«Jaqsyda jattyq joq», deıdi halqymyz. Jaqynyń bolmasa da, jaqsy isimen jan-júregińdi baýrap, jarqyn beınesi kóz aldyńnan óshpeıtin ardaqty adamdar bolady eken ómirde. Qyzyljar óńirinde birneshe jyl birge qyzmet atqarǵan Qýat Esimhanov aǵamyz sondaı birtýar azamat edi.
...1999 jyly kúzde Qajymurat Naǵmanov Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Kóp uzamaı, oblystyq ákimdikke jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń basshylary men jýrnalısterin respýblıkalyq gazetter men telearnalardyń menshikti tilshilerin shaqyrtyp, alǵashqy baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Sonda «Egemen Qazaqstannyń» menshikti tilshisi Málik Muqanov ózine tán týrashyl minezimen: «Burynǵy oblys ákimi Pavlodardan bir vagon ǵyp óz komandasyn ákelip edi. Endi Siz syrttan neshe vagon kadr ákelesiz?» dep túıeden túskendeı dúńk etkizdi.
Qajymurat Ybyraıuly osy saýal qoıylatynyn boljap, jaýabyn aldyn ala ázirlep qoısa kerek, irkilmesten: «Men syrttan bir vagon jigitke tatıtyn bir-aq azamatty ákelemin. Ony keıin bilesizder», dedi.
Arada birer aı ótken soń Qajymurat Naǵmanov oblys aktıvine óziniń jańa orynbasary etip taǵaıyndaǵan Qýat Esimhanovty tanystyrdy. Tulǵasy da, sózi de kesek azamat kórindi. Oǵan áýeli shaǵyn jáne orta bıznesti, óńdeý ónerkásibin damytý, avtomobıl joldaryn jóndeý jáne eldi mekenderdi kórkeıtý máseleleri tapsyryldy. Sál keıin áleýmettik máselelerge jetekshilik jasaý da qosa júkteldi.
Bul ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary ujymsharlar men keńsharlar tarap, mal-múlikteri talan-tarajǵa túsip, jumyssyz qalǵan talaı er-azamat eki qolyna bir kúrek taba almaı, úı mańyndaǵy kúıbeń tirlikpen aınalysyp, al otbasyny asyraýdyń negizgi salmaǵy áıelderdiń ıyǵyna túsken qıyn kezeń edi. Áıelder jazdyń aptap ystyǵyna, qystyń qaqaǵan aıazyna qaramaı erteletip jolǵa shyǵyp, bala-shaǵalarynan artylǵan maı-qaımaǵyn aýdan men oblys ortalyqtaryna, tipti poıyzǵa otyryp, kórshiles Reseıdiń óndiristi qalalaryna aparyp satyp, keıde reseılik sanepıdstansa qyzmetkerleri men mılısıonerler tarapynan qoqan-loqy kórip, jylap-syqtap júretin. Sondaǵy bar maqsattary – satqan azyq-túliginen túsken shamaly qarajatqa balalaryna kıim-keshek, qant-kámpıt alý edi. Osyny eskergen oblys ákimi Qajymurat Naǵmanov turǵyndardyń ózderinen artylǵan basy artyq ónimderin qolma-qol aqshaǵa satyp alyp, óńdeý isin uıymdastyrýdy uıǵardy. Bul ıgi bastamany Qýat Esimhanuly tikeleı júzege asyrdy. Sóıtip, oblys aýdandarynyń bárinde sút ónimderin qolma-qol aqshaǵa satyp alyp jınaıtyn kásipkerler paıda bolyp, aýyl áıelderi kúnkóris qamymen bazar jaǵalaǵan burynǵy sergeldeńnen qutyldy.
Qajymurat Naǵmanov Qyzyljar qazaqtaryna Petropavl qalasynda qazaq drama teatryn ashýǵa ýáde bergen edi. Ony iske asyrýǵa da Qýat Esimhanuly belsene atsalysty. Sóıtip, 2000 jyly oblystyq qazaq mýzykalyq drama teatry burynǵy Energetıkterdiń mádenıet úıiniń ǵımaratynda ashylyp, oǵan Sábıt Muqanov esimi berildi. Almatydan arnaıy shaqyrtylǵan, Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyn bitirgen bir top jas ártistiń bárine qyzmettik turǵyn úı berildi.
Qara sózge qamshy saldyrmaı, maqaldatyp-máteldetip sóılegende arqalanyp ketetin sheshen Qýat aǵamyz negizgi mamandyǵy qurylys ınjeneri bolǵanymen, ónerge óte jaqyn adam eken. Keńshar dırektory kezinde aýyldaǵy mádenıet pen ónerdi damytýǵa jasaǵan janashyrlyǵy úshin 34 jasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» qurmetti ataǵyn alǵanyn keıin estip, qaıran qalǵanbyz.
