Gazǵa nege jarymaı otyrmyz?

Shynynda da, elimiz gaz qory boıynsha álemde – 22-shi, TMD-da Reseı men Túrikmenstan­nan keıin­gi 3-oryndy enshi­lep otyr. Sondyqtan da otandas­ta­r­y­myzdyń kókeıinde: «Gazǵa baımyz, biraq «kógildir otynǵa» nege jarymaımyz?..» degen sa­ýal kópten júr.

Energetıka mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, Qazaq­standa óndiriletin gaz, ne­gi­zinen, ilespe munaı gazy bolyp sanalady. Ony el ıgiligine jaratý isi «qara altyn» óndirý kólemine táýeldi. Ázirge óndi­ril­gen gazdyń basym bóligi qa­bat­tyq qysymdy ustap turý úshin keri aıdalady jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylar­dyń óz muqtajdyqtaryna jum­sala­­dy eken. Mundaı kemshin jaǵ­­daı gaz óndirý isin ynta­lan­dyrý shara­larynyń bolmaýyna jáne ón­diristik qýat­tar­dyń jetispeýine baılanys­ty qalyptasqan. Ener­­getıka mınıstrliginiń bas­shylary: «Qazaqstandyq gaz ón­dirýshiler ónim óndirý kóle­min arttyrýǵa múddeli emes. О́ıt­keni gazdyń baǵasy tómen. Olar shyǵynmen jumys istegileri kel­meıdi» degen ýáj de aıtyp keldi. Sóıtip, gazdyń 2030 jyl­ǵa deıingi kezeńge arnalǵan teńgerimi aıa­synda birqatar munaı-gaz-hımııa, elektr energetıkasy, óner­­kásip kásiporny ashyla­tyn­­­dyqtan, 2024 jyldan bas­tap taýarlyq gaz tapshylyǵy bolady dep boljanyp otyr.

Degenmen endi bul salada seń qozǵalǵan sekildi. Memle­ket basshy­synyń tapsyrmasy­na sáıkes, Ener­getıka mınıstr­ligi jer qoınaýyn paı­dalanýshy­lar­dan gazdy satyp alýdy yn­ta­lan­dyratyn zańnamalyq ózge­ris­ter toptamasyn ázirledi. Ony Úkimet maquldap, ótken maý­sym aıynda Parlament Máji­lisiniń qaraýyna engiz­di.

Bul ózgerister gazdyń resýrs­tyq bazasyn ulǵaıtady jáne gaz ken oryndarynyń ıgerilýin tezdetedi degen úmit bar. Máselen, «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zańǵa «iri kommersııalyq tutynýshy» jáne «sıfr­lyq maınıngti júzege asyratyn tulǵa» degen jańa uǵymdar hám tutyný­shylar­dyń jańa sanattary engizilmekshi. Munyń sebebi mynada: gaz jáne gazben jabdyqtaý salasyndaǵy ulttyq operator – «Qazaq Gaz» ulttyq kompanııasy» AQ 2014 jyldan bastap, ishki naryqty álemdegi eń tómen kóterme baǵa qoıylǵan gazben turaqty qamtamasyz etip keledi. Ulttyq operator sol baǵany ustap turý maqsatymen 2015 jyldan bastap 2021 jylǵa deıin, ıaǵnı 7 jyl ishinde 587 mlrd teńgeni sýbsıdııa retinde jumsaǵan. Mundaı járdemqarjyny qarapaıym turǵyndar ǵana emes, naryqtyq baǵany qınalmaı tóleı alatyn tutynýshylar da alyp keldi. Mysaly, «kógildir otyn» sıfrlyq maınıngti júzege asyratyn tabysy mol zańdy tulǵalarǵa da sýbsıdııalanatyn tómen baǵamen satylady.

Buǵan qosa, «Saryarqa» magıstral­dyq gaz qubyryn paıdalanýǵa berýge jáne sıfrlyq maınıngti júzege asyrýǵa baılanysty ishki tutyný jyldan-jylǵa ulǵaıyp, jańa tutynýshylardy gazben jabdyqtaý qıyndaı tústi. О́ıtkeni olarǵa gaz berý osy ónimniń eksportqa shyǵarylatyn kólemin ishki naryqtyń paıdasyna qaıta bólý arqyly ǵana múmkin boldy. Al eksporttyń qysqarýy eksporttyq túsimniń azaıýyna jáne ishki naryqty baǵasy arzan gazben qamtamasyz etýden ulttyq operatordyń shyǵyndarynyń kóbeıýine, sondaı-aq «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ, «Azııalyq Gaz qubyry» JShS jáne «Beıneý-Shymkent Gaz qubyry» JShS syndy gaz tasymaldaý uıymdary­nyń kiristeriniń tómendeýine ákeldi. Al­daǵy ýaqytta qoldanystaǵy zańnamaǵa engiziletin ózgeristerge sáıkes gazdyń iri kommersııalyq tutynýshylary men sıfrlyq maınıngti júzege asyratyn kásiporyndar úshin gazdyń kóterme kommersııalyq baǵasy bekitiletin bolady. Bul ulttyq operatordyń shyǵyn­daryn qysqartýǵa, sondaı-aq shyn muq­taj tutynýshylar úshin gaz baǵasyn qym­battatpaı ustap turýdy jalǵastyrýǵa jáne eldi odan ári gazdandyrý jobalaryn iske asyrýǵa múmkindik bermek. Zań jobasynda iri kommersııalyq tutynýshylar bolyp jylyna 10 mln tekshe metr jáne odan kóp kólemde taýarlyq gazdy satyp alatyn zańdy tulǵalar sanalady dep kórsetilgen. Sondaı-aq qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda kórshi elderden, sonyń ishinde Reseı Federasııasynan ózara tıimdi sharttarmen gaz ımporttaý máselesi qarastyrylmaqshy.        

