Aty dardaı, abyroıy jurdaı

Alaıda arada ótken ýaqyt ishinde ÁKK-lerdiń turaqtandyrý qorlarynyń kómegimen áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn shekten tys qymbattatpaı ustap turýǵa jáne shaǵyn kásipkerlikti qoldaýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan jumysy oıdaǵydaı nátıje ber­di deý qıyn. Buǵan aıǵaq retinde aýyz­dyq­­tal­maq túgili, júgen-quryq kór­megen asaý­daı aspanǵa sekirip turǵan azyq-túlik baǵasyn aıtýǵa bolady.

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy 25 aqpanda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń V oty­rysynda sóılegen sózinde: «Áleý­mettik-kásipkerlik korpora­sııalar­dy tolyqqandy ınstıtýtqa aınal­dyratyn kez keldi. О́ńirlik korpora­sııalardyń jumysy qoǵamnyń ashyq ári tolyq baqylaýynda bolýǵa tıis. Quzy­retine jatpaıtyn jáne mańyzy tómen aktıv­terdi olardyń qaramaǵynan alyp tasta­ǵan jón. Jańarǵan áleýmettik-kásip­ker­lik korporasııalar jergilikti bıznes­tiń básekelesi emes, senimdi serikte­si bolýǵa tıis», dep naqty mindet qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes Úkimet áleý­met­tik-kásipkerlik korporasııalar­dy da­mytýdyń 2025 jylǵa deıingi ke­shen­di josparyn ázirlep, ony 2021 jyl­ǵy 4 tamyzdaǵy №520 qaýlysymen bekitti.

Atalǵan qujatta ÁKK-ler 15 jyl ishinde tıimdi óńirlik damý ınstıtýttaryna aınalmaǵany jáne oǵan birqatar júıeli problema men qaıshylyq sebep bolǵany atap kórsetilgen. Sonyń ishinde ÁKK-lerdiń kóbiniń qyzmeti únemi shyǵyndy bolǵany, tipti keıde olardyń tarapynan bızneske básekelestik jasamaý týraly basty qaǵıdat buzylyp, munyń aıaǵy naryqtaǵy burmalaýlarǵa alyp kelgeni aıtylǵan. Al bıznes ókil­de­ri ÁKK-lerdi óńirlik bılik tara­pynan jasalatyn artyqshylyqtary bar, ári durys básekelestikke kedergi keltiretin qurylymdar dep sanaıdy eken.

ÁKK-lerge «Ulttyq kompanııa» degen dardaı at bergen Úkimet olarǵa ár­túrli memlekettik baǵdarlamalar men tap­­­syrmalardy oryndaýshy retinde qa­­ra­­ǵanymen, is júzinde olaı bolmaı shyqty. Shyntýaıtynda, ÁKK-ler ákim­dikterdiń óńirlerdiń turaqtandyrý qor­laryn basqarýmen aınalysatyn, son­daı-aq keıde iri jáne ımıdjdik jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beretin sharýashylyq qurylymdaryna aınalǵan. Olarda «Úkimet – alysta, al ákimdik – qa­sy­myzda» degen ustanym ábden ornyq­qan.

Úkimettiń keshendi josparynda ÁKK-lerdi óńirlik damý ınstıtýttary etip transformasııalaýǵa, olardyń qyzmeti óńir­ler ekonomıkasynyń ornyqty ju­mys isteýine qoldaý kórsetýge, ózde­rine basqarýǵa berilgen aktıvterdi tıim­di bas­qarýǵa, jumysy ashyq bolýyna ba­­­ǵyt­talǵan is-sharalardy iske asy­­­rý kóz­del­gen. Alaıda burynǵy Úkimet Mem­leket basshysynyń ÁKK-lerdi to­lyq­­qan­dy ınstıtýtqa aınaldyrý jó­nin­degi tapsyrmasyn oryndaýǵa onsha asyqpaǵan sııaqty. Sonyń aıǵaǵy bolar – byltyrǵy tamyz aıynda qabyl­dan­ǵan keshendi josparda ÁKK-lerdi trans­for­ma­sııalaýdyń Jol kartasyn ázirleý bir jyl úsh aıdan keıingi mer­zim­ge, naqty aıtsaq, 2022 jyldyń qara­sha aıyna belgilenipti.

Osyndaı jaıbasarlyqtyń saldarynan ÁKK-lerdiń basshylary óz ju­mys­taryn burynǵysha jalǵastyryp, «qoldarynda barynda qonyshtarynan basyp» júr deýge bolady. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tiginiń málimetine qaraǵanda, olar «ın­ves­tısııalyq jobalar» degen jeleýmen jer telimderin konkýrssyz berýmen, úlestes tulǵalarǵa aktıvterdi tómendetilgen baǵamen satýmen jappaı aınalysqan. Buǵan qosa, azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrýǵa bó­­lingen 39 mlrd teńgeni nátıjesiz jum­­saǵan. Kredıtterdi ózderiniń úles­tes kompanııalaryna berip, olardyń mindettemelerin oryndaýyna baqylaý jasaýdy esten shyǵarǵan. ÁKK-ler jol bergen osyndaı buzýshylyqtardan keltirilgen zalal 7 mlrd teńgeden asyp túsken. Sol sebepti olardyń laýazymdy tulǵalaryna qatysty 11 qylmystyq is qozǵaldy. Antıkordyń baǵalaýynsha da, ÁKK-ler ózderiniń negizgi mindeti – bıznesti damytýdy yntalandyrýdy jáne jekemenshik aınalyspaıtyn salalardy qoldaýdy iske asyryp otyrǵan joq. Olar paıdany depozıtke salǵan qarjydan alatyn syıaqy men múlikti satýdan túsetin qarajattan taýyp otyr.

