Kóshi-qon: betburys baıandy bolsyn

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet ótken jylǵy 30 jeltoqsandaǵy qaýly­symen Qazaqstan Respýblıkasy kóshi-qon saıasatynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujy­rym­damasyn bekitti. Qujatta ju­mys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndary men qandastardyń jumys kúshi tapshy  óńirlerge qonys aýdarýyn yntalandyrý, sondaı-aq soltústik óńirlerde jańa jumys oryndary men bıznes-jobalardy kóbeıtý memleketimizdiń kóshi-qon saıa­satynyń mańyzdy baǵytynyń biri bolyp belgilendi.

Úkimet jeti jyl ishinde aýyl­dyq jerlerde 350 myńnan astam sapaly jumys ornyn qurýdy, olardyń kóbin soltústik óńirlerde ashýdy qarastyryp otyr. Máselen, bıyl elimizde jalpy somasy 100 mlrd teńgeni quraıtyn zákirlik ón­diristik-ınvestısııalyq jobalar retinde 65 taýarly-sút fer­ma­syn salý kózdelgen bolsa, onyń 45-i soltústik óńirlerde boı kóter­mek­shi. Bul 2 myńdaı adamdy, so­nyń ishinde jumys kúshi artyq oń­tús­tik jáne batys óńirlerden sha­qy­ryl­ǵan mamandardy turaqty jumys­pen qamtýǵa múmkindik bermek.

Osyn­daı óndiristi órkendetý qadam­dary teriskeı aımaqtardyń ońtústik jáne batys óńirlerden óz er­kimen qonys aýdarýshylar men qandastar úshin tartymdylyǵyn arttyrýǵa tıis.

Taǵy bir jaǵymdy jańalyq – Úkimet bıyldan bastap kvota boıynsha soltústik óńirlerge ornalasatyn qonys aýdarýshylar men qandastardy turǵynjaımen qamtamasyz etý sharasyn qolǵa alyp otyr. Naqty aıtsaq, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri 2022 jylǵy 27 mamyrdaǵy buıryǵymen «Jumys kúshiniń utqyr­lyǵyn arttyrý úshin adamdardyń erikti túrde qonys aýdarý qaǵıdalaryna» ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty týraly tolyqtyrý engizdi. Ol – turǵyn úıdi satyp alý jáne salý, ıpotekalyq nesıe boıynsha bastapqy jarnanyń bir bóligin jabý úshin Qazaqstan azamattaryna beriletin aqshalaı túrindegi materıaldyq kómek. Atalǵan sertıfıkat qonys aýdarýshylar men qandastardyń tikeleı ózderine tapsyrylyp, olardyń kóship barǵan óńirlerinde óz betinshe turǵyn úı tańdaýyna múmkindik beredi. Osy maqsatqa bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 10,1 mlrd teńge bólindi. Buǵan deıin tek demografııalyq jaǵdaıy tym kúrdeli Soltústik Qazaqstan oblysynda qanatqaqty joba boıynsha qonys aýdarýshylarǵa arnalǵan turǵyn úıler salynǵan bolatyn. Alaıda olardyń kóbi jergilikti sheneýnikterdiń tarapynan tıisti talap pen baqylaýdyń bolmaýynan sapasyz salynyp, qonys aýdarýshylardyń oryndy renishterin týǵyzǵan. Endi mundaı berekesizdiktiń hám bylyq-shylyqtyń tamyryna balta shabylady dep úmittenemiz.

Úkimet alys-jaqyn shet memle­ketterdegi etnostyq qazaqtardyń ata­jurtqa oralý úderisin múmkindiginshe jeńildetýge de kúsh salyp otyr. Alystaǵy aǵaıyndardyń qandas mártebesin alý­ǵa ótinishin Qazaqstan Respýblıka­sy Syrtqy ister mınıstrliginiń sheteldegi mekemesi arqyly «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qabyldaýdyń jańa tetigi engizildi.

