Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda ult saýlyǵy jaqsy bolsa ǵana qoǵam ornyqty damıtyndyǵyna nazar aýdara kelip: «Men kelesi jyldan bastap ulttyq jobany júzege asyrýdy tapsyrdym. Bul qujat, eń aldymen, aýyl turǵyndarynyń suranysyn qanaǵattandyrýǵa arnalǵan. Búginde elimizdegi 650 eldi mekende emdeý mekemesi joq. Aldaǵy eki jylda bul aýyldarda medısınalyq jáne feldsherlik-akýsherlik bólimsheler salynyp, qajetti qural-jabdyqpen tolyq qamtamasyz etiledi. Osylaısha, memleket bir mıllıonnan astam adamnyń alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek alýyna múmkindik jasaıdy», dedi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy ázirlenip, Úkimettiń 2022 jylǵy 30 qarashadaǵy qaýlysymen bekitildi. Buǵan qosa, byltyr Densaýlyq saqtaý mınıstrligi osydan on shaqty jyl buryn sol kezdegi medısına salasy sheneýnikteriniń «eýropalyq standartqa saı ońtaılandyrý» uranymen aýyldy jerlerdegi talaı aýrýhanany dárigerlik ambýlatorııa etip, talaı dárigerlik ambýlatorııany feldsherlik-akýsherlik pýnktke aınaldyrǵan asyra silteýshiligin túsinip, densaýlyq saqtaý uıymdary jelisiniń memlekettik normatıvin qaıta qarady. Nátıjesinde, medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómektiń qoljetimdiligin arttyrý úshin turǵyndarynyń sany 50 adamǵa deıingi shaǵyn aýyldarda medısınalyq kómekti meıirger arnaýly úı-jaısyz júzege asyratyn boldy. Al keminde 500 turǵyny bar aýyldardaǵy densaýlyq saqtaý mekemesindegi medısına qyzmetkerleriniń sany bir adamnan úsh adamǵa deıin kóbeıtildi. О́tken jyly aýyldy jerlerde 107 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek mekemesi, sonyń ishinde 22 dárigerlik ambýlatorııa, 67 medısınalyq pýnkt, 12 feldsherlik-akýsherlik pýnkt, 3 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek ortalyǵy, 3 emhana salynyp, paıdalanýǵa berildi. Jol jaǵdaıyna baılanysty jetý qıyn aýyldyq eldi mekender turǵyndaryna jyljymaly medısınalyq emhanalar kómek kórsetti. Eki «Járdem» jáne «Salamatty Qazaqstan» medısınalyq poıyzdary qaıtadan iske qosyldy. Aýyl turǵyndaryn profılaktıkalyq tekserýler engizilip, dárigerlerge qaralǵan 838 myń aýyl turǵynynyń 29 myńǵa jýyǵynan joǵary qan qysymy, qant dıabeti, búırek patologııasy belgileri anyqtaldy. Olar dárigerlerdiń baqylaýyna alyndy. Aýdandyq aýrýhanalardy zamanaýı kompıýterlik tomograftarmen, rentgen apparattarymen jaraqtandyrý kórsetkishi 84 paıyzǵa jetkizildi. Aýyl turǵyndaryn dári-dármekpen qamtamasyz etý maqsatynda qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgeris engizilip, medısınalyq uıymdardyń bazasynda qosymsha 72 dárihana pýnkti jáne aýyldarda 161 jeke dárihana ashyldy. Osyndaı ıgi isterdiń jáne ózge de emdeý-profılaktıkalyq sharalar kesheniniń nátıjesinde qazaqstandyqtardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy alǵash ret 74,4 jasqa jetip otyr.
Bıyl atalǵan ulttyq joba aıasynda 309 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek obektisin, onyń ishinde 131 medısınalyq pýnkt, 99 feldsherlik-akýsherik pýnkt, 79 dárigerlik ambýlatorııa ashý josparlanyp otyr. Buǵan qosa, Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy Narynqol aýyly men Jambyl aýdanyndaǵy Uzynaǵash aýylynda, Jetisý oblysynyń Kerbulaq aýdanyndaǵy Saryózek aýylynda, Qostanaı oblysynyń Qostanaı aýdanynda emhanalar, al Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdanynda ortalyq aýdandyq aýrýhana salynady.
