«Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten» deıdi qazekem. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda – Keńes Odaǵy tarap, odaqtas respýblıkalar arasyndaǵy sharýashylyq baılanystar úzilip, burynǵy josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa kóshý bastalǵan ótpeli kezeńde shıelenisken ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarynan qalany da, aýyldy da jumyssyzdyq jaılap, halyqtyń turmysy tómendegende neshe túrli qylmys órship, jol toryǵan, jeke isin jańa bastaǵan kásipkerlerdi bopsalaǵan qaraqshylar kóbeıgen edi.
Mundaı uıymdasqan qylmystyq toptar el jaǵdaıy túzelgen jańa ǵasyr basynda joıylyp, qaraqshylyq qaýpi seıilgendeı bolǵan. Alaıda «qara altynǵa» balanǵan munaı baǵasy quldyrap, eldiń qarjy jaǵdaıy qıyndaǵan, onyń ústine koronavırýs pandemııasy ekonomıkaǵa teris áserin tıgizgendikten, halyqtyń tabysy taǵy da kemip, qymbatshylyq qyspaqqa ala bastaǵan keıingi jyldary qaraqshylyqty kásip etýshiler qaıtadan bas kótergen tárizdi.
Ishki ister mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń habarlaýyna qaraǵanda, osy jyldyń basynda Túrkistan oblysynda uıymdasqan qylmystyq top músheleri Qazyǵurt aýdanynyń turǵynyn qorqytyp, tórt mıllıon teńgedeı aqsha bopsalaǵan. Polısııadan kómek suraýǵa dáti jetken azamattyń shaǵymyna oraı birden qurylǵan Polısııa departamenti men Ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentiniń tájirıbeli qyzmetkerleriniń birlesken toby toǵyz adamdy qylmys ústinde tyrp etkizbeı ustaǵan. Keıin olardyń tórteýi uıymdasqan qylmystyq toptardyń músheleri ekeni, al úsheýi buryn buzaqylyq jasap, adam urlaǵany jáne terrorıstik áreketti uıymdastyrýǵa tyrysqany úshin sottalǵany anyqtalǵan.
Sondaı-aq bıylǵy jazda Bas prokýratýranyń úılestirýimen Ishki ister mınıstrligi men Ulttyq qaýipsizdik komıteti Almaty qalasy, Almaty, Aqtóbe, Jambyl jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń aýmaǵynda arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdi tarta otyryp júrgizgen arnaıy operasııa barysynda uıymdasqan qylmystyq toptyń 28 múshesi qolǵa túsken. Elýden astam obektini tintý kezinde atys qarýlary men oq-dáriler jáne arnaıy baqylaý júrgizýge arnalǵan tehnıka tabylyp, tárkilengen. Bul qylmyskerler toby elimizdiń ońtústiginde 15 aýyr jáne asa aýyr qylmys istegen. Sonyń ishinde 3 ret qaraqshylyq shabýyl jasaý, 5 ret kásipkerlerdi qarý qoldaný arqyly bopsalaý bar. Bul qylmystyq top óz ıerarhııasy men qatań ishki tártibin saqtaǵan jáne qoldaryna túsirgen jábirlenýshilerge erekshe qatygezdik kórsetken.
Al jýyrda Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda betterine medısınalyq maska, bastaryna kepka men kúlápara kıgen úsh jas jigit qoldaryna pıstolet pen pyshaq ustap, túngi ýaqytta birneshe turǵynnyń baǵasy qymbat telefondaryn tartyp alǵan. Polıseıler qylmystyq topty Almaty qalasynda ustap, túrmege qamaǵan. Tergeý barysynda olar da buryn qaraqshylyq pen adam tonaý, kólik urlaý qylmystarymen shuǵyldanyp, sottalǵandar bolyp shyqqan.
Arada birer kún ótkende Jetisý óńirindegi Jarkent qalasyndaǵy oıyn klýbyna qaraqshylyq shabýyl jasalǵan. Jergilikti úsh jas jigit klýb qyzmetkerlerin sholaq myltyq jáne pıstoletpen qorqytyp, 1 mıllıon teńgeni tartyp alyp ketken. Almaty oblysy Polısııa departamenti krımınaldyq polısııa basqarmasynyń qyzmetkerleri olardy da ońtústik astanadan izdep taýyp, der kezinde quryqtapty.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetterine súıensek, 2019 jyly elimizde 465 qaraqshylyq shabýyl tirkelip, onyń 83,8 paıyzy ashylǵan. Byltyr mundaı qylmys sany 235-ke deıin azaıǵan ári ashylý kórsetkishi de jaqsara túsken (89,7 paıyz). Alaıda quqyq qorǵaý organdary qol jetkenge toqmeıilsip ketti me, álde basqa sebebi bar ma – bıyl qaraqshylar shabýyldaryn údete túsken tárizdi. Naqty aıtsaq, ótken on aıda 192 qaraqshylyq qylmys tirkelip, olardyń sany byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 9-ǵa, ıaǵnı 6,1 paıyzǵa ulǵaıǵan. Olardyń ashylý kórsetkishi de byltyrǵy 92,8 paıyzdan 92,1 paıyzǵa deıin nasharlaǵan.
Qaraqshylyq áreketter burynǵysha Almaty men Shymkent qalalarynda, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystarynda jıi jasalǵan, al Nur-Sultan qalasy men Aqtóbe, Qaraǵandy, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda ótken jylǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda kóbeıip ketken. Mundaı qylmystardyń ashylý deńgeıi Qyzylorda (50 paıyz), Qostanaı (75 paıyz), Almaty (81,8 paıyz), Batys Qazaqstan (81,8 paıyz), Shyǵys Qazaqstan (84,6 paıyz) oblystarynda tómen bolyp otyr. Sondyqtan quqyq qorǵaý organdary, negizinen, jeke kásibin dóńgeletip, el qazynasyna salyq tólep otyrǵan isker azamattardyń tóbelerine áńgirtaıaq oınatyp júrgen qanipezer qaraqshylardy áshkerelep, zań aldynda jaýapqa tartý jumysyn shıratpasa bolmas.
...Jaqynda maǵan bir óńirdegi tabysty sharýashylyqtyń kópten tanys basshysy ózine jergilikti uıymdasqan qylmystyq toptyń ókili kelip, «ózderiniń turaqty «qamqorlyǵyna» alyp, basqa tıisýshilerden qorǵaý qyzmetin kórsetýdi jáne sol úshin aı saıyn konvertpen qomaqty «syıaqy» tóleýdi» usynǵanyn aıtty. Oǵan ózin qaraqshylardan arashalaý úshin tıisti quqyq qorǵaý organdaryna júginýi qajettigi jóninde keńes berdim. Biraq mundaı áreketke onyń júregi daýalaı ma, álde qylmyskerlerdiń degenine kóne me – onysyn bile almadym. Oılap qarasaq, mundaı táýekelge barýdyń ózi de basyńdy báıgege tikken azamattyq erlikpen para-par-aý...