Tabys az, turmys tómen

Máselen, 2021 jyly elimiz bo­ıynsha ortasha aılyq jalaqy – 250 311 teńge, al aýyl sharýashylyǵynda nebári 150 705 teńge boldy. Osy statıstıkalyq kórsetkishtiń ózi de shynaıy jaǵdaıdy beınelemeıtin, aýyldyqtardyń kóbiniń ezýlerine kúlki úıiretin «sıfrmen oınaý» ekeni anyq. Ásirese, eksportqa mıllıondaǵan tonna sapaly bıdaı men un shyǵaryp otyrǵan negizgi astyqty aımaqtardaǵy ortasha jalaqy respýblıkalyq deńgeıden edáýir tómendigi oılandyrmaı qoımaıdy. Máselen, onyń mólsheri Aqmola oblysynda – 203 006 teńge, Qostanaı oblysynda – 201 923 teńge, Soltústik Qazaq­standa 187 501 teńge bolǵan. Al atalǵan oblys­tardyń aýyl sharýashylyǵy sala­syn­daǵy ortasha jalaqy óńirlik ortasha jalaqydan shamamen 40 paıyzdaı kem.

О́kinishke qaraı, túgin tartsa maıy shyǵatyn qunarly jeri, jupar shashqan aq qaıyń shoqtary men balyǵy shorshyǵan aıdyn kól­deri kózdiń jaýyn alatyn tabı­ǵaty kórkem soltústik óńirler tur­ǵyn­darynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp barady.

Bul teris úrdis­ti Úkimet keıingi jyldary júzege asyryp kele jat­qan ju­mys kúshi artyq óńirler­diń tur­ǵyn­­daryn erikti túrde qonys aýdarý jáne shetelderden atajurt­qa oral­ǵan qandastardy kvota bo­ıynsha ornalastyrý baǵdarlama­lary toqtata alǵan joq. Bárinen de el­diń shetinde, jeldiń ótinde jaıǵas­qan Soltústik Qazaqstan oblysynda qalyptasqan jaǵdaı dabyl qaǵar­lyqtaı. Qyzyljar óńirindegi aýyl­dardyń tútini birtindep óship jatyr. Naqty aıtsaq, 2017 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha oblysta 673 aýyl bar edi. Arada ótken bes jyl ishinde olardyń 38-i jabylyp, kartadan alynyp tastaldy. Bul azdaı, qazirgi 635 aýyldyń 328-i tirek jáne seriktes aýyldyq eldi mekender tizbesine engizilmeı, «keleshegi joq» degen qatań úkim kesilgendeı bolyp otyr.

1999 jyly júrgizilgen Ulttyq sanaq qorytyndysy boıynsha Qyzyljar óńirinde 725 980 adam turǵan bolsa, arada ótken 23 jyl ishinde Soltústik Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń sany 188 932 adamǵa azaıyp, 2022 jyldyń basynda nebári 537 048 turǵyn qalypty. Sol­tústikqazaqstandyqtar bas­qa óńirlerge, ásirese Reseı Federa­sııasynyń kórshiles oblystaryna kóship ketip jatyr. «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?!» demekshi, munyń basty sebepteri – basqa óńirlermen salystyrǵanda oblysta jalaqynyń azdyǵy jáne turmystyq jaǵdaıdyń tómendigi ekeni daýsyz. Al qaı kezde bolsyn baǵasyn joımaıtyn ónim – astyqty mol óndiretin óńirde jalaqy nege mardymsyz?