Aıtpaqshy, Reseı gazynyń ıgiligin soltústik óńirlerdiń ishinde tek Qostanaı oblysy turǵyndarynyń edáýir bóligi jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy kórip keledi. Olardyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip, bıylǵy jyldyń sońyna deıin qostanaılyqtardyń 58 paıyzdan astamy reseılik «kógildir otyndy» paıdalanatyn bolady. Osy oraıda kórshi elden satyp alynatyn bir myń tekshe metr gazdyń quny 33 114 teńge bolǵanymen, onyń qostanaılyqtar úshin kóterme baǵasy 19 036 teńge mólsherinde belgilengenin aıtqan jón. Mundaı qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin ulttyq operator jylyna 10 mlrd teńgege jýyq zııan shegip otyr.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Energetıka mınıstrligi qazir «Qazaq Gaz» UK» AQ-men birlesip, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn gazdandyrýdyń eki nusqasyn qarastyrý ústinde. Birinshi nusqa bo­ıynsha «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń 2-shi jáne 3-shi kezeńderin iske asyrýǵa 188,5 mlrd teńge qajet. Bul joba boıynsha uzyndyǵy 482,8 shaqyrym «Astana – Kókshetaý – Petropavl» magıstraldyq gaz qubyry salynyp, 282 eldi mekenniń 877 myń turǵyny qazaqstandyq tabıǵı gazben qamtamasyz etilýge tıis. Ekinshi nusqa – gazdy Reseı aýmaǵynan ákelý. Osy máseleni qazir kórshiles eki eldiń beıindi mınıstrlikteriniń jumys toptary birlese talqylap jatyr. Árıne, bul rette Qazaqstanmen salystyrǵanda Reseıde gazdyń kóterme saýda baǵasy áldeqaıda joǵary ekenin eskerý kerek. Munyń sebebi Reseıdegi ortasha jalaqy (qazir 997 dollar) bizdiń eldegiden (684 dollar) aıtarlyqtaı joǵary ekendiginde. Sonymen qatar Qazaqstan 2025 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ortaq gaz naryǵyna kiretinin de esten shyǵarmaǵan jón. Sol kezde respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıtetiniń baǵalaýyna qaraǵanda, bir myń tekshe metr gaz úshin baǵa 128,5 dollardan kem emes, ıaǵnı Qazaqstandaǵy qazirgi baǵadan 2 ese artyq deńgeıde qalyptasatyn kórinedi. Sondyqtan Reseıden gaz ımporttaý jaǵdaıynda tutynýshylar úshin yqtımal táýekelderdi osy bastan jan-jaqty boljap, tıisti sharalardy qabyldaý qajet. Bul rette Úkimet Qostanaı oblysyndaǵydaı sýbsıdııalaý tetigin qoldanyp, memleket qazynasyna qoldy molynan salǵannan góri óndi­risti órge bastyryp, qazaqstandyqtar­dyń ortasha jalaqysynyń deńgeıin reseıliktermen teńestirýge kúsh salsa, quba-qup.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Eldi odan ári gazdandyrý ádettegideı qarjylandyrýǵa kelip tireletinin eskersek, osy mańyzdy istiń keleshegi alańdatarlyqtaı jaǵdaıda bolyp shyqty. Sebebi Energetıka mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdar bergen ótinimder negizinde 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetten gaz tasymaldaý ınfraqurylymyn damytýǵa 226 mlrd teńge qarjy bólýdi suraǵanymen, úsh jyl ishinde nebári 110,5 mlrd teńge nemese qajettilikten eki ese az qarjy bólý qarastyrylyp otyr. Tipti 2023 jylǵa arnalǵan bıýdjette 13,6 mlrd teńge kólemindegi buryn qolǵa alynǵan 3 jobany jalǵastyrýǵa jáne 4 jańa jobaǵa qarajat kózdelmegen eken. Olar – Qaraǵandy qalasynyń gaz taratý jelisi, Ulytaý oblysy Jańarqa aýdanynyń Atasý kentinde avtomattandyrylǵan gaz taratý stansasy men gaz qubyry tarmaǵyn salý, Astana qalasyn gazdandyrýdyń úshinshi kezegi boıynsha gaz qubyry-burý ótpeli jobalary jáne Jambyl oblysyndaǵy 4 jańa shaǵyn joba. Tek Parlament Senaty depýtattary aralasqan soń Jambyl oblysyndaǵy 3 jańa shaǵyn jobaǵa – T.Rysqulov aýdanyndaǵy Sholaq-Qaıyńdy aýylyna gaz qubyryn tartyp, taratý jelilerin salýǵa, Talas aýdanyndaǵy Qyzylaýyt jáne Aqkól aýyldarynda kvartalishilik gaz qubyry jelilerin salýǵa 591,4 mln teńge izdestirilip tabyldy.

Túıindeı aıtqanda, elimizdi odan ári gazdandyrý, ásirese turǵyndarynyń kópshiligi alty aı qysta úılerin kómirmen jylytyp, qara tútin jutyp júrgen soltústik óńirlerge «kógildir otyn» jetkizý máselesin tııanaqty sheshý – Úkimetke úlken syn.