǵa 500 AEK usynylady», dep jazdy. Bıylǵy 1 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) – 2 917 teńge. Sonda altyn medal alǵan oqýshy bir ret 4 mln 375 myń 500 teńgelik aqshalaı syıaqy alady. Al kúmis medal ıegeri 2 mln 917 myń teńge, qola medal ıesi 1 mln 458 myń 500 teńgege qol jetkizedi.

Shyny kerek, bul – óte úlken je­­tis­tik. Sebebi buǵan deıin olım­pıadadan oq boıy ozyq shy­ǵyp, eldiń namysyn shetelde qorǵaǵan órenderimizge memle­ket­tiń atynan mundaı ynta­lan­dyrý bolǵan joq. Desek te Mem­leket bas­shysy oqý­shy­lardy ǵana emes, olar­dy daıarlaǵan muǵalimderin de qa­lys qal­dyrmaýdy, moraldyq jáne ma­terıaldyq turǵydan yn­ta­landyrýdy tapsyrǵan-tyn. Buǵan qatysty mınıstr A.Aı­ma­ǵambetov: «Halyqaralyq olım­pıa­dalardyń júldegerlerin daıyn­­da­ǵan pedagogterdi qoldaý shara­lary kóz­deledi», dep qysqa qaıyr­dy. Osy oraı­da «Naqty qandaı qoldaý sharalary kóz­delgen? Aqshalaı syıaqy ma, bolsa qandaı mólsherde? Álde shıpajaıǵa joldama ma, bolsa qaıda?» degen suraq týatyny zańdy. Saýalymyzdy tıisti ve­domstvoǵa joldadyq. Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginen: «Qazirgi ýaqytta «Pedagog mártebesi týraly» zańyna ózge­rister engizilýde. Halyqaralyq pán olım­pıada­la­rynyń jeńimpazdary men júl­­degerlerin daıyndaǵan peda­gog­t­er­di bir­jolǵy aqshalaı syıa­qy­men qam­ta­ma­syz etý bóliginde túzetý qaras­ty­­ryl­dy», degen jaýap aldyq. Any­ǵy­raq aıtar bolsaq, «Pedagog márte­besi týra­ly» zańnyń 9-baby 3-tar­ma­ǵyn­da: «Jergilikti atqarýshy or­gandar bir­jol­ǵy syıaqy tóleı otyryp nemese on­syz, jergilikti erekshelik bel­gileri men qurmetti ataqtardy taǵaıyn­daý jáne yn­talandyrýdyń ózge de ny­san­­da­ry arqyly, onyń ishinde Qazaq­stan Respýblıkasynda belgilengen mere­kelik kúnderge oraı pedagogterdi kó­ter­meleýdiń qosymsha sharalaryn bel­gi­­leýge quqyly», delingen.

Biraq munda, birinshiden, «syıaqy taǵaıyndaýǵa mindetti» de­linbegen. Sol sebepti bir ákim­dik muǵalimge kó­lik mingizip jatsa, bir eldegi ekinshi ákim­­dik alǵys hatpen marapattap qoıa sal­ýy múmkin. Ekinshiden, «olım­pıada júl­degerlerin da­ıyn­­daǵan muǵalim­der­ge» dep naq­ty kórsetilmegen. Sodan da bir óńirde pedagog jaı ǵana qo­ǵamdyq belsendiligi úshin, kele­si bir oblysta tórt jyldap oqý­shy­ny olımpıadaǵa daıyn­daǵan muǵalim syıaqy alady. Son­dyqtan zańǵa túzetý osy baǵytta en­gi­zil­se, quba-qup. 

Tarazyǵa tartqanda...

Tarazylap kóreıikshi. Tara­zy­nyń eki jaǵynda halyqa­ra­lyq olımpıadadan júlde alǵan sport­shy men oqýshy tur delik. «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Tımýr Seıitqazyuly halyqaralyq pán olımpıadasyna qatysýshylardyń jolyna, tamaǵyna, turatyn jerine memleket tarapynan, ıaǵnı osy ortalyq arqyly tólenetinin jetkizdi.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen másele sheshimin ta­­ýyp jatyr ǵoı. Endi halyqaralyq pán olımpıadasynyń je­ńim­pazdaryna joǵaryda atalyp ót­ken bir rettik aqshalaı syıaqyǵa qosa ta­ǵy elimizdegi kez kelgen jo­ǵary oqý ornyna grant taǵa­ıyn­dalady. Al Qa­zaq­­stan atynan bilim báıgesine ba­ra­­tyn oqýshylarǵa jasalatyn jaǵ­daı­ǵa kelsek, birshama nárse jolǵa qo­ıylǵan. Máselen, respýblıkalyq pán olımpıadasynyń júlde­ger­lerin jınap, áýeli oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizemiz. Sol oqý-jattyǵýdan jaqsy ná­tıje kór­set­kenderdi irik­tep, shetelde eli­miz­diń namysyn qorǵaıtyn Qa­zaq­stan ko­man­dasyn jasaqtaımyz. Oqý-jattyqtyrý jıynyna qa­ty­satyn respýblıkalyq deń­geı­de irikteýden ótken oqý­shy­­larǵa turatyn jeri men tama­ǵy­na tóleımiz. Al olardyń jol shyǵynyna jergilikti atqa­rý­­shy organnan, ıaǵnı bilim basqar­ma­la­rynan aqsha bólinedi», dedi T.Seıitqazyuly.

