Kóshi-qonǵa jańa tásil qajet

«Myń ólip, myń tirilgen» jany siri hal­qymyz «Kóp qorqytady, tereń ba­ty­­ra­dy» degen naqyl sózin Maǵjan Jumabaev:

«Alystan orys, qytaı – aýyr salmaq,

Jaqynnan tynshytpaıdy

qalyń qalmaq.

Artynda – or, aldynda – kór,

jan-jaǵy – jaý,

Daǵdarǵan Alash endi qaıda barmaq?», dep jyrlaǵan qıly zamanda qınalǵanynan aıtqan bolar, shamasy.

Ulan-ǵaıyr jeriniń kólemi boıynsha dúnıe júzinde 9-oryndy, al halqynyń sany boıynsha 64-oryndy ǵana enshi­lep otyrǵan Qazaqstan úshin demografııa máselesi, sonyń ishinde, ishki jáne syrtqy kóshi-qon jaıy qazirgi almaǵa­ıyp kezeńde de asa mańyzdy ekenin kózi ashyq, kókiregi oıaý adamnyń bári túsinedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» baǵdarlamalyq maqalasynda: «Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndary­nyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qo­nystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa, sońǵy jyldarda túr­li sebepterge baılanysty báseńdep qal­ǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz. Bul eki máseleniń de strategııalyq mańyzy bar. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraý­ǵa bolmaıdy. Jergilikti bılik mundaı jumystardy joǵaryǵa kópirgen aq­par berý úshin emes, memlekettik múdde jáne aǵaıynǵa shynaıy janashyrlyq tur­ǵysynan jasaýǵa tıis», dep jazyp, memlekettik kóshi-qon saıasatynyń mán-mańyzyn ashyp kórsetti. Sondaı-aq byl­tyrǵy Joldaýynda Úkimetke Kóshi-qon saıasatynyń jańa tujyrymdama­syn ázirleýdi tapsyra kelip: «El ishindegi eńbek kúshiniń utqyrlyǵy máselesine qa­tysty da jańa ustanymdar qajet. Úkimet ońtústikten soltústikke kóship jat­qan azamattarǵa járdemaqy bólýdiń qol­danystaǵy tásilderin qaıta qaraýy kerek. Atap aıtqanda, ony ákimdikter arqyly ǵana emes, ońtústik óńirlerden adamdardy óz betimen jaldaıtyn jumys berýshilerdiń shyǵynyn óteý arqyly da berýge bolady. О́z betinshe bıznespen aınalysqysy keletinderdiń de kóshýine jaǵdaı jasaǵan jón. Kóship kelgen azamattarǵa úı salý ǵana emes, aýyl sharýa­shylyǵymen aınalysý úshin de jer telim­derin berý múmkindigin pysyqtaý kerek. Sondaı-aq olarǵa memlekettik qol­daý sharalary qoljetimdi bolýyn qam­tamasyz etý qajet», dep naqty mindetter júktedi.

Bul baǵytta qandastardy qabyldaý­ǵa qosa, «Eńbek» nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasyn­da jumys kúshi artyq óńirlerdiń tur­ǵyndaryn jumys kúshi tapshy óńirler­ge erikti túrde qonys aýdarý qolǵa alyn­ǵany belgili. Úkimettiń málimetine súıen­sek, ótken bes jyl ishinde ońtústikten soltústik óńirlerge 33,8 myń adam qo­nystandyrylǵan. Bul az ba, kóp pe? Muny bilý úshin kóshi-qon statıstıkasyna kóz salaıyq. Keıingi bes jylda turǵyndar sany Qostanaı oblysynda 22 myńǵa (2017 jylǵy 879 myńnan 2022 jylǵy 857 myń adamǵa deıin), Pavlodar oblysynda 10 myńǵa (757 myńnan 747 myń adamǵa deıin), Soltústik Qazaqstan oblysynda 26 myńǵa (563 myńnan 537 myń adamǵa deıin), Shyǵys Qazaqstan oblysynda 33 myńǵa (1 389 myńnan 1 356 myń adamǵa deıin) azaıǵan. Tutas­taı alǵanda, atalǵan qonys aýdarýshylardy qabyldaýshy 4 óńirde bes jyl ishinde turǵyndar sany 91 myńǵa kemigen. Jyl­dan-jylǵa jalǵasyp kele jat­qan osy teris úrdistiń qashan tyıylary belgisiz. Saıyp kelgende, bul qonys aýdarýshylar sany az bolyp, qonys aýdarý baǵdarlamasy kútkendegideı nátıje bermegenin kórsetedi.