Memleket basshysy óz Joldaýynda elimizde joǵary bilikti mamandardyń tapshylyǵyn azaıtý maqsatynda shetelden daryndy adamdardy Qazaqstanǵa tartý qajettigin, ásirese shyǵarmashy­lyq jáne kásipkerlik salada jetistik­ke jetken azamattardy shaqyrý kerek­ti­gin de aıtty. Úkimet Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaýdy shetelde turyp jatqan etnostyq qazaqtardan bastaýdy uıǵarǵany kóńilge qonady. Osy maqsatpen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi «Ata joly» kartasyn berý qaǵıdalaryn ázirledi. Soǵan sáıkes bıylǵy shilde aıy­nan bastap ózge elde turatyn etnos­tyq qazaqtar atalǵan qujatty alyp, tarıhı Otanyna ońaılatylǵan kirý múmkindigin paıdalana alady.

«Ata joly» kartasy ózderi turaq­ty turyp jatqan shet memleketterde kásippen aınalysatyn etnostyq qazaqtarǵa beriledi. Osy karta ıegerleri Qazaqstanda 10 jyl turýǵa ruqsatpen qosa, ózderi tańdaǵan óńirde mamandy­ǵy­na saı jumysqa ornalasýǵa nemese kásipkerlikpen shuǵyldanýǵa múmkindik alady. Olar basqa eldiń azamattary ekendikterine qaramastan, áleýmettik máselelerde Qazaqstan azamattarymen jáne qandastarmen teń quqyqqa ıe bolady. Árıne, olarǵa Qazaqstannyń memlekettik organdary men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna saılaý jáne saılaný, respýblıkalyq referendýmǵa qatysý jáne memlekettik qyzmetke kirý quqyǵy berilmeıdi.

Bıyl «Ata joly» kartasyn 5 myń etnostyq qazaq alýy múmkin, al 2027 jyly olardyń sany 40 myńǵa jetip qalar degen úkili úmit bar. Sol isker aǵaıyndar turǵyndarynyń qatary jyldan-jylǵa sırep bara jatqan, ıesiz jutaǵan jetim jeri kóp soltústik óńirlerge at basyn bursa, quba-qup.

Mine, osylaısha qazir Qazaqstan­nyń kóshi-qon saıasatynda kópten kút­ken betburys baıqalyp otyr. Sony­men qatar osy saladaǵy oısyraǵan olqylyq­tyń ornyn toltyrý úshin qosymsha pármendi sharalar qajet dep oılaımyz.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, 1991 jyldan bastap 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin 1 mln 107 myń etnostyq qazaq tarıhı Otanyna oraldy. Sonyń 881 myńnan astamy 1991-2011 jyldar aralyǵynda kóship keldi.

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin tap bolǵan aýyr ekonomıkalyq daǵdarys kezeńinde – 1991-2000 jyldary 183652 qandas atamekenge at basyn tiredi. Al ótpeli kezeńniń qıyndyqtary eńserilgen 2001-2011 jyldary uly kósh erekshe qarqyn alyp, 697769 etnostyq qazaq  atajurtqa qonys aýdardy. 2007 jyly alystaǵy aǵaıyndardy qabyldaý kvotasy rekordtyq kórsetkish 15 myń otbasy bolyp belgilengen. Qandastar qataryn qalyńdatýǵa Úkimettiń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Nurly kósh» baǵdarlamasy da oń áserin tıgizdi. Osy baǵdarlama boıynsha qandastar úshin Aqmola oblysynda – «Nurly kósh», Soltústik Qazaqstanda «Báıterek» aýyldary salynyp, júzdegen turǵyn úı boı kóterdi. Alaıda 2011 jyldyń aıaǵyndaǵy qaıǵyly Jańaózen oqıǵasynan keıin «Nurly kósh» baǵdarlamasy toqtatylyp qana qoımaı, Úkimettiń 2011-2014 jyldary qandastardyń 10 myń otbasyn kvota boıynsha qabyldaý týraly qaýlysynyń kúshi de joıyldy. Sonyń saldarynan uly kósh qarqyny kúrt báseńdep, 2012-2022 jyldary nebári 226 myńǵa jýyq qandas atajurtyna oraldy. Qandastardy qabyldaýǵa kvota bólý tek tórt jyldan keıin – 2016 jyly ǵana jalǵastyrylyp, Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge ornalasýǵa kelisken 1259 otbasyna memlekettik qoldaý sharalary kórsetildi. Bul kórsetkish 2017 jyly 558 otbasyny qurady. Al 2018 jyldan bastap kvotany burynǵysha qandastar otbasylarynyń sanyna emes, shetelden kóship kelýshilerdiń naqty sanyna qaraı belgileý engizildi. Sóıtip, 2018 jyly – 2185, 2019 jyly – 2031, 2020 jyly – 1378, 2021 jyly – 941, 2022 jyly 1499 qandas kvota alý múmkindigine ıe boldy. Bıyl 1925 qandasqa kvota bo­ıynsha qoldaý kórsetilmekshi.