Petropavl qalasynda osydan on bes jyl buryn qalpyna keltirilgen Abylaıdyń aq úıin kórgen saıyn da esimizge Qýat aǵa túsedi. Sebebi ol – osy tarıhı mańyzdy istiń basynda turǵan azamattardyń biri.
Áli esimde, 2002 jyldyń kókteminde oblys ákiminiń orynbasary Qýat Esimhanov ólketanýshy azamattardy, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń basshylaryn jınap, ańyzǵa aınalǵan Abylaıdyń aq úıine arnalǵan keńes ótkizdi. Oǵan túrtki bolǵan – belgili jýrnalıst Jaqsybaı Samrat. Bul kezde «Qyzyljarda Abylaıdyń aq úıi boldy degen sóz – qur ańyz ǵana...» degen pikir basym túsip turǵan edi. Jergilikti ólketanýshylar sol pikirdi qoldaıtyndyqtaryn bildirdi. Biraq Jaqsybaı óz kózqarasynan tanbaı: «Qyzyljarda Abylaıdyń aq úıi bolǵany anyq, tek ol týraly tarıhı qujattardy Reseı muraǵattaryna ádeıilep baryp, izdestirý kerek», dep qasqaıyp turyp aldy. Qýat Esimhanuly qorytyndy sózinde Jaqsybaıdy qoldap, oǵan: «Sen óz pikirińde qalsań, onda Máskeý men Sankt-Peterbýrgtiń muraǵattaryna issaparǵa baryp qaıt. Sol jaqtan bir derek tabylyp qalar. Qasyńa oblystyq muraǵattyń dırektoryn qosyp jibereıin. Jolaqylaryńdy ózim taýyp beremin», dedi. Kóp keshikpeı Jaqsybaılar Reseıge sapar shekti. Osylaısha, Abylaıdyń aq úıine qatysty resmı qujattardy izdestirý jumysy bastaldy. Keıin oǵan Qýat Esimhanulynyń ózi aralasyp, Reseıdegi Qazaqstan elshiliginiń jaýapty qyzmetkerleriniń kómegimen Máskeýdegi Reseı Syrtqy ister mınıstrliginiń jertólesine tastalǵan muraǵatty qaraýǵa múmkindik alady. Onyń ishinen II Ekaterına patshaıymnyń Abylaı hanǵa Aq orda salyp berý týraly 1755-1756 jyldary shyǵarǵan jarlyqtaryn, syzbalyq bas jobany, qurylysqa qajetti qarjynyń kólemi jazylǵan qujattardy taýyp, kóshirmelerin alyp, elge ákelip, sol kezdegi Memlekettik hatshy Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń kómekshisine tapsyrady. Nátıjesinde, Petropavldaǵy Abylaıdyń aq úıin qalpyna keltirý «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyna engiziledi.
Qýat aǵa oblys ákiminiń orynbasary kezinde Petropavlda Ǵabıt Músirepovke eskertkish ornatýǵa, Jambyl aýdanyndaǵy Qojabergen jyraýdyń zıratyn kóterýge, Eseneı bı men Ǵabeńniń atasy Músireptiń qabirleri basyna belgitastar qoıýǵa uıytqy boldy. Reseıdiń Omby qalasyna ádeıilep baryp, ondaǵy Maǵjan Jumabaev oqyǵan pedagogıkalyq ýchılısheniń qabyrǵasyna uly aqynǵa arnap memorıaldyq taqta qoıýǵa bastamashylyq etti. Osy qalada uly ǵalym Shoqan Ýálıhanov eskertkishin ornatýǵa da aıanbaı atsalysty.
Qýat Esimhanuly – qazaq tiliniń naǵyz janashyry edi. Aýdandardy aralaǵan saparlarynda ártúrli uıymdardyń mańdaıshalaryndaǵy memlekettik tilde jazylǵan ataýlarynan qate kórse-aq, qabaǵy qars túıilip, dereý túzetkizetinin jurt áli kúnge rızashylyqpen áńgime qylyp otyrady. Oblystyń barlyq mekemesinde apta saıyn bir kún – Qazaq tili kúni bolyp belgilenip, sol kúni jurttyń bári memlekettik tilde sóıleýge tyrysatyn jańa dástúr paıda bolǵan edi...
