Sýbsıdııa kimniń «saýyn sıyry»?..

Bul keń aýqymda qolǵa alynǵan is Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl agenttigine bergen tapsyrmasyna sáı­kes atqarylyp otyr­ǵany málim.

Atalǵan agenttik arnaıy júrgiz­gen keshendi taldaý nátıjelerine qaraǵanda, sýbsıdııalaý isinde jiti baqylaý júıesiniń joqtyǵy, sondaı-aq demeýqarjyny tıimsiz jáne maqsatsyz paıdalanǵany úshin ákimdikter men Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginiń laýazymdy tulǵalarynyń naq­ty jaýapkershi­ligi bolmaýy jaǵdaıdy kúrdelendi­rip jibergen. Biraq olardyń «qoldarynda barynda qony­shynan basyp», sýbsıdııa boıynsha óz qalaýlarynsha she­shim qabyldaýyna keń ókilettilik berilgen.

Máselen, Antıkor júrgizgen sarap­tama nátıjesinde Soltústik Qazaq­s­tan oblysynda ataq-dańqy dú­ril­dep turǵan «Zenchenko jáne K» kom­man­­dıttik seriktestigi jáne «Taıyn­sha­AgroInvest», «Tuqym», «Shatılo ı K» sııaqty iri jaýapkershiligi shekteýli se­rik­testikter ǵana jyl saıyn qomaqty sýb­sıdııaǵa qol jetkizip kele jatqany anyqtalǵan. Sebebi mol sýbsıdııa alý úshin sharýashylyqtarǵa tym joǵary talap qoıylady. Mysaly, demeýqarjydan dámeli sharýashylyqtyń ógizshelerdi semirtip, etke ótkizý úshin 1000 iri qara syıatyn bordaqylaý alańy bolýy shart. Álbette, ony salý shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń qolynan ońaılyqpen kelmeıtini aıdan anyq. Al sýbsıdııa alýdyń «qyr-syryna» qanyq adamǵa mundaı talaptyń qandaı maqsatpen qabyldanǵany aıtpasa da túsinikti...

Buǵan qosa, sýbsıdııalaýdyń aqpa­rat­tyq júıeleri áli kúnge jetildirilmegen, ruqsatsyz qol jetkizýden qorǵalmaǵan, al munyń ózi derektermen aıla-sharǵy jasaýǵa múmkindik beredi. Sonyń saldarynan mal sharýashylyǵy salasynda janýarlardyń jasyn, jynysyn óz betinshe túzetý, olardyń sáıkestendirý nómirlerin qaıtalap kórsetý sııaqty kóptegen burmalaýshylyqqa jol berilgen. Olar belgilengen krıterıılerge saı kelmeıtin janýarlardy sýbsıdııalaý, bir mal basyn eki ret sýbsıdııalaý, sýbsıdııa tólengen maldyń saqtalýyn jáne maqsatsyz paıdalany­lýyn qamtamasyz etpeý úshin qasa­qana jasalǵan. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy sharýashylyqtardyń birinde sýbsıdııa alý úshin sıyrlardyń jasyn buzaýdyń jasyna túzetýdiń 400-den astam faktisi áshkerelengen.

Sýbsıdııany jymqyrýdyń taǵy bir shemasy – óńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmalary qyzmetkerleriniń ózde­riniń jeke múddeleri bar kompanııalar satyp alatyn jabdyqtar qunyn barynsha kóterýi jáne sapasy tómen, arzan tehnıkany tańdap alýy. Keıde tipti qajetti jabdyq ákelinbese de, aqysy jalǵan aktiler boıynsha aýdarylǵan. Al Aqtóbe oblysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Ulttyq agrar­lyq ǵylymı ortalyqtyń (UAǴO) qyzmetkerlerinen qurylǵan qylmystyq top 3 jyl boıy ózderiniń jeke múddeleri bar kásiporyndar arqyly 400-den astam sharýa qojalyǵyna kún panelderin joǵary baǵamen jetkizip qana qoımaı, olardyń elektrondy sıfrly qoldaryn paıdalanyp ótinim jasap, berilgen sýbsıdııany ózara bólip alǵan. Osy UAǴO qyzmetkerlerine qatysty Atyraý, Jambyl, Túrkistan oblystarynda da qylmystyq ister qozǵalǵan.

Eginshilik salasyn sýbsıdııalaýda negizgi táýekelder jalǵan mámileler jasasý múmkindigimen, qujattardyń durystyǵyn, demeýqarjy tólenetin tyńaıtqyshtar, pestısıdter, tuqym sııaqty ónimderdi naqty satyp alý men maqsatty paıdalanýdy tekserý tetikteriniń bolmaýymen baılanysty.