Iske asyrý merzimi 2023-2025 jyldar bolyp belgilengen ulttyq jobanyń maqsaty – barlyq aýyldyq eldi mekendi medısınalyq kómekpen qamtyp, qosymsha 1100 medısına qyzmetkerin jumysqa tartý. Osy maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 217,7 mlrd teńge qarjy bólý kózdelgen. Bıyl jáne kelesi jyly 655 medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek obektisi salynyp, paıdalanýǵa beriledi, onyń 253-i – medısınalyq pýnkt, 242-si – feldsherlik-akýsherlik pýnkt, 160-y – dárigerlik ambýlatorııa. Sonymen qatar qoldanystaǵy 12 kópbeıindi ortalyq aýdandyq aýrýhana jetispeıtin medısınalyq jabdyqtarmen jaraqtandyrylyp, olar naýqastarǵa mamandandyrylǵan jáne joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek kórsetpekshi. Aýdandyq ortalyq jıyrma aýrýhana kópbeıindi aýdandyq ortalyq aýrýhana bolyp qaıta quryldy. Olarda – ınsýlt jáne kardıologııa ortalyqtary, medısınalyq ońaltý, travmatologııa jáne ortopedııa, hırýrgııa, reanımasııa jáne qarqyndy terapııa bólimsheleri ashylady. Mundaı kópbeıindi aýrýhanalar kórshiles aýdandardyń aýmaǵynda ornalasqan eldi mekenderdiń turǵyndaryna da qyzmet kórsetetin bolady.
Memleket basshysy óz Joldaýynda: «Densaýlyq saqtaý salasynda biraz reforma júrgizildi. Degenmen onyń jaǵdaıy áli de máz emes. Árıne, jyldar boıy qordalanǵan túıtkilder bir mezette sheshilmeıdi. Sondyqtan asa mańyzdy máselelerdi retke keltirýge basa mán bergen jón», degenindeı, atalǵan salada oń betburys baıqalǵanymen, oılanarlyq máseleler de bar. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń málimetine súıensek, ótken jyly «Medısına mekemeleri usynatyn medısınalyq qyzmetterdiń sapasyna jáne qoljetimdiligine turǵyndardyń qanaǵattaný deńgeıi» strategııalyq kórsetkishi oryndalmaı, josparlanǵan 69,6 paıyzdyń ornyna, is júzinde 58,8 paıyzdan aspaǵan. Bul kórsetkish, ásirese Mańǵystaý (52 paıyz), Soltústik Qazaqstan (52 paıyz), Qyzylorda (54 paıyz) oblystarynda tómen. Al jedel medısınalyq járdem brıgadalarynyń qyzmetine halyqtyń 45,7 paıyzy ǵana qanaǵattanýshylyq bildirgen.
Osy oraıda densaýlyq saqtaý qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý máselesi – kún tártibinde turǵan mańyzdy mindet. Sebebi tek keıingi jyldary ǵana memleket tarapynan dáriger men orta býyn medısına mamandyqtarynyń bedelin arttyrý sharalary naqty qolǵa alyndy. О́tken jyly dárigerlerdiń ortasha jalaqysy 30 paıyzǵa ulǵaıtylyp, 416 myń teńge boldy, orta býyn medısına qyzmetkerleriniń ortasha jalaqysy 20 paıyzǵa kóbeıtilip, 208 myń teńgeni qurady. Bıyl dárigerlerdiń ortasha jalaqysy taǵy 30 paıyzǵa ósirilip, 531 myń teńgege, al orta býyn medısına qyzmetkerleriniki taǵy 20 paıyzǵa arttyrylyp, 250 myń teńgege jetýge tıis. Solaı bola tura, qazirgi kezde respýblıka boıynsha shamamen 3,9 myń dáriger jáne 3,8 myń orta býyn medısına qyzmetkeri jetispeıdi. Sonyń ishinde aýyldyq eldi mekenderde 1 myńdaı dárigerdiń, 700-ge jýyq meıirger men feldsherdiń oryndary oısyrap tur. Osy problemany sheshý úshin elimizdiń 7 medısına ýnıversıtetinde 2022-2023 jáne 2023-2024 oqý jyldarynda 2843 maman daıarlaý josparlanyp otyr. Sondaı-aq rezıdentýrada beıindi mamandardy daıarlaýǵa bólinetin granttar sany 2023 jyly – 1700-ge, 2024 jyly – 1800-ge, 2025 jyly – 2 myńǵa jetkizilmekshi. Orta býyn medısına qyzmetkerlerin daıarlaý 61 medısına kolledjinde júrgizilip, 2022-2024 jyldar aralyǵynda 16570 meıirger men 17585 feldsher daıarlanatyn bolady.