Qýat aǵa óz sheshesin de, ájesin de «analarym» dep ataıtyn. Bala kezinde jetimdik kórip ósse de eshqashan syr bermeýge tyrysyp, namysy men jigerin shar bolattaı shyńdap ósken qaısar azamat óz boıyna nebir asyl qasıetterdi aq sútimen darytqan qos anasyn jıi esine alyp, arýaqtaryna taǵzym etip otyrýshy edi. Sonysyn bilgen soń birde oǵan ótinish aıtyp, óz analaryna degen perzenttik súıispenshiligi men saǵynyshyna toly, tebirenisti áńgimesin beınekameraǵa jazyp alyp, teleefırge shyǵardyq. Sol shaǵyn habardy analar týraly aq óleń dese de bolady. Kórip, tyńdap otyryp, «Qazaqtyń bar asyl qasıetin boılaryna jıǵan kıeli analarynyń tárbıesin kórgen ul ǵana osyndaı tekti azamat bolyp ósetin bolar» degen oı túıgenbiz.
Oblysqa Taıyr Mansurov ákim bolyp taǵaıyndalǵannan keıin shamaly ýaqyt ótkende Qýat aǵa ákimdikke bir sharýammen kelgen meni kórip, kabınetine shaqyrdy. «Ketýge bel býdym. Aıǵaılaspaı, julqyspaı, abyroımen ketýdi jón kórdim», dedi. Bul minezi birbetkeı, ustanymy berik, eshkimniń aldynda eńkeıip, ıilip-búgilmeıtin ór tulǵaly azamattyń túpkilikti sheshimi edi. Kelesi kúni qyzmettes joldastar jınalyp, «bir vagon jigitke turatyn azamatqa» rızashylyq lebizimizdi bildirip, qımaı qoshtasyp, Astanaǵa shyǵaryp saldyq.
Elordada «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń enshiles kásiporyndaryn basqarǵan Qýat aǵamyz qoly tıgende mesenattyqpen aınalysyp, Túrkistan qalasynda – Maǵjan Jumabaevqa, Pavlodar qalasynda – Maıra Ýálıqyzyna, Almaty oblysynyń Malaısary aýylynda – Malaısary batyrǵa, Pavlodar oblysynyń Qurkól aýylynda – Sábıt Dónentaevqa, Astana qalasynyń №52 mektebiniń aýlasynda Baıan batyrǵa, Aqmola oblysynda – Qanaı bıge eskertkishter ornatýǵa, basqa da ıgi isterge uıytqy bolǵanyn estip, syrtynan súıinip júrdik. Ásirese Sáken Seıfýllınniń uly Aıannyń Kókshetaý qalasyndaǵy qabirin izdep taýyp, basyna belgitas qoıǵyzǵany Qýat Esimhanuly syndy ımandy da parasatty azamattyń ǵana qolynan kelgen saýapty is bolǵany haq.
...2008 jyly Petropavldaǵy Abylaıdyń aq úıi saltanatpen ashyldy. Alaıda oǵan jınalǵan qalyń qaýymnyń ishinen Qýat aǵany kóre almadyq... Keıin ózi Astanadan arnaıy kelip kórdi. Qasyna erip júrgen maǵan: «Meniń Taıyr Mansurovty maqtaıtyn jónim joq shyǵar. Biraq Abylaıdyń aq úıin tamasha etip qalpyna keltirgen eńbegin baǵalamaýǵa bolmaıdy», dedi shynaıy rızashylyqpen. Ishindegi ókpesin ádildikke jeńgize bilgen úlken júrek ıesi ǵana aıta alatyn sóz edi bul.
...2020 jyly koronavırýs pandemııasy elge jaýdaı tıip, jaǵadan alyp turǵan kez. Zeınet demalysynda júrgen Qýat aǵa bir kúni telefon soǵyp: «Mynaý qıyn-qystaý ýaqytta halqymyzdyń erteńgi jaǵdaıyn oılaý kerek. Pavlodar men Soltústik Qazaqstan oblystaryndaǵy ózim tanıtyn aýdan ákimderimen habarlasyp, «Aýyldardaǵy áljýaz otbasylar qınalyp qalmaýy úshin olarǵa buzaý, taýyq balapandaryn áperińder, ósirip nápaqa qylsyn», dep keńes berdim. О́zim de hal-qaderimshe aýyldaǵy aǵaıyndarǵa kómektesip jatyrmyn. Aýyzyń jetken ákimderge sen de osyny aıt», dedi.
Iá, Qýat aǵadaı esil erdiń júregi elim dep soqty bul pánı dúnıedegi dám-tuzy taýsylǵansha.