Bul rette Úkimet keıingi jyldary ishki kóshi-qondy retteýge basymdyq berip otyrǵany baıqalady. 2018 jyly jumys kúshi artyq óńirlerden jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti túrde qonys aýdarýshylar úshin kvota 7119 adam bolyp belgilengendigi, al osy kórsetkish 2019 jyly – 6962, 2020 jyly – 4750, 2021 jyly – 7211, 2022 jyly – 6587, 2023 jyly 6727 adamdy quraǵandyǵy – sonyń aıǵaǵy.

Áıtse de, elimizdiń demografııalyq jaǵdaıy máz emes soltústik jáne shy­ǵys óńirler turǵyndarynyń qataryn qonys aýdarýshylar men qan­das­­tar esebinen tolyqtyrý barysy kóńil kón­shitpeıdi. «Eńbek» nátı­jeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda bes jyl ishinde sol­tústik jáne shyǵys óńirlerge 33,8 myń adam qonystandyrylǵan. Bul jet­kilik­­siz bolyp shyqty. Sebebi kóshi-qon sta­tıs­tıkasy atalǵan kezeńde turǵyndar sany Qostanaı oblysynda 22 myńǵa (2017 jylǵy 879 myńnan 2022 jylǵy 857 myń adamǵa deıin), Pavlodar oblysynda 10 myńǵa (757 myńnan 747 myń adamǵa deıin), Soltústik Qazaqstan oblysynda 26 myńǵa (563 myńnan 537 myń adamǵa deıin), Shyǵys Qazaqstan oblysynda 33 myńǵa (1389 myńnan 1356 myń adamǵa deıin) azaıǵanyn kórsetti. Qashan toqtaıtyny áli belgisiz bolyp otyrǵan osy teris úrdis, sa­ıyp kelgende, qonys aýdarýshylar men qandastarǵa bólinetin kvota sany az ekenin aıǵaqtaıdy.

Munyń sebebi – kóshi-qon salasyn­daǵy ýákiletti organ bolyp sanalatyn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarýshylar men qandastarǵa bólinetin jyldyq kvotany jumys kúshi tapshy óńirler bergen ótinimderge sáıkes bekitýmen ǵana shektelip, osy memlekettik mańyzǵa ıe baǵdarlamany naqty iske asyrýdy jergilikti atqarýshy organdardyń quzyretine qaldyrǵanynda. Alaıda soltústik jáne shyǵys óńirlerdiń sheneýnikteri jergilikti halyqtyń sany jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqanyn oılap «bastaryn aýyrtpaı», qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaýdyń mashaqatty jumysymen aınalysýǵa asa qulshynys tanytar emes. Demek qoǵam qaıratkerleri men sarapshylar aıtyp júrgendeı, onsyz da sharýasy shash-etekten keletin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligin kóshi-qon saıasatyn júzege asyrýdan bosatý jáne 1997-2004 jyldary qyzmet atqarǵan Kóshi-qon jáne demografııa agenttigin qaıta qurý máselesin qaraıtyn kez jetken sııaqty.

Osy oraıda bir kezde Qazaqstan úkimetine derbes kóshi-qon vedomstvosyn qurýdy shart etip qoıǵan Koreıa Respýblıkasy úkimetiniń talaby oryn­dalmaǵandyqtan, eki el ara­syn­da eńbek qatynastary salasyn­daǵy yntymaqtastyq týraly kelisim jasal­maǵanyn, sonyń saldarynan qazir on myńnan astam otandasymyz tańǵy shyq elinde zańsyz jumys istep, sondaǵy kóshi-qon qyzmetiniń ókilderinen boı tasalap, qashyp-pysyp júrgenin de eskermeske bolmas.