Jýyrda Parlament Májilisiniń Maqpal Tájmaǵambetova bastaǵan bir top depýtaty Bas prokýror Berik Asylov pen Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, kınotýyndylarda, teatrlarda jáne áleýmettik jelilerde bylapyt sóz aıtýdy tyıý máselesin kóterdi.
«Sahnaǵa shyqqan ánshi mas bop sóıledi, boqaýyz da aıtty, qutyldy. Ulttyq qundylyqtardy aıaqasty etkender tek keshirim suraýmen sytyldy. Al boqtyq sóz nasıhatqa aınaldy. «Hıt TV» telearnasyndaǵy «Qaz Stand Up» habary – sózimizdiń dáleli. Keıingi kezde mazmuny, konteksi boqaýyz sózderge toly serıaldar qaptap barady. Kınodaǵy mundaı kórinister barlyq áleýmettik jelide jeldeı esip júr. Osydan eki jyl buryn «Qaırat bolma, adam bol» degen serıalda qazaqtyń rýhty esimin jerge taptaǵanyn kórdik. Mundaı veb serıaldardyń biri endi tolyqmetrajdy fılm retinde kınoteatrlarǵa shyqty. Buǵan dálel – dál qazir Qazaqstannyń barlyq kınoteatrynda kórsetilip jatqan «Pasanskıe ıstorıı» fılmi.
Árıne, 18+, 21+ jas sanatyna arnalǵan mundaı fılmderge eshqandaı shekteý joq. Biraq bul áreketter birtutas ulttyń taǵdyryna, qoǵamǵa, ıdeologııamyzǵa, memlekettik saıasatqa kereǵar áser etip jatqanyn túsinip otyrmyz ba?
«Kınematografııa týraly» Zańnyń 8-babynyń 3-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda «21 jastan bastap» jas sanaty bar fılmdi kınozaldar men osy maqsattarǵa arnalǵan ózge de oryndarda jergilikti ýaqytpen saǵat 22-den keıin tańǵy saǵat 06-ǵa deıin prokattaýǵa jol beriledi» dep naqty kórsetilgen. Al bul fılmder kınoteatrlarda keshki saǵat 18-den bastap kórsetilip júr. Oń-solyn tanymaǵan jastar, ata-anasynan keshki ýaqytqa suranyp shyqqan jasóspirimder emin-erkin kórýde. Sonda bul zańdy bilmeý me, álde kópe-kórineý zańdy belden basý ma? Jańa Qazaqstanda zań ústemdigin ornatýǵa kúsh salyp jatqanda mundaı soraqylyqqa kim jáne ne úshin jol berip otyr? Prokattaýǵa ruqsat beretin Mádenıet mınıstrligi buǵan ne deıdi?
Jalpy, beleń alyp bara jatqan mundaı arzan kúlki, beıpil sóz, belden tómen áńgimelerge toly beınekontentter, fılmder, serıaldar óz aldyna, endi beıádep sahnalar, saıqymazaqqa aınalǵan halyqtyq shyǵarmalar teatrlarda kórsetile bastady. Onyń bir mysaly – Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq teatrda sahnalanǵan Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» shyǵarmasy. Kórdik. Qatty sasqanbyz, betti basqanbyz. Sóıtip, qoǵamnyń suranysy degen jeleýmen ulttyq shyǵarmalardy da bylǵaı bastadyq. Mundaı áreketter qoǵamǵa, óskeleń urpaqtyń dúnıetanymy men sanasyna, tipti árirek aıtsaq, memleketimizdiń tutastyǵy men ulttyq ustanymymyzǵa kereǵar ekenin qoǵam janashyrlary shyryldap aıtyp ta júr. Damıtyn elde mádenıet qoǵamdaǵy bylyqtyń aınasy emes, ult rýhanııatyna qyzmet etetin qundylyq bolýǵa tıis.
Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, mynandaı usynystardy joldaımyz: birinshiden, atalǵan kınonyń kınoteatrlarda kórsetilý barysynda zań talaptarynyń buzylýyna jol bergen tıisti mekemeler prokýratýra tarapynan tekserilip, tez arada jaýapqa tartylýǵa tıis. Ekinshiden, budan bylaı mundaı soraqylyqqa jol bermeý úshin kıno salasy jiti qadaǵalaýǵa alynýy qajet. Beıindi mınıstrlik prokat kýáligin bererde prokatqa shyǵatyn fılmderge qoǵamdyq pikir men memlekettik saıasat turǵysynan talapty kúsheıtýge tıis. Buǵan qosa, áleýmettik jelidegi jarııalanymdarda, teatrlarda jáne basqa qoǵamdyq oryndarda kópshilik qaýymǵa arnalǵan qoıylymdarda sahna ádebi saqtalýǵa tıis», degen eken májilismender atalǵan depýtattyq saýalda.
