Jetim nege jylaıdy?

Nátıjesinde, elimizdegi jetim­der sany jyldan-jylǵa kemip keledi. Oqý-aǵartý mınıstrli­gi­niń málimetinshe, 2016 jyly 28419 jetim jáne ata-ana qam­qor­lyǵynsyz qalǵan bala tirkelgen bolsa, osy kórset­kish 2021 jyly 22692-ge deıin azaıǵan. Sondaı-aq atalǵan kezeńde patronattyq otbasylardyń qamqorshylyǵyna berilgen jetim balalar qatary kó­beıip, Balalar úıleri tárbıelený­shileriniń sany 7236-dan 4076-ǵa deıin kemigen. Munyń ózi bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý salala­ryn­daǵy 140 Balalar úıiniń 51-in jabýǵa múmkindik týǵyzǵan. Bul oń úrdis jalǵasyn tabý ústinde.

Ata zańymyzǵa sáıkes jetim já­ne ata-ana qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardyń bári memlekettiń qor­ǵaýyna alynyp, olardyń arnaıy kvota arqyly tegin bilim alýy­na jáne turmysta muqtajdyq kórmeı ósýine múmkindiginshe jaǵ­daı jasalyp otyr. Balalar úıle­riniń túlekteri úshin basty máse­le baspana ekendigi eskerilip, olar­ǵa «Turǵyn úı qatynastary tý­ra­ly» zańnyń 74-babyna sáıkes Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys ardager­lerimen jáne kópbalaly otbasylarmen qatar, memlekettik turǵyn úı qorynan nemese jergilikti atqa­rýshy organ jaldaǵan jeke turǵyn úı qorynan turǵynjaıdy birinshi kezekte alý quqyǵy berildi. Buǵan qosa, jetim balalarǵa jańadan sa­lyn­ǵan kommýnaldyq turǵyn úı­ler­diń nemese jeke turǵyn úı qo­ry­nan jergilikti atqarýshy organ jal­da­ǵan páterlerdiń keminde jıyr­ma pa­ıyzyn bólý qarastyryldy. Alaı­da osy zań talaptarynyń oryndalý barysy syn kótermeıdi.

Naqty aıtsaq, keıingi on jylda elimiz boıynsha 8458 jetim jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan ba­laǵa memlekettik turǵynjaı bólin­gen. Sonyń ishinde ótken jyly ne­bári 673 jetim ǵana baspanaǵa qol jetkizgen. Al bıylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha turǵynjaı ke­zeginde 62501 jetim turǵanyn es­ker­sek, olardy byltyrǵydaı baıaý qarqynmen baspanamen túgel qamta­masyz etý úshin 90 jyldan astam ýa­qyt qajet eken. «Úıi joqtyń kúıi joq» demekshi, búginde ózderi jumys isteıtin uıymdar ǵımarattarynyń bir qýysyn, kóppáterli úılerdiń jertólelerin, jylý jelilerin, vok­zaldar men tastandy úılerdi já­ne basqa oryndardy panalap jan saý­ǵalap, jylap-syqtap júrgen jetim­der sany qansha ekeni bir Allaǵa aıan.

«Bireýdiń joǵyn bireý óleń aıtyp júrip izdeıdi» demekshi, memlekettik sheneýnikter jetimderdiń baspana máselesiniń ózektiligin bilip, qajetti sheshimder qabyldap jatqanymen, olardyń oryndalýyn muqııat qada­ǵalap, shynaıy janashyrlyq ta­ny­­typ otyrǵandary shamaly sııaqty. Máselen, barlyq óńirde jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar­dy turǵyn úımen qamtamasyz etý­diń keshendi jospary ázirlenip, onda jetimderge bıýdjetten tys qarajat pen demeýshiler esebinen turǵynjaı satyp áperý kózdelgen. 2016-2022 jyldary demeýshilerdiń qoldaýymen Otbasy Bank arqyly Aqtóbe oblysynda – 65, Shyǵys Qazaqstanda – 43, Pavlodar oblysynda – 15, Soltústik Qazaqstanda – 4 páter, Abaı jáne Qostanaı oblys­tarynda 1 páterden satyp alynypty. О́zge óńirler «demeýshi tabylmady» dep, aýyzdaryn qý shóppen súrtip otyrǵan syńaıly.

Bul rette bir eskererlik jaıt – óńirlerdiń memlekettik turǵynjaı salý múmkindigi birdeı emestigi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń má­limetine súıensek, byltyr kommý­naldyq menshikke Túrkistan oblysynda – 311 983 sharshy metr, Shymkent qalasynda – 162 531 sharshy metr, Jambyl oblysynda – 146 618 sharshy metr, Pavlodar oblysynda – 139 388 sharshy metr jańa turǵynjaı berilgen bolsa, bul kórsetkish Mańǵystaý oblysynda nebári 5 638 sharshy metr, Almaty qalasynda 13 294 sharshy metr, Astanada – 18 262 sharshy metr, Aqmola oblysynda 17 665 sharshy metr, Ulytaý oblysynda 17 870 sharshy metr, Jetisý oblysynda 19 277 sharshy metr, Almaty oblysynda 23 060 sharshy metr bolǵan. Al Atyraý oblysynda ótken jyly memlekettik turǵynjaı múldem salynbaǵan. Joǵaryda keltirilgen sıfrlarǵa qarap-aq qaı óńirde jetim balalarǵa qansha baspana buıyrǵanyn shamalaýǵa bolady. Shyntýaıtynda, olardyń turǵynjaı máselesiniń sheshilýi jańadan salynyp, memlekettik menshikke berilgen turǵyn úılerdiń sanyna táýeldi bolýy ádildikke jata qoıar ma eken?