Biz «Sporttyq olımpıa­dalarǵa Qa­zaq­stan atynan qa­ty­sa­tyn sport­shy­larǵa tórt jyl boıyna daıyn­dalýy­na, jat­tyǵýyna memleketten qarjy qaras­ty­rylady. Jattyq­tyrý­shy­­laryna da jaǵdaı jasalady. Pándik olımpıadaǵa daıyndaıtyn muǵalimder de bir balany jattyqtyrýǵa kemi 3-4 jyl ke­te­tinin aı­ta­dy. Sondaı jaǵdaı muǵalimderge de qarastyrylǵan ba?» dep suradyq. Saýalymyzǵa «Daryn» ortalyǵynyń dırektory: «Muǵalimderge oqýshylardy olımpıadaǵa daıyndaǵan kezde qosymsha saǵat beriledi. Mektep­te­gi saǵattar ınvar­ıant­ty komponent, ıaǵnı mindetti sa­baqtarǵa jáne varıatıvti kom­ponent, ıaǵnı qosymsha ju­mys­tarǵa dep bólinedi. Sol qo­symsha jumysqa bó­lingen sa­ǵat, jalaqysyna úste­me­aqy retinde qosy­la­dy. О́zim buǵan deıin mektepte de jumys iste­dim, dırektorlyq qyzmetimde olım­­pıa­daǵa oqýshylar daıyndaımyn dep kelgen muǵalimderge qosymsha saǵat qarastyrdym. Nátı­jesi joǵary bolyp jatsa, kó­beıtýge tyrystym. Bul – endi mek­tep basshylyǵyna da baılanys­ty», dep jaýap berdi.

Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, halyq­ara­lyq olımpıadaǵa baratyn oqýshy­lar­dyń mı qyz­metin jaqsartýǵa shokolad pen sýsynǵa aqsha bólinedi eken. Buǵan shamamen ár balaǵa 1000 teń­ge jumsalady desek, 31 myń teńge (jyl saıyn olımpıadaǵa 31 bala barady) ketedi. Osy somany 4-ke kóbeıtsek, 124 myń teńge shyǵady, bul – tórt jylǵa bólinetin qarajat. Al Ulttyq olım­pıada komıtetiniń bas dırektory Nurlan Nógerbek bir aıdaı buryn Bas Assam­bleıanyń otyrysynda: «Ulttyq qu­ra­­ma komandalarynyń múshelerine sport­tyq taǵam satyp alýǵa 110 mln teńge jumsaldy», dedi. Bul bir jylǵa bólingen aqsha ma, álde bir sıklge, ıaǵnı olımpıada daıyndyǵy men ótkiziletin tórt jyldyq kezeńge qarastyrylǵan qarajat pa, ony bilmedik. Ko­mı­tet óki­li­ne habarlasyp ta anyq­taı almadyq. Áıteýir sport­shy men oqýshyǵa bólingen qara­jat­tyń ara qashyqtyǵy jer men kókteı ekeni kórinip tur.

Iá, tarazylaý úshin aqparat alǵymyz kelgenin bilgen komıtet ókiliniń aıt­qa­nyn­daı, sa­lystyrýǵa da kelmeıtin dú­nıe shyǵar. Alaıda biz oqýshy men sportshy dep emes, bilim-ǵylym, ónertabys pen sport dep qaraıyqshy. Álemdi, tipti adam­zatty bilim men ǵylym ıger­­gen­der basqaryp, onymen qoı­­maı elin damytyp, ekonomıkasyn qaryshtatyp otyrǵanyn eskersek, biz úshin tarazynyń qaı jaǵy basym bolýǵa tıis edi? «Sport – densaýlyq kepili» dep ýáj aıtatyndar bolar, biraq bul – buqaralyq sport emes. Odan qaldy, «kásipqoı sporttyń jetistigimen halyqaralyq bede­li­mizdi kóterip otyrmyz» degen argýmentti alǵa tar­tatyndar tabylady. Solaı desek, ǵylym men tehnologııany, sapaly bilim­di birinshi orynǵa qoıǵan araldyń ortasyndaǵy Japonııa men joq­tan bar ja­saǵan Izraıl qa­zir qaı deńgeıde? Osyndaı suraq týǵanda qaıtadan tarazylaı bastaısyń. Sodan álemdik oqýshylardan oq boıy ozyp, altyn medal alǵan bilim báıgesiniń jeńimpazy men dúnıejúzilik sport dodadasynan daralanǵan altyn medal ıegerine jasalatyn jaǵdaı teńespese de shamalansa eken deısiń...