Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ótpeli kezeńde tap bolǵan ekonomıkalyq qıyndyqtardy eńsergen tusta – 2000 jyly bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan Ulttyq qor qurylǵany málim. Qor 2008 jyly bastalǵan dúnıejúzilik qarjy daǵdarysy kezinde jáne koronavırýs pandemııasy qaı memlekettiń bolsyn ekonomıkasyna aýyr soqqy bolyp tıgen keıingi jyldary egemen elimizdiń qýatty qarjylyq tiregine aınaldy.
Osy rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda: «Sońǵy kezde bıýdjettiń shyǵys bóligindegi mindettemelerdi oryndaý úshin bıýdjet tapshylyǵy ulǵaıyp, Ulttyq qordan alynatyn transfertter kóbeıýde. Únemi osylaı «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júre almaımyz. Bizdegi qarjylyq ornyqtylyqtyń qory sonshalyqty sheksiz emes. Bıýdjettiń kirisin arttyrý úshin sharalar qabyldaý qajet ekeni sózsiz. Birinshi kezekte, memlekettik shyǵystardyń aýqymyn jáne onyń tıimdi jumsalýyn baqylaýda ustaý kerek», dep Ulttyq qordy ortaıtpaýdyń mańyzdylyǵyn atap aıtty.
Ulttyq qordan tek keıingi úsh jyl ishinde 12 trıllıon teńge, ıaǵnı 30 mıllıard dollarǵa jýyq qarjy alynyp, ártúrli maqsattarǵa, sonyń ishinde koronavırýs pandemııasynyń zardaptaryn eńserýge jumsaldy. Osynshama qarajattyń qalaı ıgerilgenine bıyl Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti arnaıy aýdıt júrgizip, eleýli kemshilikterge jol berilgenin anyqtady.
Máselen, elimizdiń damý baǵdarlamalary respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń, sondaı-aq jeke ınvestısııalardyń esebinen qosa qarjylandyrý jaǵdaıynda júzege asyrylady. Ulttyq qordyń qarajatyn osylaı shashyrata paıdalaný onyń tıimdiligin baǵalaýǵa múmkindik bermeıdi. Tek 2021 jyly ǵana nysanaly transfert arqyly jalpy somasy 787 mlrd teńgeni quraǵan (1 jobaǵa orta eseppen 450 mln teńge) 1750-ge jýyq ınvestısııalyq joba qarjylandyrylyp, olardaǵy Ulttyq qordyń úlesi 13,3 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin bolǵan. Osy jobalardyń 86,5 paıyzy ınfraqurylym men turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqqa tıesili, al jańa óndiris ashýǵa nebári 7 joba baǵyttalǵan (0,7 paıyz). Olar – Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «PTF» Jańa qus» JShS qus fabrıkasy, «Zelenyı Sever» jáne, Green Smart Farm jylyjaı keshenderi, Zha-Group LTD jáne «Alısaraı» sút-taýarly fermalary, Qaraǵandy oblysynyń Saran qalasyndaǵy shınalar óndirisi jáne Qostanaı oblysyndaǵy júk avtomobılderiniń jetekshi beldemeleriniń basty berilisteriniń redýktorlaryn shyǵaratyn zaýyt.
Ulttyq qordan bólingen qarjyny óz maqsatyna paıdalanbaý faktileri de bar. Mysaly, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 5 jyl ishinde 2 mıllıard aǵash otyrǵyzý, balyq ónimderin óndirý men eksporttaý kólemin ulǵaıtý úshin 2021 jyly alǵan qarajattyń 700 mıllıon teńgesin vedomstvolyq baǵynysty kásiporyndaryna avtokólikter, jabdyqtar men noýtbýkter satyp alýǵa jumsaǵan.
Ol ol ma, aýdıt barysynda 2015-2021 jyldary paıdalanylmaǵan jáne Ulttyq qorǵa qaıtarylmaǵan qarajat somasy 72,3 mıllıard teńge ekeni anyqtalǵan. Sonyń ishinde 2021 jylǵa tıesili 60 mıllıard teńge qarjy Ulttyq qorǵa qaıtarylǵan. О́ńirlik bıýdjetterde ıgerilmeı tekke jatqan osynshama qarjyǵa ondaǵan mektep pen aýrýhana salýǵa, nemese el turǵyndary janaıqaılary shyǵa aıtyp júrgen basqa da talaı ózekti máseleniń túıinin tarqatýǵa ábden bolar edi.