Talaı jetim balanyń turǵyn­jaıdy uzaq ýaqyt ala almaýynyń taǵy bir sýbektıvti sebebi bar, ol – Balalar úılerine alynǵan je­timderdiń páter kezegine ýaq­ty­­ly qoıylmaýy. «Turǵyn úı qa­ty­­nastary týraly» zańnyń 71-ba­­bynda: «Jetim balalardyń, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalardyń zańdy ókilderi jetim balalar, ata-anasynyń qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalar bilim berý uıymyna, medısınalyq nemese basqa da uıymǵa kelip túsken kúnnen bastap nemese osyndaı balalarǵa qorǵanshylyq nemese qamqorshylyq belgilengen kúnnen bastap ne patronat tárbıeshimen shart jasasqan kúnnen bastap úsh aı ishinde balany turǵyn úı alý úshin jergilikti atqarýshy organda esepke qoıýǵa mindetti» dep kórsetilgen. Eger jergilikti atqarýshy organ­dardyń laýazymdy adamdary já­ne balanyń zańdy ókilderi tur­ǵyn úıge muqtaj jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy esepke qoıý jónindegi mindetterin oryndamasa nemese bel­gilengen merzimdi buza oty­ryp oryndasa, onda olarǵa «Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń 129-babyna sáıkes 100 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynýǵa tıis. Prokýratýra organdary júrgizgen tekseristerdiń nátıjesinde osyndaı jazaǵa tartylǵandar da bar. Al ádiline kelsek, atalǵan zań normalary jetimderge jasalǵan qııanatty tolyq túzetýge múmkindik bermeıdi.

Mysaly, Aqmola oblysynyń Sandyqtaý aýdanyndaǵy Balalar úıiniń dırektory osy mekemede 1995 jyldan bastap tárbıelengen jetimdi páter kezegine qoıý týraly ótinishin arada attaı on jyl ótken soń, dál aıtsaq 2005 jylǵy 18 sáýirde ǵana Astana qalasy ákiminiń atyna hatpen joldapty. «Bir qyzymnan bir qyzym soraqy», degendeı, sol ótinishti elorda ákimdigi toǵyz jarym jyldan astam ýaqyt ótkennen keıin, 2014 jylǵy 26 jeltoqsanda áreń qarap, jetim balanyń Astanada turaqty tirkelýi týraly málimet usynbaýy sebepti ony páter kezegine qoıýdan bas tartqan. О́ıtkeni jetim bala bir kezde elordada turaqty turǵanymen, Astana ákimine ótinish joldaǵan kúni onyń ýaqytsha tirkelgen mekenjaıy bolǵan eken. Ádildik izdegen jetim Joǵarǵy sotqa deıin júginip, aqyry Astana qalasy ákimdiginiń ony turǵyn úı alýǵa muqtaj jandardyń kezegine qoıýdan bas tartý týraly sheshimi zańsyz dep tanyldy. Jo­ǵarǵy sottyń ákimshilik ister jó­nindegi sot alqasy jaýapkerdi ózi jol bergen buzýshylyqty joıýǵa já­ne talapkerdi 2014 jylǵy 26 jel­­toqsannan bastap páter kezegine qoıýǵa mindettedi. Biraq jetimniń ózin 2005 jyldan bastap páter kezegine qoıý týraly talabyn oryndaýdan bas tartyp, ony kezekke qoıý kúnin Astana ákimdigi Balalar úıiniń dırektoryna jazbasha jaýap bergen 2014 jylǵy 26 jeltoqsan dep belgilegen jón dep sheshti. Sebebi 2005 jyly Balalar úıinen elorda ákimdigine joldanǵan hattar tabylmapty-mys. Sóıtip, jetim bala Balalar úıine túsken 1995 jyldan bastap sanaǵanda 20 jylǵa taıaý kezekte turý ýaqytyn joǵaltýǵa májbúr boldy. Mine, osyndaı je­timderdiń turǵynjaı alý quqyǵyn bıýrokrattyq bógesindermen shekteýge jol bermeý maqsatynda Parlament Májilisiniń depýtattary qazir ózderi talqylap jatqan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı saıasatyn reformalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna baspanasy joq jetimder tıisti ótinishti jergilikti atqarýshy organdarǵa qaı kezde bergenine qaramastan, olardy Balalar úıine túsken kúninen bastap turǵynjaı kezegine qoıýǵa qatysty túzetý engizse, quba-qup.

Aıtpaqshy, búginde baspanaǵa zárý bolyp júrgen jetimder Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq-áleý­mettik qory densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qoldaý sala­laryndaǵy ózekti máselelerdi sheshýmen aınalysady degen sózine jáne elden zańsyz shyǵarylǵan qarjynyń Qazaqstanǵa qaıtarylyp jatqanyna baılanysty aldaǵy ýaqytta memleket tarapynan ózde­riniń turǵynjaı problema­syn túbegeıli sheshý sharasy qabyl­danýyn úlken úmitpen kútip júr.