Munyń sebebine úńilsek, eń aldymen, Úkimet soltústik jáne shyǵys óńir­lerdegi dabyl qaǵarlyqtaı demogra­fııalyq ahýalǵa jáne qonys aýdarý baǵ­darlamasyn iske asyrýǵa jete kóńil bólmeı otyrǵany ańǵarylady. Atap aıt­saq, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarýshylar men qandastarǵa bólinetin jyldyq kvotany jumys kúshi tapshy óńirlerdiń bergen ótinimderine sáıkes bekitýmen ǵana shektelip, osy memlekettik mańyzǵa ıe baǵdarlamany iske asyrýǵa aralaspaı, ony jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretine berip, jaıbaraqat qarap otyr. Mysaly, bıylǵy jyly óńirlik kvota boıynsha nebári 6 587 qonys aýdarýshyny jáne 1 499 qandasty qabyldaý kózdelgen. Sebebi soltústik jáne shyǵys óńirlerdiń ákimdikteri, «Ash qulaqtan tynysh qulaq» degendeı, jergilikti tur­ǵyndar sany jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqanyna onsha alańdamaı, qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaýdyń mashaqaty kóp sharýasymen shuǵyldanýǵa onsha qulshynys tanytpaıtyny, tipti jergilikti sheneýnikter tarapynan kóship kelgen aǵaıyndarǵa adamı janashyrlyq jetispeı jatatyny belgili. Demek, kóshi-qon saıasatyna jańa tásil qajet. Naqty aıtsaq, jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndaryn jumys kúshi tapshy soltústik jáne shy­ǵys óńirlerge erikti túrde qonys aýdarý jáne qandastardy qabyldaý baǵ­darlamasyn iske asyrýmen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ýákiletti memlekettik organ retinde tike­leı aınalysyp, tıisti oblystar ákim­dikteriniń sylbyr qımylyna sony serpin bergeni jón. Bul úshin soltústik jáne shyǵys óńirlerde qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaýdy barynsha kóbeıtýdiń birneshe jylǵa arnalǵan boljamdy josparyn jasap, tııanaqty iske asyrý qajet. Osy maqsatta, bálkim, qoǵamda aıtylyp júrgenindeı, Úkimettiń janynan Kóshi-qon agenttigin nemese Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń janynan derbes Kóshi-qon komıtetin qurý qajet shyǵar. Sonymen qatar bul memlekettik másele Úkimettiń udaıy baqylaýynda bolǵany jón.

Shyntýaıtynda, ońtústik óńirlerden soltústik jáne shyǵys óńirlerge qonys aýdarǵysy keletin otbasylar, ásirese jańa shańyraq qurǵan jastar az emes. Buny Almaty oblysynan SQO-ǵa kó­ship barǵan qoǵam belsendisi Býrahan Daqanov ashqan «Teriskeıge joryq» telegram-arnasyna ún qatqan azamattar­dyń sózderine qarap baıqaýǵa bolady. Alaıda olardyń kóbi qonys aýdarýdyń mán-jaıyn bilmeıdi jáne áleýmettik jelide qoıǵan saýaldaryna quzyretti sheneýnikter tarapynan jaýap alyp jatqan joq. Sondyqtan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi janynan qonys aýdarý máseleleri bo­ıynsha azamattarǵa aqparattyq qol­daý kórsetetin ortalyq qurylsa, quba-qup.

Qandastardy qabyldaý máselesine kelsek, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qa­ýym­dastyǵy halyqtyq asar ádisimen shetelden kóship keletin qazaqtarǵa turǵyn úıler salý bastamasyn kóterip otyr. Álbette, oǵan Úkimet nazar aýdaryp, qoldaý kórsetse, ıgi. Aqmola jáne Túrkistan oblystarynda iske asyrylyp jatqan qandastarǵa arnalǵan agroqalashyqtar salý jobasy aldaǵy ýaqytta Soltústik Qazaqstan oblysynda jalǵasyn tabýǵa tıis.

Osy oraıda bir eskererlik jaıt: orystildi turǵyndary basym soltú­s­tik jáne shyǵys óńirlerge О́zbekstan­nan jáne basqa TMD elderinen kóship keletin, orys tilin biletin qandastardy kóbirek ornalastyrǵan durys bolar edi. О́ıtkeni Qytaı men Mońǵolııadan jáne basqa shet memleketterden kóship kelgen qandastarymyz orys tilin bil­me­gendikten, teriskeı óńirlerde qıyn­dyqtarǵa tap bolyp, jańa ortaǵa tez be­ıim­dele almaı, qınalyp júr.

Memleket basshysynyń óz betinshe bıznespen aınalysqysy keletinder­diń de soltústik jáne shyǵys óńirlerge kóshýine jaǵdaı jasaý, kóship kelgen azamattarǵa aýyl sharýashylyǵymen aınalysý úshin jer telimderin berý jó­nindegi tapsyrmalary qonys aýdarýǵa nıettenip otyrǵan adamdardy qýantyp tastaǵanymen, olardyń oryndalý barysy kóńil kónshitpeıdi. Osyǵan oraı, Májilis depýtaty Qudaıbergen Erjan Úkimet­ke joldaǵan depýtattyq saýalynda: «Ha­lyqpen kezdesýlerimizde qonys aýdarý baǵdarlamasynyń oryndalýy jóninde syn-eskertpeler aıtyldy. Keı jerlerde tipti jergilikti bıliktiń áreketsiz­digin sabotajǵa teńedi. Baǵdarlama aıasynda kóship barǵanymen, keıin qaı­týǵa máj­búr bolǵan jerlesterimiz se­bepterimen bólisti. Olar mynadaı: birin­shiden, jer­gilikti ákimdikter nem­quraıdy­lyq tanytyp, qonys aýdarýshy azamat­tar óz problemalarymen ózderi betpe-bet qalǵan. Ekinshiden, qonys aýdarýshylar­ǵa berilgen turǵyn úılerdiń sapasyz­dy­ǵy balalardyń densaýlyǵyna teris áse­rin tıgizgen. Úshinshiden, jeke qoja­lyq sharýashylyǵyn júrgizýge múm­kindik bolmaǵan. Tórtinshiden, mal sharýa­shylyǵymen jáne dıqanshylyqpen aınalysýǵa shabyndyq, jaıylym, jer telimderi berilmegen. Jyldap ıgerilmeı bos jatqan jerler bola tura, jergilikti atqarýshy organdar ártúrli sebepti alǵa tartyp, qonys aýdarýshylar suranysyn oryndaýǵa asyqpaıdy», dep jazypty. Májilismenniń osy pikiri de kóshi-qonǵa jańa tásil qajettigin aıǵaqtap tur.