Esep komıteti Ulttyq qor qarajaty esebinen ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń ózara is-qımyly nashar, munyń ózi olardyń tıimsiz josparlanýyna jáne paıdalanylýyna ákelip soǵyp otyr degen qorytyndyǵa kelgen. «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi» demekshi, osyndaı júıeli kemshilikterge jol berilýiniń negizgi sebebiniń biri – Ulttyq qorǵa júktelgen mindetterdiń oryndalýyna úsh memlekettik organ men eki konsýltatıvtik-keńesshi organ jaýap beredi. Naqty aıtsaq, josparlaý – Ulttyq ekonomıka mınıstrligine, kiristerdi esepke alý – Qarjy mınıstrligine, aktıvterdi basqarý – Ulttyq bankke, jalpy úılestirý – Ulttyq qordy basqarý jónindegi keńeske, baqylaý Ulttyq qordan bólingen qarajattyń jumsalýyn baqylaý jónindegi komıssııaǵa júktelgen. Al kóp elde mundaı qordyń qyzmetin bir-aq memlekettik organ, ádette Qarjy mınıstrligi nemese Ortalyq bank retteıdi.
Taǵy bir nazar aýdararlyǵy – Ulttyq qor esebinen qarjylandyrylatyn jobalardyń túpki nátıjesi týraly biryńǵaı aqparatty eshkim jınaqtap, taldamaǵan. Sondaı-aq eseptik aqparat berýde ashyqtyq jetispeıdi. Al dúnıejúzilik tájirıbege súıensek, bizdegi sııaqty ál-aýqat qorlary bar basqa elderde barlyq prosess jetkilikti túrde jarııa júrgiziledi. Olardyń bárinde derlik arnaıy veb-saıttar bar (www.nbim.no – Norvegııa munaı qory, www.adia.ae – Birikken Arab Ámirlikteri, www.oilfund.az – Ázerbaıjan). Osyndaı saıttarda ulttyq qorlardyń negizgi qaǵıdattary, qarjylyq aqparaty, jaýapty tulǵalary, quqyqtyq rejimi, mıssııasy men strategııasy barynsha anyq kórsetilgen. Mamandardyń aıtýynsha, bizdegideı Ulttyq qordyń fýnksııalaryn mejelep bólý ortaq kózqaras qalyptastyrýǵa jáne ekonomıkalyq turǵydan negizdelgen sheshimder qabyldaýǵa múmkindik bermeıdi. Buǵan qosa, Ulttyq qordy paıdalanýshylar men ýákiletti organdardyń osy qor qarjysyn jumsaý týraly shynaıy emes aqparat berý táýekeli de joǵary.
Esep komıteti júrgizgen aýdıt nátıjesinde anyqtalǵan buzýshylyqtardyń jalpy somasy – 20,5 mıllıard teńge, sonyń ishinde qarjylyq buzýshylyqtar – 7,9 mıllıard teńge, tıimsiz paıdalanylǵan bıýdjet qarajaty men memleket aktıvteri – 8,7 mıllıard teńge, tıimsiz josparlanǵan qarjy – 4 mıllıard teńge. 13 fakti boıynsha materıaldar ákimshilik is qozǵaý úshin ýákiletti organdarǵa jiberilgen. Al Karabatan Utility Solutions JShS qoldanystaǵy qurylys jáne bıýdjet zańnamasyn óreskel buza otyryp, vedomstvodan tys saraptamany qaıta júrgizbeı, «Atyraý oblysynda «Ulttyq ındýstrııalyq munaı-hımııa tehnoparki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń ınfraqurylym obektilerin salý (Qarabatan jáne Teńiz ýchaskeleri)». Sý daıyndaý jáne aǵyndardy tazartý qondyrǵysy. 1-kezek» jobasy boıynsha jobalaý-smetalyq qujattamany negizsiz túzetip, qurylys-montaj jumystaryna normatıvtik qujattarda kózdelmegen túzetý koeffısıentin qoldaný arqyly joba qunynyń somasyn 3 626,2 mıllıon teńgege ulǵaıtqanyna baılanysty tıisti memlekettik aýdıt materıaldaryn prosestik sheshim qabyldaý úshin quqyq qorǵaý organdaryna jiberý uıǵarylǵan. Osyndaı shara Nur-Sultan qalasynyń Kólik jáne jol-kólik ınfraqurylymyn damytý basqarmasynyń tapsyrysyna sáıkes «A91 kóshesinen Astana-Qaraǵandy trassasyna deıingi ýchaskede A105 kóshesin ınjenerlik jelilermen salý» jobasyn iske asyrý kezinde jol belgileriniń qunyn 172,7 mıllıon teńgege, ıaǵnı naryqtyq baǵadan 5 ese artyq qymbattatý faktisi boıynsha da qoldanylatyn bolyp otyr. Munyń bári – rásýa bolyp jatqan Ulttyq qordyń qarajaty.
Túıindeı aıtsaq, Ulttyq qor qarajatyn qazirgi almaǵaıyp kezeńde el ekonomıkasyn turaqtandyrý maqsatynda paıdalaný barysynda jol berilgen óreskel kemshilikter men qoldanystaǵy zańnamany belden basýshylyqtar az emes. Sondyqtan da Ulttyq qor týraly arnaıy zań qabyldap, bolashaq urpaq ıgiligine arnalǵan qarajattyń jınaqtalýy men jumsalýynda ashyqtyq pen temirdeı tártip ornatý úshin qatań sharalar belgileıtin kez jetkeni anyq.