Prezıdent bıylǵy 14 shildede bolǵan Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ÁKK-lerge qatysty: «Turaqtandyrý qorlary qyz­metiniń tıimdiligi tómen. Olardyń naryqqa əseri shamaly. Keıde olar teris pı­ǵyldy adamdardyń qaltasyn qam­paı­tady. Bıýdjetti jymqyrý fak­tileri jıi anyqtalady. Əkimder memleket qar­jy­synyń jumsalýyna baqylaýdy jo­ǵaltqan», degen syn aıtqan edi.

Soǵan qaramastan, elimizde shilde-ta­myz aılarynda qant baǵasy kúrt qym­bat­tap, tutynýshylardyń narazy­lyǵyn týǵyzǵany málim. Dál sol kezde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyz­met­tiń Qostanaı oblysy boıynsha de­­partamenti óńirdegi baǵany turaq­tan­­dyrýǵa arnalǵan qantty bólýdiń qyl­mystyq shemasyn áshkereledi. Ob­lys­tyq ákimdik pen «Tobyl» ÁKK» AQ qyzmetkerleri qant tapshylyǵyn paı­dalana otyryp, turaqtandyrý qory­nan onyń kılosyn ózderi tańdaǵan kásip­ker­lerge 420 teńgeden bergen. Sol úshin kásipkerler oblystyq ákimdik pen ÁKK qyzmetkerlerine syıaqy retinde 100-den 500 kıloǵa deıin qant úlestirgen. Al qarapaıym halyqqa qantty bekitilgen 10 paıyzdyń ornyna, 100 paıyz ústeme baǵamen satyp, ońaı paıda tapqan. Bul ÁKK-lerdiń abyroıyn aırandaı tókken masqarashylyq boldy.

Buǵan qosa, ótken qazan aıynda Bá­se­­ke­­lestikti qorǵaý jáne damytý agent­­­tigi quqyqtyq sharalardy qoldaný úshin jol­­­daǵan materıaldardyń negi­zin­de Sy­­baılas jemqorlyqqa qarsy qyz­met ÁKK-lerdiń laýazymdy tul­ǵa­­­larynyń jer telimderin berýde óz ókilettikterin teris paıdalaný derekteri boıynsha sotqa deıingi tergep-tek­serýlerdi bastady. Osy is-shara ba­ry­synda Astana qalasynda jáne Jambyl, Qaraǵandy, Soltústik Qa­zaq­stan oblystarynyń «Astana», «Taraz», «Sary­arqa», «Soltústik» ÁKK-le­ri zań­dy tulǵalarǵa 33 jer telimin ba­sym qyzmet túrleriniń tizbesine engi­zil­megen ınves­tısııalyq jobalar­dy iske asyrý úshin qoldanystaǵy zań­na­ma­ny buza otyryp, rásimdep ber­geni áshke­re­le­nip otyr. Mysaly, Qara­ǵan­dy oblysynda 2019-2021 jyldar ara­lyǵynda Qara­ǵandy, Balqash, Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynyń ákimdikteri «Sary­arqa» ÁKK-ne 14 jer telimin Kásipkerlik ko­dek­siniń normalaryn jáne qalalardyń bas josparlaryn buza otyryp bergen. Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Sol­tús­tik» ÁKK 6 jer telimin qurylys sa­lý­­shylarǵa eshqandaı saýda-sattyq ótkiz­­besten úlestirgen. Osyǵan uqsas buzý­­shy­lyqtar arqyly kásipkerlerge Astana qalasynda – 8, Jambyl oblysynda 5 jer telimi berilgen. Zańsyz be­rilgen jer telimderiniń barlyǵy Antı­­kor­dyń aralasýymen memleket men­shigine qaı­taryldy.

Memleket basshysy kótergen ÁKK-lerden olardyń quziretine jatpaıtyn aktıv­terdi alý máselesi de ózekti kúıinde tur. Máselen, Soltústik Qazaqstan ob­ly­synyń «Soltústik» ÁKK osydan bir­neshe jyl buryn jeke menshikten jergilikti «Pervyı Severnyı» telearnasyn satyp alǵan eken. Endi ony aýksıonǵa salsa da, eshkimge ótkize almaı álek bolyp otyrǵan kórinedi.

Úkimet qazir ÁKK-lerdi jergilikti atqarýshy organdarǵa óńirlerdiń básekege qabi­let­tiligin arttyrýǵa járdemdesetin kommersııalyq emes zańdy tulǵalar – О́ńir­lik damý ınstıtýttary (О́DI) etip qaıta formattaýdy usynyp otyr. Olar­dyń mindeti kásipkerlerdiń qajetti aq­parat izdeýge jumsalatyn tranzak­sııa­lyq shyǵyndaryn tómendetý, adamı resýrs­tardyń daǵdylary men quzy­ret­te­rin damytý, qajetti óndiris­tik jáne ma­mandandyrylǵan ınfraqurylymdy qurý jáne onyń qoljetimdiligin arttyrý arqyly kásipkerlikti damytýǵa jár­dem­desý bolmaq. О́DI-lerdiń qara­ýyn­da olardyń jarǵylyq maqsat­tarynda kóz­del­gen qyzmetterin qamtamasyz etýge qajet múlik qana qaldyrylmaq. Beıin­di emes aktıvterdiń barlyǵyn jeke­she­len­dirý nemese jergilikti atqarý­shy organ­dar­ǵa berý uıǵarylǵan.

Túıindeı aıtqanda, aty dardaı bol­ǵa­nymen, el ishinde, ásirese kásipkerlik ortada abyroıdan jurdaı bolǵan ÁKK-lerdi transformasııalaý isi sozbaqqa salynbaı, tezdetilse, quba-qup.