Osyndaı korrýpsııalyq táýekel­der Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy qyzmettiń jáne prokýratýra organ­darynyń tekserýleri barysynda rastalyp, 100 qylmystyq is qozǵalǵan. Byl­tyr Antıkor júrgizgen arnaıy operasııa barysynda Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine, Nur-Sul­tan, Shymkent qalalarynyń, Aqmo­la, Túrkistan, Jambyl, Shyǵys Qa­zaq­stan, Batys Qazaqstan, Aty­raý jáne Aqtóbe oblystarynyń ákimdik­te­rine baǵynyshty uıymdardyń qyzmet­ker­lerinen qurylǵan qylmystyq toptardyń joldary kesilgen. Tergeý nátıjesinde 14 laýazymdy tulǵa qamaýǵa alynyp, 22 adam kúdikke ilingen. Birtalaı is sotqa berilip, tıisti úkimder shyǵarylǵan: Jambyl oblysynda mal sharýashylyǵy bóliminiń basshysy óziniń jeke múd­de­si bar sharýa qojalyǵy úshin is júzinde satyp alynbaǵan malǵa 33 mln teńge sýbsıdııa alýdy uıym­dastyrǵany úshin 7 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan. «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» aksıonerlik qoǵamy Túrkistan oblystyq fılıalynyń menedjeri «Sybaǵa» baǵdarlamasy bo­ıynsha asyl tuqymdy mal satyp alý úshin alǵan 45 mln teńgeni jymqyrǵany úshin 5 jyl­ǵa shartty túrde bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy basqa adamdarmen toptasa otyryp, 120 sharýa qojalyǵynyń atynan jalǵan qujattar jasap, olardyń shottaryna túsken sýbsıdııalardy jymqyrǵany úshin sotqa tartylǵan.

Bıyl Shyǵys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy, Jambyl jáne Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqar­malary basshylarynyń orynbasar­la­ry aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııa­laýǵa bólingen qarjyny jymqyrdy degen kúdikpen ustalǵany málim boldy.

Aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý isindegi sybaılas jemqorlyqtyń túp-tamyry tereńde desek, qatelespeımiz. Birinshiden, osy salanyń mınıstri aýys­qan saıyn sýbsıdııalaý saıasaty men krıterııleri de ózgertilip oty­rady. Antıkor munyń «syryn» ashyp aıtpaǵanymen, mamandar ár bas­shynyń sýbsıdııalaý isindegi «refor­masynyń» kózdegeni – shyntýaıtynda, memlekettiń múddesi emes, qyzyl sózben búrkemelengen jeke basynyń múddesi, óıtkeni árqaısysynyń syr­tynda óziniń «búıregi buryp tura­tyn» kompanııalar bar degen pikir aıtady. Ekinshiden, sýbsıdııa alý­dyń baǵyttary, túrleri, sharttary kóp ekeni sharýalar úshin úlken ákim­shilik kedergige aınalǵan. Bul da aýyl sharýashylyǵyna bıligi júretin laýazymdy tulǵalardyń «tilin tapqan» iri kompanııalar úshin qoldan jasalǵan aıla-sharǵy ispetti. Sýbsıdııalaýdyń osyndaı júıesi sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı týǵyzyp, aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa bólingen bıýdjet qarajatyn ádiletsiz, ári utymsyz bólýge ákeledi.

...Osydan on shaqty jyl buryn aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýbsıdııaǵa qatysty paraqorlyq jaıly anekdotqa bergisiz bir «ańyz» estigenimiz bar: teriskeı óńirlerdiń biriniń tabıǵaty tamyljyǵan úlken aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalýǵa daıyndalyp jatqan sheneýnik ózimen ym-jymy bir oblys basshysynyń «batasyn» alyp turyp: «Bilýimshe, men barǵaly otyrǵan aýdan ákiminiń aýyl sharýashylyǵy jónindegi orynbasary sýbsıdııadan jınaıtyn alymnyń basqa aýdandardaǵy áriptesteri sııaqty 20 paıyzyn emes, 50 paıyzyn óz qaltasyna basyp qalatyn kórinedi. Onymen qalaı jumys isteımin?..», deıdi. Oblys ákimi dereý álgi «ádepsiz» orynbasardyń túıindemesin aldyryp qarap: «Bul kisi óte tájirıbeli kadr eken, seni aıaǵyńnan shalyp, erkin jumys istete de qoımas. Endeshe, ony eshkim qyzyǵa qoımaıtyn qý daladaǵy eń alys aýdanǵa ákim qylyp ósirip jibereıin...», degen eken.

Aýyl sharýashylyǵy salasyn alǵa bas­­­tyrmaı kele jatqan bylyq-shylyq­tyń basty sebebiniń biri sanalatyn sýbsıdııa jaıly sóz qozǵalǵanda sol sóz eske túsedi. Alaıda búginde demeýqarjyny talan-tarajǵa salǵany úshin qylmystyq jaýapqa tartylyp jatqandardyń ishinde ákimqaralar joqtyń qasy. Al sýbsıdııa ápergeni úshin sharýalardan alǵan qyrýar parany óńirlerdiń aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń basshylary men olardyń orynbasarlary, bólim basshylary tek óz qaltalaryna basyp otyr degenge sený qıyn. Baıaǵysha «aıran ishkender qutylyp, shelek jalaǵandar tutylyp» jatqan tárizdi. Shyndyǵynda, sýbsıdııa kimniń hám kimderdiń «saýyn sıyry» ekenin anyqtaý – Antıkorǵa syn dep oılaımyz.