Medısına mamandaryn daıarlaý sapasyn arttyrýǵa qatysty bir mańyzdy máseleni jýyrda Parlament Májilisiniń depýtattary kóterdi. Olar Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýaldarynda medısınalyq mamandyqty meńgerýge bólingen memlekettik grant mólsheri medısınalyq joǵary oqý oryndarynyń oqý úderisin uıymdastyrýǵa jumsaıtyn shyǵynyn jappaıtynyna nazar aýdardy. Qazir bolashaq dárigerlerdiń 70 paıyzdan astamy oqıtyn «Jalpy medısına» mamandyǵy boıynsha bakalavrıat grantynyń quny – 1 mln teńge. Alaıda medısınalyq ýnıversıtetterde ár stýdentke beriletin bilimniń ózindik quny 2 mln teńgeni quraıdy. Al gýmanıtarlyq, zań jáne ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha bilim alýshylardyń árqaısysyna respýblıkalyq bıýdjetten 714900-922500 teńge aralyǵynda grant bólinedi. Shyntýaıtynda bolashaq dárigerdi oqytý quny zańgerdi nemese ekonomısti oqytqanǵa qaraǵanda áldeqaıda qymbat. Sebebi oqý synyptary men ádebıetterden bólek, teorııalyq jáne praktıkalyq daǵdylardy meńgerý úshin ǵylymı, klınıkalyq jáne farmasevtıkalyq zerthanalar, klınıkalyq bazalar, qymbat modeldeý, medısınalyq jabdyqtar qajet. Mysaly, Ulybrıtanııadaǵy «Queen Mary University of London» medısına ýnıversıtetinde oqý quny jylyna 18000 fýnt (shamamen 9 mln teńge) bolsa, «City University of London» zań ýnıversıtetinde 9250 fýnt (4,6 mln teńge) eken. Qytaıdyń Pekın qalasyndaǵy Astanalyq medısına ýnıversıtetinde oqý quny – 7700 AQSh dollaryn (3,5 mln teńge), Zań ýnıversıtetinde – 3700 AQSh dollaryn (1,7 mln teńge) quraıdy. Mine, osylaısha shetelde medısına mamandaryn daıarlaý quny basqa mamandyqtarmen salystyrǵanda birneshe ese joǵary bolyp shyqty. Úkimet májilismenderdiń usynysymen kelisip, stýdentterdi medısınalyq mamandyqtar boıynsha oqytýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý granttarynyń mólsherin ulǵaıtý máselesin qaraý úshin arnaıy jumys tobyn qurdy.
Taǵy bir túıindi másele – aýyldyq aýdan ortalyqtary bolyp sanalatyn shaǵyn qalalarda ornalasqan ortalyq aýdandyq aýrýhanalar men emhanalarǵa joldamamen jumysqa ornalasatyn jas mamandar «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasyna kirgizilmegen. Atalǵan qalalardyń kóbi qazir óz mártebesine saı emes ekendigi, turmystyq jaǵdaıynyń aýyldan eshqandaı artyqshylyǵy joqtyǵy eskerilmeı otyr. Osyǵan baılanysty mundaı aty bar da zaty joq qalalardaǵy densaýlyq saqtaý uıymdarynda kadr turaqtamaýshylyǵy týyndap, odan aýyldarda turatyn naýqastar da zardap shegip júr.
Oblystyq ákimdikter medısına kadrlaryn tartý maqsatynda joǵary oqý oryndaryn bitirip kelgen jas mamandarǵa jergilikti bıýdjet esebinen kóterme járdemaqy tóleıtini belgili. Onyń mólsheri – ár óńirdiń qarjylyq múmkindigine qaraı 1-5 mln teńge aralyǵynda. Sondyqtan medısına ýnıversıtetteri túlekteriniń «kedeı» óńirlerge emes, «baı» óńirlerge búırekteri buryp turatyny anyq. Mundaı «árkim óz kórpesine qaraı kósilgen» tásil óńirlerdiń densaýlyq saqtaý salasyn birkelki damytýǵa jaǵdaı týǵyzbaıtynyn eskersek, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi osy máselege de kóńil bólgeni jón bolar.