...Osydan on shaqty jyl buryn Soltústik Qazaqstan ob­lystyq orys drama teatrynda óńir aktıviniń jınalysy bolyp, onda aýyl sharýashylyǵyn damytý máseleleri talqylandy. Minberge alǵashqylardyń biri bolyp shyqqan bedeldi sharýashylyq basshysy: «Qazir aýylda mehanızator tabý problemaǵa aınaldy. Zeınet demalysyna shyqqandardyń ornyn basatyn kadr izdep áýremiz. Jas­tar traktorǵa jolaǵysy kelmeıdi. Kópshiligi ońaı jumys izdep, qalaǵa qashyp jatyr. Aýylda qalǵandary seleńdep bos júredi. Ata-analarynyń zeınetaqysyna tamaq asyraıdy. Bul qalpymyz­ben aýyl sharýashylyǵyn qalaı kóteremiz? Úkimet osyny nege oılamaıdy?!» dedi daýsyn kótere. Onyń pikirin birneshe áriptesi qoldap: «Iá, aýyl jastarynyń jumys istegileri kelmeıdi», dep jarysa «jylady». Sodan soń sóz kezegi Taıynsha aýdanyndaǵy jaqsy jetistikterimen aty shyǵa bastaǵan «STEM» JShS dırektory Sergeı Zvolskııge tıdi.

«Men jastar jumys istegisi kelmeıdi degen pikir aıtqan árip­testerimmen kelise almaımyn. Sizder óz sharýashylyǵyńyzdaǵy mehanızatorlarǵa qansha jalaqy tóleıtinińizdi nege aıtpaısyzdar? Árıne, ýaqtyly jer jyrtý, tuqym sebý, egindi aramshópter­ge qarsy óńdeý, astyqty jaýyn-shashynǵa uryndyrmaı jınap alý úshin jantalasatyn aýyr jumysty 30-45 myń teńgege (ol kezde 200-300 AQSh dollary – K.M.) kim istegisi keledi?! Al qazirgiden bes-alty ese kóp jalaqy tóleseńizder, dıqan bolamyn deıtin jas jigitter tabylatynyna kepildik beremin. Mysaly, biz óz sharýashylyǵymyzda máseleni osylaı sheshtik. Sondyqtan bizde kadr tapshylyǵy joq. Jas­tary­myzdyń kóbi eshqaıda ketpeı, týyp-ósken aýylynda qalyp, jermen jumys istep, tabys taýyp, otbasy quryp, baqýatty ómir súrip jatyr», dedi Sergeı Adamovıch.

Keıin kezdesip, sol jıyndy eske túsirgenimizde ol: «Bul áńgimeniń siz bilmeıtin jalǵasy bar, dep kúldi. – Jınalys aıaqtalǵan soń «jastar jumys istegisi kelmeıdi» dep keıingi urpaqqa kiná taqqan qadirmendi aǵamyz meni ózi izdep kelip, kózin ejireıtip: «Balaqaı, sen endigári meniń sózimdi bekerge shyǵarýshy bolma! Sen meniń qasymda kimsiń?! Túsindiń be?!» dep jekidi. Mine, osylaı qoǵamdaǵy «aýa raıyn» jasaıtyn «kókemiz» bar...».

Biz sol «kókemizdiń» keıingi kezde keýdesine «nan pisip»: «Men – búgingi pomeshıkpin» dep, maq­tan­ǵanyn talaı estigenbiz. О́ki­nishke qaraı, qazir oblysta, basqa óńirlerde de osyndaı «pomeshıkter» az emes. Árıne, olardyń bir kezde ekonomıkasy quldyrap, bankrot bolýdyń aldynda turǵan sharýashylyqtardy oıdaǵydaı basqaryp, damytqanyn bekerge shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda ýaqyt óte kele tek ózderiniń baıýyn oılap, qaramaǵyndaǵy jumysker­ler­ge laıyqty jalaqy tólemeı, tıyn-teben ustatyp, aldarqatýǵa kóshkenderi belgili. Biraq qazirgi jastar ondaı aldaýǵa kón­beıdi. Qalaǵa kóship, ártúrli jumys atqaryp, kóbirek aqsha tapqandy jón sanaıdy. Alys-jaqyn shetelderge baryp, mańdaı terlerin tóge jumys istep, qomaqty jalaqy alǵandy da qup kóredi.