Jón-aq. Depýtattardyń Bas prokýror men Mádenıet jáne sport mınıstrine joldaǵan usynystary qazir áleýmettik jelilerde keńinen talqylanyp, kópshilik tarapynan qoldaý taýyp otyr. Osy oraıda Parlament Májilisinde budan birneshe jyl buryn da mádenıet pen kınematografııa týraly zań jobalaryn qaraý barysynda kınofılmder men teleserıaldarda bylapyt sózderdi qoldanýǵa tyıym salý máselesi kóterilgeni oıǵa oralady. Ony talqylaýǵa Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń jaýapty qyzmetkerlerimen qatar, elimizge tanymal óner qaıratkerleri men kınorejısserler de qatystyrylyp, qyzý pikirtalas órbigeni jadymyzda. Naqty aıtsaq, mádenıet salasynyń sheneýnikteri Qazaqstanda bylapyt sózder tizbesi jasalmaǵanyn, oǵan kóp ýaqyt kerektigin aıtyp, kınotýyndylarda boqtyq aıtýǵa tyıym salýǵa qarsylyq bildirgen. Olarǵa qos qoldaryn birdeı kóterip qoldaý kórsetken óner qaıratkerleri men kınorejısserler: «Eger kórkem fılmder men teleserıaldarda boqaýyz sózderdi qoldanýǵa tyıym salynatyn bolsa, onda keıbir keıipkerlerdiń obrazy tolyq ashylmaı, kınotýyndyǵa shynaıylyq jetispeı qalady», degen ýáj keltirgen. Aqyrynda, ókinishke qaraı, sol kezdegi májilismender engizgen kınofılmder men teleserıaldarda bylapyt sózderdi qoldanýǵa tyıym salý jónindegi túzetý jetkilikti qoldaý tappaı, keıinge qaldyrylǵan-dy. Sonyń saldarynan da bolar, sońǵy kezde otandyq kınolarda bylapyt sózderdi qoldaný tipti jıileı túsken tárizdi. Buǵan májilismender keltirgen mysaldar aıǵaq.
Kınonyń adam sanasyna tıgizetin orasan zor áseri haqynda nemis fılosofy Teodor Adorno: «Ekran keıipkerine jasalǵan ozbyrlyqty kórip raqattaný keıin kórermenniń ózine jasalatyn ozbyrlyqqa aınalady», degen eken. Bul sóz, ásirese jas urpaq tárbıesi úshin óte mańyzdy.
Shyntýaıtynda, qazaqstandyq qoǵamda mádenıetti, ımandy adamǵa jaraspaıtyn kórgensizdik bolyp sanalatyn bylapyt sózdi aıtýshylardy jaqtyrmaıtyn kózqaras burynnan qalyptasqan. Sol sebepti Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekstiń 434-babynda qoǵamdyq oryndarda bylapyt sóıleý usaq buzaqylyq bolyp tanylyp, oǵan jol bergen kináli adamǵa 5 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salý nemese 10 táýlikke deıingi merzimge ákimshilik qamaqqa alý qarastyrylǵan. Eger osyndaı áreket bir jyl ishinde qaıtalansa, onda 15 táýlikke deıingi merzimge qamaqqa alý jazasy qoldanylýǵa tıis. Áıtse de, osy zań normasynyń is júzinde qoldanylýy kóńil kónshitpeıtini anyq. О́ıtkeni kóshede jáne qoǵamdyq oryndarda boqtyq sózden aýyzy bosamaıtyn beıpilaýyz pendeler qatary kóbeımese, azaıar túri kórinbeıdi.
Paıymdap qarasaq, biz sóz etip otyrǵan 434-bap tolyqtyrylyp, ol áleýmettik jelilerde «aýzyna aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp» jatatyn boqtampazdarǵa da qoldanylsa, yqpaly áldeqaıda pármendi bolar edi. Sebebi kóshe men qoǵamdyq oryndarǵa qaraǵanda áleýmettik jelide jazylǵan nemese aıtylǵan bylapyt sózdi dáleldeý áldeqaıda ońaı.
Túıindeı aıtqanda, qoldanystaǵy zańnamaǵa áleýmettik jelilerdegi beıpilaýyzdyqqa qatysty shara qoldaný boıynsha túzetý engizý jáne kınofılmder men teleserıaldardaǵy bylapyt sózderge tyıym salý máselesin sheshý – Májilistiń qazirgi depýtattarynyń enshisinde.