Demek, aýyldaǵy jumys berý­shi­­lerdiń, ásirese ótken ǵasyr­dyń 90-jyldaryndaǵy jappaı jekeshelendirý kezinde keńsharlar men ujymsharlardyń múlkin retin taýyp ıemdenip, búginde mıllıondaǵan dollar baılyq jınap alsa da, túsken tabysty jurtpen ádil bóliskisi kelmeıtin kásip­kerlerdiń jaldamaly jumys­kerlerge laıyqty jalaqy tóleýi máselesin maıshammen qaraıtyn mezgil jetti. Bul rette áýeli eń tómengi jalaqy mólsherin arttyrý kerek. Árıne, byltyr bul burynǵy 42 500 teńgeden 60 myń teńgege deıin kóterildi, al bıyl 70 myń teńgege deıin ósirildi. Degenmen qazirgi boı bermeı turǵan ınflıasııa jaǵdaıynda 70 myń teńge de azdyq etedi. Buǵan qosa, sharýashylyqtardyń tabysyn bólý men eńbekkerlerge jalaqy tóleý máselesiniń ádildigi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý qajet. Bul rette «Jaýapkershiligi shekteýli jáne qosymsha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» zańǵa tıisti ózgerister engizip, tártip pen talapty kúsheıtken jón. Al onyń oryndalýyn baqylaýdy kúsheıtý úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń janynan qurylǵan kásiptik odaq­tardyń rólin de arttyrý kerek.

Soltústikqazaqstandyqtar­dyń Reseı óńirlerine jıi qonys aýdarýy­nyń taǵy bir sebebi – olarda burynǵy keńes odaǵy kezinde belgilengen aýdandyq koeffısıent saqtalǵandyqtan, turǵyndardyń tabys deńgeıi edáýir joǵary. Máselen, óńirmen kórshiles Reseıdiń Qor­ǵan, Omby, Túmen oblystary­nyń turǵyndary jalaqylaryna 15 paıyzdyq ústeme alyp otyr. Jurt ony «soltústik koeffısıenti» dep atap ketken. Demek, turǵyndary qa­tań klımattyq jaǵdaıda ómir súrip jatqan Soltústik Qazaqstan ob­lysyna aýdandyq koeffısıentti qaı­taratyn kez jetti dep oılaımyz.

Soltústiktiń jeti aıǵa deıin sozylatyn qatal qysynda turǵyn úılerdi kómir jaǵyp jylytý kúıbeńi de soltústikqazaqstandyqtardy jaıly meken izdeýge májbúrlep otyr. Olardy ásirese kórshiles Reseıdiń Túmen, Qorǵan jáne Omby oblystarynyń gazdandyryl­ǵan eldi mekenderi qyzyqtyrady eken. О́kinishke qaraı, Soltústik Qazaqstan oblysyn gazdandyrý máselesi jıyrma shaqty jyldan beri sozbaqqa salynyp, sheshiler emes. Basynda Qostanaı oblysy sııaqty, Soltústik Qazaqstandy da Reseıdiń gaz tasymaldaý júıesine qosý usynylǵanmen, bul usynys Úkimet tarapynan qoldaý tappaǵan.

Memleket basshysy 2021 jylǵy 17 maýsymda bolǵan elimizdiń gaz salasyn damytý jónindegi keńeste Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn tolyq gazdandyrý qajettigin aıta kelip: «Bul – memlekettik mańyzǵa ıe másele. Keminde eki tásil bar: «Saryarqa» magıstraldi gaz qubyryn jalǵastyrý nemese Reseı gaz tasymaldaý júıesine qosylý. Eki nusqanyń da ózindik plıýsi men mınýsy bar. Úkimet óńirlerdiń ákimdiktermen birlesip, jaqyn arada tańdaý jasaýǵa tıisti», degen bolatyn. Alaıda sodan beri bir jarym jyldan astam ýaqyt ótse de, bul mańyzdy másele boıynsha áli naqty sheshim qabyldanǵan joq.

Mine, osyndaı kókeıkesti máse­leler Qazaqstan Respýblı­ka­synyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda kórinis taýyp, naqty sheshimderi aıqyndalsa, ıgi.